خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی - اقتصاد شهری ایران در سالهای اخیر شاهد گسترش نوعی اشتغال بوده است که در ظاهر انعطافپذیر، در دسترس و مستقل به نظر میرسد، اما در لایههای پنهان خود با پرسشهای جدی درباره امنیت شغلی، عدالت اجتماعی و مسئولیت کارفرمایی روبهروست. رانندگان تاکسیهای اینترنتی، از جمله اسنپ و تپسی، پیکهای موتوری و دیگر فعالان خدمات مبتنی بر پلتفرم، به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره شهروندان تبدیل شدهاند. از جابهجایی مسافر و ارسال غذا گرفته تا انتقال کالا و خریدهای روزانه، بخش قابلتوجهی از اقتصاد خدمات شهری بر دوش افرادی میچرخد که بسیاری از آنها نه قرارداد استخدامی متعارف دارند و نه از مزایای کامل یک شغل رسمی برخوردارند. آنها هر روز به خیابان میآیند، ساعتها در ترافیک میمانند، هزینه سوخت و تعمیر وسیله نقلیه را میپردازند و با خطر تصادف و فرسودگی جسمی مواجه میشوند؛ اما در پایان روز، درآمدی که به دست میآورند الزاماً با میزان کار، هزینههای واقعی و مخاطرات شغلیشان تناسب ندارد.

دانیال امینی / پرسش اساسی این است که آیا گسترش پلتفرمهای حملونقل و خدمات آنلاین را باید فرصتی برای اشتغال در اقتصادی گرفتار رکود و تورم دانست یا شکل تازهای از انتقال هزینه و ریسک فعالیت اقتصادی از بنگاه به نیروی کار؟ پاسخ را نمیتوان صرفاً در دوگانه موافقان و مخالفان فناوری جستوجو کرد. پلتفرمها برای بسیاری از افراد امکان کسب درآمد فراهم کردهاند؛ بهویژه کسانی که به دلیل محدودیت فرصتهای استخدامی، بیکاری، کاهش قدرت خرید یا نیاز به درآمد مکمل، به دنبال راهی برای تأمین مخارج زندگی هستند. با این حال، ایجاد فرصت درآمدزایی بهتنهایی به معنای ایجاد شغل شایسته نیست. مسئله از جایی آغاز میشود که انعطافپذیری در زمان کار، به فقدان حمایت اجتماعی تبدیل میشود و استقلال ظاهری نیروی کار، مسئولیتهای اقتصادی و اجتماعیv را از دوش پلتفرمها برمیدارد.
اشتغال بدون تضمین؛ آزادی انتخاب یا اجبار اقتصادی؟
برای بسیاری از رانندگان و پیکهای موتوری، ورود به بازار کار پلتفرمی نه نتیجه یک انتخاب کاملاً آزاد، بلکه واکنشی به محدودیتهای بازار کار سنتی است. فردی که امکان استخدام رسمی ندارد، از درآمد شغل قبلی خود ناراضی است یا برای جبران فاصله میان دستمزد و هزینههای زندگی به درآمد بیشتری نیاز دارد، ممکن است فعالیت در تاکسی اینترنتی یا پیک موتوری را راهی سریع برای کسب درآمد بداند. در این مدل، معمولاً فرایند ورود به کار سادهتر از استخدام در بسیاری از مشاغل رسمی است و فرد میتواند تا اندازهای درباره ساعات فعالیت خود تصمیم بگیرد. همین ویژگیها باعث شده است اقتصاد پلتفرمی برای بخشی از نیروی کار، بهخصوص در شرایط دشوار اقتصادی، نقش ضربهگیر را ایفا کند.اما این تصویر تنها بخشی از واقعیت است. آزادی در انتخاب ساعت فعالیت زمانی ارزشمند خواهد بود که فرد بتواند بدون نگرانی از تأمین حداقل هزینههای زندگی، درباره زمان کار خود تصمیم بگیرد. رانندهای که برای پرداخت اجاره خانه، اقساط، هزینه تحصیل فرزندان یا مخارج روزمره ناچار است ساعتهای طولانی فعالیت کند، ممکن است از نظر فنی کارفرمای مستقیمی نداشته باشد، اما از نظر اقتصادی با محدودیتهای جدی روبهرو باشد. در چنین شرایطی، انعطافپذیری بهتدریج معنای خود را از دست میدهد و کارگر برای دستیابی به درآمد بیشتر، ناچار میشود زمان استراحت، سلامت جسمی و فرصت حضور در کنار خانواده را قربانی کند.از سوی دیگر، درآمد ناخالص حاصل از سفرها یا سفارشها، معیار دقیقی برای سنجش وضعیت معیشتی این گروه نیست. هزینه بنزین، روغن، لاستیک، تعمیرات، استهلاک خودرو یا موتورسیکلت، بیمه وسیله نقلیه، اینترنت و سایر مخارج مرتبط با کار باید از درآمد کسر شود. زمان انتظار برای دریافت سفارش، مسیرهای بدون مسافر یا سفارش، ترافیک و بازگشت از مناطق کمتقاضا نیز هزینههایی پنهان هستند که لزوماً در محاسبات ساده درآمد روزانه دیده نمیشوند. بنابراین ممکن است فردی پس از ساعتها فعالیت، درآمدی دریافت کند که با تصور اولیه از میزان دستمزد تفاوت چشمگیری داشته باشد.در این میان، نبود تضمین درآمد حداقلی و وابستگی درآمد به تعداد سفارشها، شرایط را پیچیدهتر میکند. در مشاغل رسمی، دستمزد و برخی مزایا بر اساس قرارداد و مقررات تعیین میشوند؛ اما در فعالیت پلتفرمی، درآمد میتواند تحت تأثیر تقاضای روزانه، میزان رقابت میان رانندگان، سیاستهای قیمتگذاری، تخفیفها و سازوکارهای تخصیص سفارش تغییر کند. نتیجه آن است که بخش مهمی از ریسک بازار مستقیماً به فرد منتقل میشود؛ فردی که معمولاً ابزار چندانی برای پیشبینی یا کنترل این متغیرها ندارد.
