گزارش اقتصاد پویا از ضعف مدیریت در زنجیره تأمین دارو؛
دارو میان کمبود منابع و آشفتگی مدیریتی
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- کمبود دارو در ایران را نمیتوان صرفاً به محدودیت منابع ارزی، مشکلات نقلوانتقال پول یا فشارهای اقتصادی نسبت داد. اگرچه تأمین ارز و نقدینگی از مهمترین پیشنیازهای فعالیت صنعت دارو و واردات مواد اولیه به شمار میرود، اما نحوه مدیریت منابع، زمانبندی تصمیمها، هماهنگی میان دستگاههای مسئول و پیگیری مستمر نیازهای بازار نیز نقشی تعیینکننده در دسترسی بیماران به دارو دارد. هنگامی که منابع مالی در زمان مناسب تأمین نمیشود، تصمیمگیری درباره تخصیص ارز با تأخیر صورت میگیرد یا حلقههای مختلف زنجیره تأمین هماهنگ عمل نمیکنند، مشکلاتی که در ابتدا ممکن است محدود و قابلکنترل باشند، بهتدریج به اختلال در تولید، واردات، توزیع و عرضه دارو تبدیل میشوند؛ اختلالی که در نهایت هزینه آن را بیماران و خانوادههای آنان میپردازند.

حسین جلیلی بال / مسئله اساسی این است که در حوزهای به حساسیت دارو، تصمیمهای اقتصادی و اجرایی نمیتوانند جدا از زمان و نیاز واقعی جامعه اتخاذ شوند. دارو کالایی نیست که تأخیر در عرضه آن را بتوان مانند بسیاری از کالاهای مصرفی با خرید جایگزین یا به تعویق انداختن مصرف جبران کرد. در بسیاری از موارد، دسترسی بهموقع به دارو مستقیماً با سلامت بیمار ارتباط دارد و هرگونه وقفه در تأمین آن میتواند روند درمان را با مشکل مواجه کند. از همین رو، مدیریت زنجیره تأمین دارو باید فراتر از تخصیص منابع مالی دیده شود و بهعنوان یک مسئولیت پیوسته و هماهنگ از مرحله تأمین ارز و مواد اولیه تا تولید، واردات، توزیع و تحویل دارو به مصرفکننده مورد توجه قرار گیرد. در چنین شرایطی، هر تصمیمی که بدون ارزیابی پیامدهای آن بر سایر حلقههای زنجیره گرفته شود، ممکن است به ایجاد گلوگاههای تازه منجر شود؛ گلوگاههایی که حتی با افزایش منابع نیز بهسرعت برطرف نخواهند شد.
ارز و نقدینگی؛ شرط لازم، اما نه کافی
تأمین بهموقع ارز و نقدینگی یکی از پایههای اصلی پایداری بازار دارو است. شرکتهای دارویی برای واردات مواد اولیه، تهیه تجهیزات، خرید داروهای ساختهشده و تأمین نیازهای تولیدی خود به منابع مالی قابل اتکا نیاز دارند. هرگاه این منابع با تأخیر در اختیار فعالان زنجیره قرار گیرد، برنامهریزی تولید و واردات با اختلال روبهرو میشود و هزینههای مالی و عملیاتی افزایش مییابد. در چنین وضعیتی، حتی شرکتی که از توان تولید یا ظرفیت واردات برخوردار است، ممکن است نتواند سفارشهای خود را در زمان مناسب تأمین کند. این مسئله زمانی پیچیدهتر میشود که تأخیر در تخصیص ارز با طولانیشدن فرایندهای اداری، دشواری انتقال پول، نوسان هزینههای تأمین و نبود اطمینان نسبت به زمان پرداخت همراه شود. در نتیجه، بنگاهها با شرایطی مواجه میشوند که در آن نه امکان برنامهریزی دقیق برای تولید وجود دارد و نه میتوانند درباره زمان ورود محمولههای دارویی یا مواد اولیه با اطمینان تصمیم بگیرند. با این حال، محدودیت منابع ارزی نباید به توضیحی فراگیر برای تمام کمبودهای دارویی تبدیل شود. حتی در شرایط محدودیت منابع نیز نحوه اولویتبندی، زمانبندی تخصیص و نظارت بر مصرف ارز اهمیت فراوانی دارد. اگر منابع موجود براساس میزان ضرورت دارو، وضعیت ذخایر، زمان مورد نیاز برای تولید یا واردات و احتمال بروز کمبود توزیع شوند، میتوان