خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت -توسعه کریدورهای ریلی و گسترش ارتباطات تجاری با چین، در سالهای اخیر به یکی از محورهای مهم سیاستهای حملونقل و تجارت خارجی ایران تبدیل شده است؛ مسیری که میتواند زمان جابهجایی کالا را کاهش دهد، دسترسی به بازارهای منطقهای را بهبود ببخشد و وابستگی تجارت خارجی به حملونقل دریایی را تا حدی تعدیل کند. با این حال، ایجاد مسیر حملونقل بهتنهایی به معنای افزایش صادرات یا تقویت مزیت رقابتی تولیدکنندگان داخلی نیست. مسئله مهمتر آن است که چه کالاهایی از این مسیر عبور میکنند، ارزش اقتصادی آنها چقدر است و هزینه حمل چه سهمی از قیمت نهایی محصول را تشکیل میدهد. در شرایطی که بخش قابلتوجهی از صادرات ایران به چین به کالاهای خام و نیمهخام اختصاص دارد، هزینههای لجستیکی میتواند بخش مهمی از حاشیه سود صادرکنندگان را از بین ببرد. به گفته مطرحشده در این زمینه، برخی از کالاهای صادراتی ایران با سودی در حد چند دلار معامله میشوند، اما انتقال ریلی آنها ممکن است ۱۵ تا ۲۰ دلار به هزینه هر واحد کالا اضافه کند؛ وضعیتی که مزیت رقابتی محصول را در بازار مقصد زیر سؤال میبرد.

دانیال امینی / این مسئله نشان میدهد که راهبرد توسعه تجارت با چین نباید صرفاً بر افزایش ظرفیت خطوط ریلی یا بالا بردن حجم محمولههای عبوری متمرکز باشد، بلکه باید میان زیرساخت حملونقل، ساختار صادرات و ارزش افزوده کالاها ارتباطی روشن برقرار کند. کالایی که ارزش بالایی نسبت به وزن و حجم خود دارد، معمولاً توان بیشتری برای تحمل هزینههای حمل دارد؛ در مقابل، محصولی حجیم، کمارزش و دارای حاشیه سود محدود، به حملونقلی نیاز دارد که هزینه آن متناسب با ارزش اقتصادی محموله باشد. بنابراین، پرسش اصلی برای سیاستگذاران تجارت خارجی این است که آیا سبد صادراتی ایران با ویژگیهای فنی و اقتصادی مسیر ریلی چین تناسب دارد یا اینکه کشور در حال توسعه مسیرهایی است که بخش مهمی از کالاهای فعلی آن توان استفاده رقابتی از آنها را ندارند؟
صادرات خام؛ حاشیه سود اندک در برابر هزینه لجستیک
ساختار صادراتی ایران همچنان در بخشهایی به فروش مواد اولیه، محصولات معدنی و کالاهای نیمهفرآوریشده متکی است. این محصولات ممکن است از نظر حجم صادرات یا درآمد ناخالص، سهم قابلتوجهی در تجارت خارجی داشته باشند، اما ارزش اقتصادی آنها به ازای هر تن یا هر مترمکعب، الزاماً بالا نیست. در چنین شرایطی، افزایش هزینه حملونقل میتواند اثر مستقیمی بر سودآوری صادرات بگذارد. اگر صادرکننده کالایی را با حاشیه سود محدود به فروش برساند، حتی افزایش نسبتاً کوچک در هزینه حمل، بیمه، بستهبندی، بارگیری و تخلیه میتواند سود معامله را کاهش دهد یا آن را به زیان تبدیل کند. به همین دلیل، هزینه حمل را نمیتوان صرفاً یک هزینه جانبی در نظر گرفت؛ این هزینه یکی از عوامل تعیینکننده در انتخاب بازار مقصد، شیوه حمل و ترکیب کالاهای صادراتی است. برای نمونه، سنگآهن از کالاهایی است که حمل آن در حجم بالا به تجهیزات و روشهای متناسب با محمولههای فلهای نیاز دارد. انتقال چنین کالایی با کانتینر، در بسیاری از شرایط از نظر ظرفیت، هزینه و بهرهوری اقتصادی مناسب نیست. کانتینر برای محمولههایی کارآمدتر است که بتوان آنها را با ابعاد استاندارد بستهبندی کرد، بهسادگی بارگیری و تخلیه کرد و در طول مسیر بدون جابهجایی پیچیده در واحدهای متعدد حملونقل انتقال داد. البته این موضوع به معنای نامناسب بودن حمل ریلی برای تمام کالاهای خام نیست؛ برخی مواد معدنی و محصولات پایه، در صورت وجود واگن مناسب، حجم کافی و تعرفه رقابتی، میتوانند از حمل ریلی بهره ببرند. مسئله اصلی، انتخاب شیوه حمل متناسب با ویژگیهای هر کالا است. اگر یک محصول با حمل دریایی یا حمل فلهای هزینه تمامشده پایینتری داشته باشد، انتقال آن از مسیر ریلی صرفاً به دلیل وجود کریدور جدید لزوماً تصمیم اقتصادی مناسبی نخواهد بود. در مقابل، کالاهای فرآوریشده، قطعات صنعتی، محصولات بستهبندیشده و محمولههایی که ارزش بیشتری در واحد وزن دارند، ممکن است ظرفیت بالاتری برای استفاده از مسیر ریلی داشته باشند. در نتیجه، تحلیل صادرات باید از معیار حجم و تناژ عبور کند و شاخصهایی مانند ارزش هر تن، حاشیه سود، هزینه لجستیک به ازای ارزش کالا، زمان تحویل و میزان تقاضای بازار مقصد را نیز در بر بگیرد. بدون چنین تحلیلی، افزایش صادرات از نظر وزنی ممکن است به افزایش متناسب درآمد ارزی و سودآوری بنگاهها منجر نشود.
