خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - بیش از سه ماه است که درباره وضعیت تردد و تجمع تریلیها و تانکرهای حامل گاز و مواد سوختی در محدوده مرز ریمدان هشدار داده میشود؛ هشداری که ماهیت آن فقط به یک مشکل ترافیکی یا دشواری عبور و مرور کامیونها محدود نیست، بلکه مستقیماً با ایمنی عمومی، جان رانندگان، کارکنان مرزی، ساکنان منطقه و امنیت زیرساختهای اقتصادی و تجاری ارتباط دارد. تجمع خودروهای سنگین حامل مواد قابل اشتعال در محدودهای که زیرساختهای لازم برای مدیریت چنین حجمی از تردد را ندارد، میتواند در صورت وقوع آتشسوزی، تصادف یا نشت مواد، پیامدهایی بسیار سنگین ایجاد کند.

حسین قیدر / در چنین شرایطی، مسئله اصلی این نیست که چرا یک حادثه هنوز رخ نداده است؛ پرسش اساسی این است که چرا باید منتظر وقوع حادثه ماند تا پس از آن درباره ضعف زیرساخت، نبود مدیریت ترافیکی و ضرورت اصلاح شرایط صحبت شود؟ تجربه حوادث مشابه در مرزهای تجاری و مسیرهای حملونقل سوخت نشان میدهد که وجود حجم بالای خودروهای حامل مواد خطرناک در یک محدوده متراکم، بدون مدیریت مناسب، یک ریسک بالقوه است و مدیریت بحران باید پیش از حادثه انجام شود، نه پس از آن.آتشسوزی اخیر در گمرک اسلامقلعه و سوختن تعدادی از تریلیهای حامل سوخت، بار دیگر اهمیت این موضوع را به نمایش گذاشت. چنین حادثهای فارغ از جزئیات و علت دقیق وقوع آن، یک پیام روشن برای تمام نقاط مرزی و مسیرهای پرتردد حامل سوخت دارد: هر جایی که تعداد زیادی خودروی حامل مواد قابل اشتعال در کنار یکدیگر تجمع میکنند، کوچکترین خطا یا حادثه میتواند به سرعت به یک بحران بزرگ تبدیل شود. ریمدان؛ ترافیک سنگین در کنار بار خطرناکمرز ریمدان در سالهای اخیر به یکی از مسیرهای مهم تجارت و تردد میان ایران و پاکستان تبدیل شده است. افزایش رفتوآمد کامیونها و تریلیهای تجاری، در کنار فعالیتهای مرتبط با سوخت و حملونقل، ضرورت توسعه زیرساختهای مرزی و جادهای را افزایش داده است. اما توسعه تجارت بدون توسعه همزمان زیرساخت ایمنی و ترافیکی، میتواند به شکلگیری نقاط پرخطر منجر شود.تریلی حامل گاز یا سوخت با یک کامیون معمولی تفاوت دارد. نوع محموله، حساسیت مخزن، الزامات فاصلهگذاری، نحوه توقف، شرایط آبوهوایی، مسیر دسترسی نیروهای امدادی و امکان تخلیه سریع منطقه، همگی باید در برنامهریزی ترافیکی مورد توجه قرار گیرند. وقتی چنین خودروهایی در صفهای طولانی و متراکم قرار میگیرند، موضوع دیگر صرفاً زمان انتظار رانندگان یا کندی فرآیند گمرکی نیست؛ مسئله به مدیریت ریسک تبدیل میشود.در چنین شرایطی حتی اگر ساخت زیرساختهای جدید زمانبر باشد، مدیریت ترافیک میتواند بخشی از خطر را کاهش دهد. تفکیک خودروهای حامل مواد خطرناک از سایر خودروها، ایجاد فاصله ایمن، تعیین محل توقف مشخص، جلوگیری از تجمع بیضابطه، اولویتبندی عبور خودروهای حامل مواد خطرناک، حضور نیروهای امدادی و آتشنشانی در نقاط حساس و طراحی مسیرهای خروج اضطراری، اقداماتی هستند که میتوانند بدون انتظار برای پروژههای بزرگ عمرانی مورد توجه قرار گیرند.در واقع، مدیریت ترافیکی نخستین خط دفاعی در برابر حادثه است. اگر امکان توسعه فوری زیرساخت وجود ندارد، حداقل باید از ظرفیت موجود برای کاهش ریسک استفاده کرد. نمیتوان از یک طرف حجم تجارت و تردد را افزایش داد و از سوی دیگر همان الگوی مدیریت ترافیکی سالهای گذشته را حفظ کرد.
