خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - تابستان امسال با خاموشی و محدودیتهای تأمین برق برای بخشهای مختلف اقتصاد سپری شد؛ خاموشیهایی که تنها به کاهش آسایش خانوارها محدود نماند و آثار آن در فعالیت صنایع، تولید، خدمات و حتی زنجیره تأمین کالا نیز نمایان شد. حالا با نزدیک شدن به فصل سرد سال، نگرانی جدیدی در حال شکلگیری است؛ اینکه مسئله تأمین برق نهتنها در تابستان پایان نیابد، بلکه به دلیل تشدید ناترازی گاز، در زمستان نیز ادامه پیدا کند. هشدار رئیس هیئتمدیره سندیکای صنعت برق درباره احتمال کمبود سوخت نیروگاهها، زنگ خطر تازهای برای یکی از مهمترین زیرساختهای اقتصاد ایران است؛ زیرساختی که در صورت اختلال، آثار آن تقریباً تمام بخشهای اقتصادی را درگیر خواهد کرد.

حسین قیدر / مسئله برق در ایران دیگر صرفاً به افزایش مصرف در روزهای گرم سال محدود نیست. در سالهای اخیر، فاصله میان ظرفیت تولید و میزان تقاضا افزایش یافته و همزمان محدودیتهای موجود در تأمین سوخت نیروگاهها نیز به یکی از عوامل تشدیدکننده ناترازی تبدیل شده است. نیروگاههای حرارتی برای تولید برق به گاز طبیعی وابستگی بالایی دارند و زمانی که در فصل سرد، مصرف گاز خانگی افزایش پیدا میکند، شبکه گاز با فشار بیشتری مواجه میشود. در چنین شرایطی، اگر گاز کافی در اختیار نیروگاهها قرار نگیرد، تولید برق نیز تحت تأثیر قرار خواهد گرفت.این زنجیره وابستگی، مسئلهای مهم را آشکار میکند: بحران برق و بحران گاز دو مسئله جدا از یکدیگر نیستند. هرگونه اختلال در تأمین گاز میتواند مستقیماً بر تولید برق اثر بگذارد و محدودیت برق نیز به نوبه خود میتواند تولید و فعالیت اقتصادی را مختل کند. بنابراین ناترازی انرژی در ایران در حال تبدیل شدن به یک مسئله چندلایه است که مدیریت آن با تصمیمهای کوتاهمدت و مقطعی دشوار خواهد بود.
زمستان در انتظار ناترازی گاز
در فصل سرد سال، الگوی مصرف انرژی تغییر میکند. با کاهش دما، مصرف گاز خانگی افزایش مییابد و اولویت اصلی شبکه گاز، تأمین نیاز خانوارها و بخشهای حساس خواهد بود. در چنین شرایطی، نیروگاهها ممکن است با محدودیت دریافت گاز مواجه شوند. اگر سوخت جایگزین به اندازه کافی در دسترس نباشد یا استفاده از آن با محدودیتهای فنی و اقتصادی مواجه شود، ظرفیت تولید برق نیز کاهش خواهد یافت.هشدار فعالان صنعت برق در چنین چارچوبی اهمیت پیدا میکند. مسئله تنها این نیست که نیروگاهها چقدر ظرفیت اسمی دارند؛ مسئله این است که چه میزان از این ظرفیت در زمان اوج نیاز، واقعاً قابل استفاده خواهد بود. نیروگاهی که ظرفیت تولید دارد اما سوخت کافی دریافت نمیکند، در عمل نمیتواند ظرفیت خود را وارد مدار کند.در نتیجه ممکن است در روزهای سرد سال با وضعیتی مواجه شویم که ظرفیت تولید برق روی کاغذ مناسب باشد، اما محدودیت سوخت مانع استفاده کامل از آن شود. این همان نقطهای است که ناترازی گاز به ناترازی برق منتقل میشود.