بیمه، بازنشستگی و حقوقی که در حاشیه میمانند
یکی از مهمترین چالشهای اقتصاد پلتفرمی، فاصله میان نقش اقتصادی نیروی کار و میزان برخورداری او از حمایتهای اجتماعی است. رانندگان و پیکها در بسیاری از موارد برای مدت طولانی کار میکنند، اما وضعیت بیمه بازنشستگی، حمایت در دوران بیماری، جبران خسارت ناشی از حوادث کار و برخورداری از مزایایی مانند سنوات، به نوع رابطه کاری و مقررات قابل اعمال بستگی دارد. نمیتوان همه فعالان این بازار را فاقد هرگونه بیمه یا حمایت قانونی دانست؛ برخی ممکن است از طریق دیگری بیمه شده باشند یا از پوششهای مشخصی برخوردار شوند. با این حال، نبود یک چارچوب روشن و فراگیر برای تعیین مسئولیت پلتفرم، نیروی کار و نهادهای بیمهگر، همچنان یکی از مسائل اساسی این حوزه است.در مشاغل پرخطر مانند رانندگی و پیک موتوری، اهمیت این مسئله دوچندان است. تصادف، آسیب جسمی یا بیماری ممکن است فرد را برای مدتی از فعالیت بازدارد و منبع درآمد او را قطع کند. اگر حمایت بیمهای کافی وجود نداشته باشد، هزینه درمان و دوره ناتوانی از کار مستقیماً بر دوش فرد و خانوادهاش قرار میگیرد. در چنین وضعیتی، شغلی که قرار بود راهی برای حفظ معیشت باشد، ممکن است در پی یک حادثه به عاملی برای تشدید مشکلات مالی تبدیل شود. مسئله بازنشستگی نیز به همین اندازه مهم است؛ زیرا فعالیت طولانیمدت در این بازار، بدون برنامهای پایدار برای دوران سالمندی، میتواند آینده اقتصادی نیروی کار را با نااطمینانی مواجه کند.موضوع دیگر به رابطه میان پلتفرم و فرد فعال در آن بازمیگردد. شرکتها ممکن است بر این تأکید کنند که راننده یا پیک، پیمانکار مستقل است و درباره زمان و میزان فعالیت خود تصمیم میگیرد. در مقابل، هرچه تعیین قیمت، نحوه تخصیص سفارش، ارزیابی عملکرد، دسترسی به مشتری و امکان ادامه فعالیت بیشتر تحت کنترل پلتفرم باشد، این پرسش جدیتر میشود که استقلال واقعی نیروی کار تا چه اندازه است. اگر فرد برای کسب درآمد ناچار باشد قواعدی را بپذیرد که امکان مذاکره مؤثر درباره آنها را ندارد، نمیتوان صرفاً با عنوان «همکار مستقل» تمام مسئولیتهای اجتماعی را از دوش طرف قدرتمندتر رابطه برداشت.این مسئله در تعیین تکلیف حقوق کار اهمیت دارد. در ایران، قانون کار و مقررات تأمین اجتماعی چارچوبهایی برای روابط کار و بیمه دارند؛ اما تشخیص شمول این مقررات بر فعالان پلتفرمی، به ماهیت واقعی رابطه کاری و شرایط هر مورد بستگی دارد. از همین رو، نه میتوان بدون بررسی حقوقی همه رانندگان را کارگر مشمول تمام مزایای قانون کار دانست و نه میتوان صرفاً با اتکا به عنوان همکاری مستقل، هرگونه مسئولیت احتمالی را منتفی تلقی کرد. آنچه ضرورت دارد، تدوین قواعد روشن، قابل اجرا و متناسب با ویژگیهای این بازار است؛ قواعدی که هم حقوق نیروی کار را در نظر بگیرد و هم امکان تداوم فعالیت کسبوکارهای دیجیتال را حفظ کند.وزارت کار در برابر اقتصاد جدید؛ تنظیمگری یا تماشای بحران؟گسترش اشتغال پلتفرمی، مسئولیت نهادهای سیاستگذار را بیش از گذشته برجسته کرده است. وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سازمان تأمین اجتماعی و سایر نهادهای مرتبط باید مشخص کنند که در چه شرایطی رابطه میان پلتفرم و نیروی کار مشمول حمایتهای قانونی میشود، سهم هر طرف در تأمین پوشش بیمهای چیست و سازوکار رسیدگی به اختلافات چگونه باید باشد. مشکل اصلی این است که سرعت گسترش مدلهای جدید کسبوکار میتواند از سرعت تطبیق مقررات پیشی بگیرد؛ در نتیجه، گروهی از شاغلان در فاصله میان تعریفهای سنتی اشتغال و ساختارهای جدید اقتصادی قرار میگیرند.