آتشسوزی اسلامقلعه؛ یک هشدار برای همه مرزها
آتشسوزی در گمرک اسلامقلعه و سوختن تریلیهای حامل سوخت، بار دیگر نشان داد که حادثه در محدوده خودروهای حامل مواد قابل اشتعال میتواند با سرعت بسیار زیادی گسترش پیدا کند. در چنین موقعیتی، فاصله میان یک حادثه محدود و یک بحران گسترده ممکن است بسیار کوتاه باشد.البته نمیتوان درباره علت، مسئولیت یا ابعاد دقیق هر حادثه بدون بررسی رسمی اظهار نظر قطعی کرد، اما از منظر مدیریت بحران، اصل ماجرا روشن است: محل تجمع خودروهای حامل مواد خطرناک باید بهگونهای مدیریت شود که احتمال سرایت آتش و خسارتهای زنجیرهای به حداقل برسد.این موضوع درباره ریمدان اهمیت بیشتری پیدا میکند، زیرا اگر هشدارهای ماههای گذشته درباره تراکم تریلیها و تانکرهای گاز و سوخت درست باشد، ادامه وضعیت موجود بدون اقدام اصلاحی میتواند ریسک را افزایش دهد. در مدیریت بحران، منتظر ماندن برای وقوع حادثه و سپس طراحی راهکار، رویکردی پرهزینه است. اقدامات پیشگیرانه معمولاً هزینه بسیار کمتری نسبت به خسارات یک حادثه بزرگ دارند.یکی از مشکلات اساسی در چنین شرایطی، پراکندگی مسئولیتهاست. مدیریت مرز، گمرک، راهداری، پلیس راه، دستگاههای امدادی، آتشنشانی، دستگاههای محلی و سایر نهادهای مرتبط، هر کدام بخشی از مسئولیت را بر عهده دارند. اما برای راننده یا شهروندی که در معرض خطر قرار دارد، تعدد دستگاهها تفاوتی ایجاد نمیکند. آنچه اهمیت دارد، وجود یک سازوکار واحد و مشخص برای مدیریت ترافیک و ایمنی است.ضروری است پیش از آنکه حادثهای رخ دهد، وضعیت ترافیک خودروهای حامل مواد خطرناک در ریمدان بهصورت میدانی بررسی شود؛ تعداد خودروها، زمان انتظار، محلهای توقف، فاصله خودروها، دسترسی نیروهای امدادی، امکان تخلیه اضطراری و ظرفیت اطفای حریق باید ارزیابی شود. سپس براساس این ارزیابی، یک برنامه عملیاتی مشخص برای شرایط عادی و اضطراری تدوین شود.حداقل اقدام؛ مدیریت ترافیکی و مسئولیتپذیریحتی اگر اجرای زیرساختهای جدید نیازمند بودجه، زمان و تصمیمهای بیندستگاهی باشد، مدیریت ترافیکی اقدامی نیست که الزاماً نیازمند سالها انتظار باشد. میتوان با استفاده از نیروهای موجود، مسیرهای مشخصی برای خودروهای حامل مواد خطرناک تعیین کرد، محلهای توقف را سامان داد و از توقفهای پراکنده جلوگیری کرد.همچنین باید مشخص شود در صورت وقوع تصادف یا آتشسوزی، چه نهادی مسئول فرماندهی عملیات است و نیروهای امدادی از چه مسیری میتوانند خود را به محل حادثه برسانند. در شرایط بحرانی، چند دقیقه میتواند در کنترل یک آتشسوزی تفاوت ایجاد کند. اگر مسیرهای دسترسی به دلیل تجمع کامیونها مسدود باشند، توان واکنش اولیه کاهش پیدا میکند و همین مسئله میتواند خسارت را افزایش دهد.