در سالهای گذشته استفاده از سوخت مایع در برخی نیروگاهها به عنوان راهکاری برای جبران کمبود گاز مطرح بوده است، اما این راهکار نیز محدودیتهای خود را دارد. هزینه حمل و ذخیرهسازی، محدودیت زیرساختی، مسائل زیستمحیطی و نیاز به ذخایر کافی باعث میشود نتوان تمام بار تأمین سوخت نیروگاهها را در فصل سرد بر دوش سوخت مایع گذاشت. از سوی دیگر، هرچه وابستگی نیروگاهها به سوخت جایگزین افزایش یابد، هزینه تولید برق نیز میتواند افزایش پیدا کند.این وضعیت نشان میدهد که مسئله اصلی نیازمند راهکاری فراتر از مدیریت روزانه شبکه است. اگر ناترازی گاز ساختاری باشد، هر سال با آغاز فصل سرد دوباره همین چالش تکرار خواهد شد. بنابراین باید میان سیاستهای تولید، مصرف، سرمایهگذاری در صنعت گاز و توسعه نیروگاهها هماهنگی بیشتری ایجاد شود. برق بدون گاز؛ تولید روی کاغذاقتصاد ایران در سالهای اخیر با یک تناقض جدی مواجه شده است: از یک سو ظرفیتهای قابل توجهی در صنعت برق وجود دارد و از سوی دیگر در زمان اوج مصرف، امکان تأمین برق کافی برای همه بخشها وجود ندارد. بخشی از این مشکل به رشد مصرف، بخشی به فرسودگی زیرساختها و بخشی نیز به محدودیت سرمایهگذاری در توسعه ظرفیت تولید و شبکه انتقال و توزیع بازمیگردد.اما مسئله سوخت، یک حلقه مهم دیگر این زنجیره است. نیروگاه نمیتواند بدون سوخت برق تولید کند. به همین دلیل، توسعه ظرفیت نیروگاهی بدون توجه به امنیت تأمین سوخت نمیتواند به تنهایی مشکل ناترازی را حل کند.در واقع باید زنجیره انرژی را به صورت یکپارچه دید. گاز باید به اندازه کافی تولید و منتقل شود، نیروگاه باید امکان دریافت سوخت داشته باشد، شبکه انتقال باید ظرفیت جابهجایی برق تولیدشده را داشته باشد و شبکه توزیع نیز باید بتواند برق را به مصرفکننده برساند. ضعف هر یک از این حلقهها میتواند کل زنجیره را تحت تأثیر قرار دهد.در طرف دیگر، مصرف نیز موضوع مهمی است. رشد مصرف برق و گاز در سالهای اخیر بدون افزایش متناسب بهرهوری انرژی، فشار زیادی بر زیرساختها وارد کرده است. ساختمانهای کمبازده، تجهیزات پرمصرف، خودروهای فرسوده و الگوی مصرف نامناسب تنها بخشی از عواملی هستند که تقاضای انرژی را بالا میبرند.اگر سیاست انرژی فقط بر افزایش تولید متمرکز باشد، اما مصرف بدون کنترل افزایش پیدا کند، فاصله میان عرضه و تقاضا همچنان باقی خواهد ماند. از همین رو، مدیریت مصرف باید در کنار توسعه تولید قرار گیرد. اصلاح تعرفهها، بهبود بهرهوری، توسعه تجهیزات کممصرف و اصلاح استانداردهای ساختمانی میتواند در بلندمدت فشار بر شبکه انرژی را کاهش دهد.از سوی دیگر، صنایع نیز از نخستین بخشهایی هستند که در صورت کمبود برق یا گاز، محدودیت دریافت میکنند. قطع یا کاهش گاز و برق صنایع میتواند تولید را کاهش داده، برنامه صادرات را مختل و هزینه تمامشده کالاها را افزایش دهد. به این ترتیب، ناترازی انرژی از یک مشکل زیرساختی به یک مسئله مستقیم اقتصادی تبدیل میشود.