از تشدید بخشی از مشکلات جلوگیری کرد. در مقابل، تخصیص منابع بدون تصویر دقیق از نیاز بازار ممکن است باعث شود یک بخش از زنجیره با کمبود مواجه شود، در حالی که منابع در بخش دیگری قرار گرفتهاند که فوریت کمتری دارد. بنابراین، مسئله فقط میزان ارز تخصیصیافته نیست؛ بلکه باید مشخص شود این ارز چه زمانی، برای چه محصولی، با چه اولویتی و با چه نتیجهای در اختیار زنجیره تأمین قرار گرفته است. همین منطق درباره نقدینگی نیز صدق میکند. تأمین منابع مالی باید بهگونهای انجام شود که تولیدکننده و واردکننده بتوانند تعهدات خود را در موعد مقرر اجرا کنند و فاصله میان تصمیم اداری و تأمین واقعی کالا به حداقل برسد. در این چارچوب، شفافیت درباره وضعیت تخصیص و تأمین ارز، زمانبندی پرداختها و میزان پیشرفت سفارشها میتواند امکان نظارت دقیقتر را فراهم کند و از انباشتهشدن مشکلات پنهان در زنجیره تأمین جلوگیری کند.
بحران مدیریت و تصمیمهایی که دیر به نتیجه میرسند
یکی از محورهای مهم انتقاد به وضعیت بازار دارو، ضعف در مدیریت و پیگیری بهموقع است. در زنجیرهای که حلقههای متعدد آن به یکدیگر وابستهاند، تصمیمگیری دیرهنگام در یک بخش میتواند فعالیت بخشهای دیگر را نیز مختل کند. برای مثال، تأخیر در تأمین ارز ممکن است برنامه خرید مواد اولیه را عقب بیندازد؛ عقبافتادن خرید مواد اولیه میتواند تولید را کاهش دهد و کاهش تولید نیز در صورت نبود ذخایر کافی، خود را به شکل محدودیت عرضه در بازار نشان دهد. در حوزه واردات نیز طولانیشدن فرایند تأمین منابع یا انجامنشدن هماهنگیهای لازم میتواند زمان ورود دارو به کشور را افزایش دهد. در چنین شرایطی، هنگامی که کمبود در سطح بازار آشکار میشود، ممکن است بخش مهمی از فرصت پیشگیری از آن از دست رفته باشد. از این منظر، مدیریت بحران دارو نباید صرفاً پس از مشاهده کمبود و افزایش نگرانی بیماران آغاز شود؛ بلکه باید بر شناسایی زودهنگام نشانههای اختلال و اقدام پیشگیرانه استوار باشد. این رویکرد مستلزم آن است که دستگاههای مسئول، اطلاعات مربوط به موجودی داروها، میزان مصرف، ظرفیت تولید، سفارشهای در انتظار تأمین و زمان احتمالی ورود محمولهها را بهصورت منظم بررسی کنند. اگر یک داروی ضروری در آستانه کاهش موجودی قرار دارد، باید پیش از رسیدن بازار به مرحله کمبود، درباره تأمین جایگزین، تسریع فرایند واردات یا افزایش تولید تصمیم گرفته شود. در این میان، مشخصبودن مسئولیت هر دستگاه و پاسخگویی درباره زمان اجرای تصمیمها اهمیت ویژهای دارد. زمانی که مسئولیتها میان نهادهای متعدد تقسیم شده، اما مرجع مشخصی برای پیگیری نتیجه نهایی وجود ندارد، احتمال پاسکاری مسئولیتها افزایش مییابد و هر دستگاه ممکن است بخشی از فرایند را خارج از حوزه وظایف خود بداند. نتیجه چنین وضعیتی آن است که تصمیمها روی کاغذ باقی میمانند، در حالی که مشکل در بازار ادامه پیدا میکند. برای جلوگیری از این روند، باید برای هر گلوگاه تأمین، مسئول مشخص، زمانبندی روشن و سازوکار پیگیری تعریف شود. همچنین لازم است تصمیمهای حوزه دارو بر پایه ارزیابی کارشناسی و اطلاعات بهروز اتخاذ شوند، نه صرفاً براساس گزارشهای مقطعی یا واکنش به فشارهای کوتاهمدت. بدون چنین سازوکاری، حتی تزریق منابع بیشتر نیز ممکن است نتواند به نتیجه مطلوب منجر شود؛ زیرا مشکل تنها کمبود منابع نیست، بلکه چگونگی تبدیل منابع و تصمیمها به داروی در دسترس بیمار نیز اهمیت دارد.