از سوی دیگر، آموزش رانندگان و الزام به رعایت فاصلههای ایمن نیز اهمیت دارد. حمل مواد خطرناک نیازمند استانداردهای دقیقتری نسبت به حمل بار عادی است و نظارت بر رعایت این استانداردها باید مستمر باشد. در کنار آن، وضعیت فنی خودروها، مخازن، تجهیزات اطفای حریق و آمادگی نیروهای امدادی باید مورد توجه قرار گیرد.مسئله ریمدان را نباید فقط یک موضوع محلی تلقی کرد. این مرز بخشی از شبکه تجارت خارجی کشور است و هر حادثه بزرگ در آن میتواند علاوه بر خسارت انسانی و مالی، روند تجارت و تردد مرزی را نیز مختل کند. بنابراین هزینه پیشگیری از حادثه را باید بخشی از هزینه حفظ امنیت تجارت دانست.هشدارهای مکرر زمانی ارزش دارند که به اقدام تبدیل شوند. اگر فعالان محلی، رانندگان، رسانهها یا کارشناسان درباره یک خطر مشخص هشدار میدهند، نخستین واکنش مسئولان باید بررسی میدانی و کارشناسی باشد. اگر خطر تأیید شد، باید اقدام اصلاحی صورت گیرد و اگر خطر تأیید نشد، دلایل فنی آن برای افکار عمومی توضیح داده شود.آنچه نمیتواند راهحل باشد، سکوت و انتظار است.تجربه اسلامقلعه بار دیگر اهمیت پیشگیری را یادآوری کرده است. در ریمدان نیز اگر حجم بالایی از خودروهای حامل گاز و سوخت در شرایط نامناسب متوقف میشوند، اکنون زمان تصمیمگیری است؛ نه زمانی که دود یک حادثه احتمالی آسمان منطقه را پر کند.البته تنها یافتن مقصر پس از حادثه نیست. مهمتر از آن، مشخص شدن مسئولیت دستگاهها پیش از حادثه است. باید معلوم باشد چه نهادی وظیفه ساماندهی صفها، چه نهادی مسئول ایمنی خودروهای حامل مواد خطرناک، چه نهادی مسئول آمادهباش امدادی و چه دستگاهی مسئول تأمین زیرساختهای لازم است. شفاف شدن این زنجیره مسئولیت میتواند مانع از آن شود که پس از حادثه، هر دستگاه مسئولیت را به دیگری واگذار کند.اگر در آینده حادثهای رخ دهد و مشخص شود هشدارها از قبل وجود داشته اما اقدام مؤثری برای کاهش ریسک انجام نشده است، طبیعی است که موضوع از سطح یک حادثه عادی فراتر برود و عملکرد دستگاههای مسئول مورد بررسی قرار گیرد. بررسی و رسیدگی قضایی نیز در صورت وجود قصور یا تخلف، باید براساس مستندات و نظر مراجع قانونی انجام شود.ریمـدان امروز بیش از هر چیز به یک تصمیم فوری برای مدیریت ریسک نیاز دارد. اگر ساخت زیرساخت جدید زمان میبرد، مدیریت ترافیکی را از همین امروز جدی بگیریم؛ اگر توسعه پایانه ضروری است، فرآیند آن را آغاز کنیم؛ اگر تجهیزات امدادی کافی نیست، کمبودها را برطرف کنیم و اگر تقسیم مسئولیتها مبهم است، آن را شفاف کنیم.حادثه قابل پیشبینی، فرصتی برای پیشگیری است. نباید اجازه داد هشدارهای ایمنی پس از وقوع حادثه تبدیل به گزارشهای تأسفبار شوند. در موضوع خودروهای حامل گاز و سوخت در ریمدان، هزینه بیتدبیری احتمالی میتواند بسیار سنگینتر از هزینه اقدام امروز باشد.