خاموشی زمستانی؛ زنگ خطر برای تولیداگر کمبود سوخت نیروگاهها در زمستان به کاهش تولید برق منجر شود، آثار آن تنها در خانهها دیده نخواهد شد. صنعت، کشاورزی، خدمات، مراکز تجاری و زیرساختهای حیاتی نیز تحت تأثیر قرار خواهند گرفت. برای بسیاری از واحدهای تولیدی، قطع برق تنها به معنای چند ساعت توقف فعالیت نیست؛ توقف ناگهانی میتواند به تجهیزات آسیب بزند، مواد اولیه را از بین ببرد، برنامه تولید را مختل کند و هزینههای اضافی ایجاد کند.در صنایعی که فرایند تولید پیوسته دارند، مسئله حتی جدیتر است. قطع برق میتواند فرآیند تولید را مختل کند و بازگشت به شرایط عادی نیز زمانبر باشد. بنابراین هر ساعت محدودیت انرژی میتواند هزینهای بیشتر از ارزش برق مصرفنشده برای بنگاه ایجاد کند.سوی دیگر، استمرار خاموشیها میتواند بر سرمایهگذاری نیز اثر منفی بگذارد. سرمایهگذار برای انتخاب محل و حوزه فعالیت خود به زیرساخت مطمئن نیاز دارد. اگر تأمین برق و گاز غیرقابل پیشبینی باشد، ریسک سرمایهگذاری افزایش پیدا میکند و جذابیت توسعه واحدهای جدید کاهش مییابد.این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که اقتصاد کشور برای افزایش تولید و اشتغال به سرمایهگذاری جدید نیاز دارد. بدون انرژی پایدار، حتی سیاستهای حمایتی نیز نمیتوانند تمام موانع تولید را برطرف کنند.راه عبور از این وضعیت، اجرای مجموعهای از اقدامات همزمان است. افزایش سرمایهگذاری در تولید و انتقال گاز، توسعه ظرفیت ذخیرهسازی، افزایش راندمان نیروگاهها، نوسازی شبکه برق، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و اصلاح الگوی مصرف باید در یک برنامه منسجم دنبال شود. در کنار آن، باید سازوکار مشخصی برای تأمین سوخت نیروگاهها در دوره اوج مصرف زمستانی وجود داشته باشد تا هر سال با شروع سرما، بحران جدیدی در شبکه انرژی ایجاد نشود.همچنین توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر میتواند بخشی از فشار بر نیروگاههای حرارتی را کاهش دهد؛ هرچند این منابع نیز نیازمند سرمایهگذاری، توسعه شبکه و راهکارهای ذخیرهسازی و مدیریت تولید هستند و نمیتوانند در کوتاهمدت جایگزین کامل نیروگاههای حرارتی شوند.در نهایت، هشدار درباره احتمال کمبود سوخت نیروگاهها را باید جدی گرفت؛ زیرا اگر تابستان با مشکل تأمین برق مواجه شدیم و زمستان نیز به دلیل کمبود گاز با محدودیت تولید برق روبهرو شویم، مسئله از یک ناترازی فصلی عبور کرده و به یک بحران ساختاری انرژی تبدیل خواهد شد.ایران در نقطهای قرار گرفته که دیگر نمیتوان بحران برق را بدون توجه به گاز و بحران گاز را بدون توجه به برق مدیریت کرد. این دو شبکه به یکدیگر وابستهاند و هر تصمیم در یکی از آنها، آثار مستقیمی بر دیگری دارد. اگر قرار است خاموشیها از تابستان به زمستان منتقل نشوند، باید پیش از رسیدن روزهای اوج سرما، برای سوخت نیروگاهها، مدیریت مصرف و تأمین پایدار انرژی تصمیمگیری شود.مسئله امروز تنها روشن ماندن چراغ خانهها نیست؛ تولید، اشتغال، سرمایهگذاری و ثبات قیمتها نیز به آن وابسته است. خاموشی زمستانی اگر اتفاق بیفتد، تنها یک خاموشی نخواهد بود؛ بلکه نشانهای از عمق ناترازی انرژی و هزینهای تازه برای اقتصادی خواهد بود که همین حالا نیز با فشارهای متعدد مواجه است.