تفاوت عرض ریل؛ هزینه پنهان در مسیر چین
یکی از چالشهای فنی در مسیرهای ریلی بین ایران، کشورهای منطقه و چین، تفاوت عرض خطوط راهآهن است. شبکه ریلی ایران عمدتاً از عرض استاندارد ۱۴۳۵ میلیمتر استفاده میکند، در حالی که در بسیاری از کشورهای مستقل مشترکالمنافع، از جمله بخشهایی از شبکه آسیای مرکزی، عرض خط ۱۵۲۰ میلیمتر رایج است. چین نیز بخش عمده شبکه ریلی خود را با عرض استاندارد ۱۴۳۵ میلیمتر اداره میکند. این تفاوت باعث میشود در برخی مسیرها، بسته به مسیر دقیق و شیوه انتقال، عملیات تعویض بوژی، انتقال بار یا جابهجایی کانتینرها ضرورت پیدا کند. چنین عملیاتی علاوه بر هزینه مستقیم، میتواند زمان عبور کالا را افزایش دهد و برنامهریزی زنجیره تأمین را پیچیدهتر کند. در حمل کانتینری، یکی از مزیتهای اصلی این است که محموله بدون تخلیه و بارگیری مجدد محتویات، میان شیوههای مختلف حمل جابهجا شود؛ اما تفاوت زیرساختهای ریلی و الزامات فنی در مرزها همچنان میتواند هزینه و زمان انتقال را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، ارزیابی مسیر ریلی چین باید بر اساس مسیر مشخص، نقاط تعویض عرض خط، هزینه عملیات مرزی، تعرفههای هر بخش و زمان واقعی تحویل انجام شود. نمیتوان یک رقم واحد را برای همه کالاها و تمام مسیرها معتبر دانست، زیرا نوع محموله، وزن، بستهبندی، تعداد کانتینرها و قرارداد حمل بر هزینه نهایی اثر میگذارند. با این حال، اگر هزینه اضافی حمل به حدود ۱۵ تا ۲۰ دلار در واحد مورد محاسبه برسد، باید مشخص شود این واحد دقیقاً چیست؛ هر تن، هر کانتینر یا واحد دیگری. این تفاوت برای تحلیل اقتصادی تعیینکننده است، زیرا ۲۰ دلار به ازای هر تن معنایی کاملاً متفاوت از ۲۰ دلار به ازای هر کانتینر دارد. بنابراین، پیش از نتیجهگیری درباره مزیت یا عدم مزیت مسیر ریلی، لازم است مبنای محاسبه هزینهها بهصورت شفاف مشخص شود. سازمان توسعه تجارت و نهادهای مسئول حملونقل میتوانند با تهیه جدول هزینه و زمان برای گروههای مختلف کالا، مشخص کنند کدام محصولات با شرایط موجود امکان رقابت دارند و کدام کالاها برای استفاده از این مسیر به تغییر در بستهبندی، فرآوری یا مدل حمل نیازمندند. همچنین، بهبود هماهنگی میان شرکتهای راهآهن، اپراتورهای لجستیکی، گمرک و شرکتهای حملونقل بینالمللی میتواند بخشی از هزینههای ناشی از توقف، جابهجایی و تشریفات مرزی را کاهش دهد. با این حال، حتی کارآمدترین عملیات ریلی نیز نمیتواند بهتنهایی مشکل کالایی را حل کند که ارزش فروش آن برای تحمل هزینه حمل کافی نیست.