البته تنظیمگری به معنای تحمیل تمام هزینههای استخدام سنتی بر هر نوع همکاری آنلاین نیست. اگر مقررات بدون توجه به تفاوت میان فعالیت تماموقت و پارهوقت، میزان وابستگی اقتصادی و نحوه کنترل کار طراحی شود، ممکن است هزینه فعالیت را افزایش دهد و بخشی از فرصتهای درآمدزایی را محدود کند. در نقطه مقابل، رهاکردن کامل بازار نیز میتواند رقابت را بر پایه کاهش هزینههای نیروی کار شکل دهد و شرکتهایی را که حمایت بیشتری از شاغلان خود میکنند، در موقعیت نامساعد قرار دهد. بنابراین سیاست مؤثر باید میان حمایت اجتماعی، انعطافپذیری و پایداری کسبوکار تعادل ایجاد کند.یکی از راهکارهای قابل بررسی، طراحی پوششهای بیمهای متناسب با میزان فعالیت و درآمد است؛ بهگونهای که امکان مشارکت نیروی کار، پلتفرم و در موارد لازم سازوکارهای حمایتی عمومی در تأمین هزینهها فراهم شود. همچنین شفافیت درباره نحوه محاسبه کرایه، سهم کمیسیون، پاداشها، تغییر تعرفهها و دلایل محدودشدن دسترسی به حساب کاربری میتواند قدرت تصمیمگیری فعالان این بازار را افزایش دهد. وجود سازوکار مستقل و قابل دسترس برای اعتراض به تصمیمهای پلتفرم نیز اهمیت دارد؛ بهخصوص زمانی که تعلیق حساب یا محدودشدن سفارشها، مستقیماً درآمد روزانه فرد را تحت تأثیر قرار میدهد.
از سوی دیگر، سیاستگذار برای تصمیمگیری دقیق به اطلاعات معتبر نیاز دارد. تعداد فعالان واقعی و تماموقت، میانگین درآمد خالص پس از کسر هزینهها، میزان برخورداری از بیمه، ساعات کار و فراوانی حوادث شغلی باید بهصورت منظم بررسی شود. بدون این دادهها، سیاستگذاری ممکن است به مجموعهای از مقررات کلی محدود بماند که نه مشکلات معیشتی را حل میکند و نه نگرانی کسبوکارها را برطرف میسازد. مسئله کارگران پلتفرمی فقط به اسنپ، تپسی یا پیکهای موتوری محدود نمیشود؛ این مسئله به آینده بازار کار ایران مربوط است. فناوری میتواند فرصتهای تازهای برای کسب درآمد ایجاد کند، اما نباید به ابزاری برای نامرئیکردن هزینههای انسانی تولید و ارائه خدمات تبدیل شود. اگر اقتصاد شهری برای تحویل سریعتر کالا، جابهجایی ارزانتر مسافر و دسترسی آسانتر به خدمات به نیروی کار وابسته است، باید درباره امنیت معیشت همان نیروها نیز پاسخ روشنی داشته باشد.کار پلتفرمی نه ذاتاً استثمار است و نه بهخودیخود اشتغالی نجاتبخش. ارزش واقعی آن به شرایطی بستگی دارد که در آن درآمد، هزینهها، اختیار، امنیت و مسئولیت میان طرفهای مختلف توزیع میشود. اگر انعطافپذیری با حداقلی از حمایت اجتماعی همراه شود، این مدل میتواند بخشی از راهحل اشتغال باشد؛ اما اگر تمام ریسکها به راننده و پیک منتقل شود و نهادهای مسئول نیز از تعیین قواعد روشن خودداری کنند، فرصت دیجیتال به شکلی تازه از ناامنی شغلی تبدیل خواهد شد. آزمون اصلی سیاستگذار این است که اجازه ندهد نیروی کاری که چرخ اقتصاد خدمات شهری را میچرخاند، در زمان بیماری، حادثه یا بازنشستگی از همان اقتصادی که به آن خدمت کرده، بیپناه بماند.