از مدیریت روزمره تا برنامهریزی برای نیازهای آینده
کاهش کمبود دارو به هماهنگی تمام حلقههای زنجیره تأمین نیاز دارد؛ از نهادهای مسئول سیاستگذاری و تخصیص ارز گرفته تا تولیدکنندگان، واردکنندگان، شرکتهای پخش و مراکز عرضه. هر یک از این بخشها اطلاعات و مسئولیتهایی دارند که اگر بهموقع در اختیار سایر بخشها قرار نگیرد، تصمیمگیری را دشوار میکند. به همین دلیل، مدیریت مؤثر بازار دارو باید بر تبادل اطلاعات، پیشبینی نیاز، تعیین اولویتهای روشن و پیگیری مستمر استوار باشد. یکی از ضرورتهای این مسیر، فاصلهگرفتن از سیاستگذاری صرفاً واکنشی است. اگر تصمیمها تنها زمانی اتخاذ شوند که کمبود در بازار نمایان شده یا بیماران برای تهیه دارو با مشکل مواجه شدهاند، مدیریت عملاً از مرحله پیشگیری عبور کرده و به واکنش در برابر بحران محدود میشود. در مقابل، برنامهریزی مبتنی بر نیازهای فعلی و آینده کشور میتواند احتمال بروز اختلال را کاهش دهد. پیشبینی میزان مصرف، توجه به تغییرات الگوی بیماریها، بررسی ظرفیت واقعی تولید داخل، ارزیابی وابستگی به مواد اولیه وارداتی و مشخصکردن زمان لازم برای تأمین داروهای حیاتی، از جمله اقداماتی است که باید در تصمیمگیریها لحاظ شود. همچنین سیاستهای تخصیص ارز باید به شکلی طراحی شوند که میان محدودیت منابع و ضرورت حفظ دسترسی بیماران به دارو تعادل برقرار شود. این موضوع به معنای نادیدهگرفتن محدودیتهای اقتصادی نیست؛ بلکه به معنای استفاده هدفمندتر از منابع موجود و جلوگیری از هزینههایی است که در نتیجه تصمیمهای دیرهنگام یا ناهماهنگ ایجاد میشوند. از سوی دیگر، ارزیابی عملکرد دستگاههای مسئول نباید تنها به میزان ارز تخصیصیافته یا تعداد مصوبات محدود بماند. معیار مهمتر آن است که چه میزان از نیاز واقعی بازار تأمین شده، سفارشها با چه سرعتی به نتیجه رسیدهاند، کدام داروها همچنان در معرض کمبود قرار دارند و چه اقداماتی برای رفع موانع انجام شده است. انتشار گزارشهای منظم و قابل ارزیابی از وضعیت تأمین دارو نیز میتواند به افزایش شفافیت و پاسخگویی کمک کند. در نهایت، دسترسی پایدار به دارو حاصل عملکرد یک دستگاه یا تصمیم منفرد نیست، بلکه نتیجه هماهنگی مجموعهای از سیاستها و اقدامات اجرایی است. اگر تأمین ارز، نقدینگی، تولید، واردات و توزیع در یک چارچوب منسجم قرار گیرند و هر حلقه مسئولیت خود را در زمان مقرر انجام دهد، امکان کاهش اختلالات افزایش خواهد یافت. در غیر این صورت، کمبود منابع و ضعف مدیریت یکدیگر را تشدید میکنند و هزینه آن به شکل افزایش دشواری دسترسی بیماران، بیثباتی بازار و کاهش اعتماد عمومی ظاهر میشود. اکنون ضرورت دارد مدیریت دارو از تصمیمهای پراکنده و مقطعی فاصله بگیرد و به سمت سازوکاری حرکت کند که در آن پیشبینی، هماهنگی، تأمین بهموقع و پاسخگویی، اجزای جداییناپذیر سیاستگذاری باشند.