تغییر سبد صادراتی؛ شرط بهرهبرداری اقتصادی از کریدورها
اگر هدف از توسعه مسیر ریلی چین، افزایش پایدار صادرات و درآمد ارزی کشور است، سیاستگذاری باید همزمان بر دو محور تمرکز کند: کاهش هزینه لجستیک و افزایش ارزش افزوده کالاهای صادراتی. محور نخست شامل اصلاح فرآیندهای مرزی، هماهنگی تعرفهها، بهبود زمانبندی حرکت قطارها، توسعه خدمات کانتینری و فراهم کردن امکان رهگیری محمولههاست. محور دوم به تغییر تدریجی ساختار تولید و صادرات مربوط میشود؛ تغییری که میتواند از صادرات مواد اولیه به سمت محصولات فرآوریشده، کالاهای صنعتی، قطعات، محصولات شیمیایی با ارزش افزوده بالاتر و دیگر اقلام متناسب با تقاضای چین حرکت کند. این تحول الزاماً به معنای توقف صادرات مواد خام نیست، بلکه به معنای پرهیز از وابستگی بیش از اندازه به کالاهایی است که با حاشیه سود محدود و هزینه حمل بالا، آسیبپذیری بیشتری در برابر نوسان تعرفهها و قیمتهای جهانی دارند. برای تحقق چنین هدفی، سازمان توسعه تجارت باید با مشارکت تشکلهای صادراتی، شرکتهای حملونقل، تولیدکنندگان و فعالان بازار چین، فهرستی از کالاهای مناسب برای حمل ریلی تدوین کند. در این فهرست باید ارزش کالا نسبت به وزن، شرایط بستهبندی، حساسیت محصول، میزان تقاضای بازار مقصد، هزینه انتقال در هر مسیر و قابلیت تحویل منظم بررسی شود. سپس میتوان برای هر گروه کالایی، مسیر حمل بهینه را تعیین کرد؛ بهگونهای که حمل ریلی برای محمولههای مناسب توسعه یابد و حمل دریایی یا فلهای نیز برای کالاهایی که از نظر اقتصادی به آن نیاز دارند، حفظ شود. در بخش تولید نیز مشوقهای هدفمند برای فرآوری مواد معدنی و کشاورزی، تکمیل زنجیره ارزش، توسعه بستهبندی صادراتی و ارتقای استانداردهای محصول میتواند به افزایش ارزش هر واحد محموله کمک کند. البته فرآوری بیشتر تنها زمانی مزیت اقتصادی ایجاد میکند که هزینه انرژی، سرمایهگذاری، فناوری و دسترسی به بازار مقصد در محاسبات لحاظ شود. نمیتوان صرفاً با افزایش مراحل تولید، ارزش افزوده واقعی را تضمین کرد؛ هدف باید تولید کالایی باشد که خریدار خارجی حاضر به پرداخت بهای بالاتر برای آن است و هزینههای اضافهشده در زنجیره تولید را پوشش میدهد. در کنار این اقدامات، لازم است عملکرد کریدورهای تجاری با شاخصهایی فراتر از تناژ حملشده ارزیابی شود. میزان کاهش هزینه به ازای هر واحد کالا، زمان تحویل، ارزش صادرات به ازای هر تن، تعداد محمولههای برگشتی یا معطلمانده، نرخ استفاده از ظرفیت قطارها و سهم کالاهای فرآوریشده در صادرات، معیارهای دقیقتری برای سنجش موفقیت هستند. کریدور ریلی زمانی به مزیت رقابتی تبدیل میشود که نهتنها امکان عبور کالا را فراهم کند، بلکه هزینه نهایی تجارت را کاهش دهد و قابلیت رقابت صادرکننده ایرانی را در بازار مقصد افزایش دهد. اگر کالایی با چند دلار سود صادر شود و هزینه حمل آن بهمراتب بیشتر از حاشیه سود باشد، افزایش ظرفیت مسیر نمیتواند مشکل بنیادی را برطرف کند. راهبرد مؤثر، پیوند دادن توسعه زیرساخت به اصلاح سبد صادراتی است؛ یعنی ساخت مسیر در کنار انتخاب کالای مناسب، توسعه فرآوری و محاسبه دقیق هزینه تمامشده. در نهایت، موفقیت تجارت ریلی با چین نه با تعداد قطارها و نه فقط با حجم کالاهای عبوری، بلکه با میزان ارزآوری پایدار و سودآوری واقعی صادرات سنجیده خواهد شد.
