خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - ایران روی یکی از بزرگترین ذخایر گاز طبیعی جهان نشسته است، اما این مزیت زیرزمینی در سالهای اخیر بیش از آنکه به موتور محرک رشد اقتصادی، توسعه صنعتی و افزایش درآمدهای ارزی تبدیل شود، در فصلهای سرد سال به یکی از جدیترین چالشهای اقتصاد کشور بدل شده است.

حسین قیدر / محدودیت گاز صنایع، کاهش ظرفیت تولید برخی واحدهای صنعتی، نگرانی از تأمین سوخت نیروگاهها، افت فشار در میدانهای قدیمی و نیاز فزاینده به سرمایهگذاری، تصویری متناقض از صنعت گاز ایران ترسیم میکند؛ تصویری که در یک سوی آن ذخایر عظیم و ظرفیت تولید قرار دارد و در سوی دیگر، ناتوانی در پاسخگویی پایدار به تقاضای داخلی و استفاده کامل از فرصتهای صادراتی. پرسش اساسی این است که چرا کشوری با چنین پشتوانهای از منابع گازی، هر سال با نزدیک شدن به زمستان ناچار میشود میان تأمین نیاز خانوارها، استمرار فعالیت صنایع و تأمین سوخت نیروگاهها اولویتبندی کند؟ پاسخ این پرسش را نمیتوان تنها در افزایش مصرف خانگی یا سرمای هوا جستوجو کرد. مسئله اصلی، مجموعهای از مشکلات انباشته در حوزه تولید، توسعه میدانها، مدیریت مصرف، سرمایهگذاری، بهرهوری و سیاستگذاری انرژی است؛ مشکلاتی که در کنار یکدیگر، فاصله میان ظرفیت بالقوه و توان واقعی صنعت گاز را افزایش دادهاند.
ناترازی گاز؛ فاصله میان تولید و مصرف
ناترازی گاز زمانی آشکار میشود که میزان تقاضا از ظرفیت عرضه قابل اتکا فراتر میرود. در ایران، این شکاف بهویژه در روزهای سرد سال تشدید میشود؛ زمانی که مصرف بخش خانگی و تجاری افزایش پیدا میکند و شبکه باید همزمان پاسخگوی نیاز نیروگاهها و صنایع نیز باشد. در چنین شرایطی، محدودیت گاز صنایع به یکی از ابزارهای مدیریت بحران تبدیل میشود؛ راهکاری که ممکن است در کوتاهمدت از اختلال در تأمین سوخت خانوارها جلوگیری کند، اما هزینههای اقتصادی آن بهمراتب فراتر از یک تصمیم موقت در شبکه انرژی است.وقتی گاز یک کارخانه پتروشیمی، فولاد، سیمان یا واحد تولیدی دیگر محدود میشود، پیامد آن صرفاً کاهش مصرف انرژی نیست. افت تولید، کاهش درآمد فروش، افزایش هزینههای ثابت به ازای هر واحد محصول، احتمال تأخیر در تحویل سفارشها و تضعیف توان رقابتی بنگاهها، بخشی از زنجیره خسارتهایی است که میتواند ایجاد شود. در صنایع پیوسته، قطع یا کاهش ناگهانی خوراک و سوخت حتی ممکن است هزینههای راهاندازی مجدد، تعمیرات و افت کیفیت محصول را نیز افزایش دهد. این خسارتها در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که بسیاری از بنگاههای ایرانی با دشواری تأمین سرمایه در گردش، نوسان نرخ ارز و محدودیتهای بازار صادراتی روبهرو هستند.از منظر اقتصاد کلان نیز گاز فقط یک کالای مصرفی نیست، بلکه نهادهای راهبردی برای تولید، اشتغال، صادرات و ایجاد ارزش افزوده محسوب میشود. محدودیت انرژی میتواند رشد تولید صنعتی را تحت فشار قرار دهد و فرصت استفاده از ظرفیتهای نصبشده را کاهش دهد. در واقع، بخشی از سرمایهای که برای احداث کارخانه، خرید ماشینآلات و توسعه خطوط تولید هزینه شده است، زمانی که انرژی کافی در دسترس نباشد، بلااستفاده میماند. این وضعیت به معنای کاهش بازده سرمایهگذاری و افزایش هزینه فرصت منابعی است که میتوانستند در مسیر توسعه اقتصادی به کار گرفته شوند.با این حال، نسبت دادن تمام ناترازی به افزایش مصرف خانوارها نیز تصویری ناقص از واقعیت ارائه میدهد. الگوی مصرف، کیفیت ساختمانها، راندمان تجهیزات گرمایشی، میزان اتلاف انرژی و قیمتهای نسبی، همگی در شکلگیری تقاضا نقش دارند؛ اما در سوی عرضه نیز توسعهنیافتن بهموقع ظرفیت تولید، دشواری تأمین تجهیزات، نیاز به فناوریهای پیشرفته و تأخیر در اجرای طرحهای زیرساختی مؤثرند. بنابراین، سیاستی که تنها بر کاهش مصرف یا اعمال محدودیت برای صنایع تکیه کند، بدون آنکه برای تقویت عرضه و اصلاح ساختار تقاضا برنامهای پایدار داشته باشد، ممکن است بحران را از یک بخش به بخش دیگر منتقل کند، نه اینکه آن را از میان بردارد.افت فشار میدانها؛ زنگ خطر برای آینده تولیدیکی از چالشهای مهم صنعت گاز ایران، ضرورت حفظ سطح تولید میدانهای بزرگ در کنار توسعه ظرفیتهای جدید است. بخش قابل توجهی از تولید گاز کشور به میدان پارس جنوبی وابسته است؛ میدانی عظیم که طی سالهای گذشته نقش تعیینکنندهای در تأمین نیاز داخلی داشته است. با گذشت زمان و تغییر شرایط مخزن، حفظ سطح برداشت از این میدان به اقدامات فنی و سرمایهگذاریهای تازه نیاز پیدا میکند. افت فشار مخزن، در صورت مدیریتنشدن و نبود تجهیزات مورد نیاز، میتواند تولید را دشوارتر و هزینه استخراج را بیشتر کند. به همین دلیل، موضوع فشارافزایی در پارس جنوبی فقط یک پروژه فنی نیست، بلکه مسئلهای راهبردی برای امنیت انرژی و استمرار فعالیت اقتصادی کشور به شمار میرود.توسعه تأسیسات فشارافزایی، نگهداشت ظرفیت تولید، حفاری چاههای جدید، تعمیر و نوسازی تجهیزات و بهکارگیری فناوریهای مناسب، به منابع مالی قابل توجه و برنامهریزی بلندمدت نیاز دارد. اجرای چنین پروژههایی نیز به دلیل پیچیدگیهای فنی، محدودیت دسترسی به برخی تجهیزات و فناوریها و دشواری تأمین مالی، ساده و فوری نیست. اگر تصمیمگیری درباره این سرمایهگذاریها به تعویق بیفتد، هزینه جبران عقبماندگی در آینده میتواند افزایش یابد؛ زیرا حفظ تولید از یک میدان در حال بلوغ، معمولاً به اقدامات پیچیدهتری نسبت به توسعه اولیه ظرفیت نیاز دارد.در کنار پارس جنوبی، توسعه سایر میدانهای گازی، جمعآوری گازهای همراه نفت و جلوگیری از سوزاندن گازهای قابل استفاده نیز میتواند به افزایش عرضه مؤثر کمک کند. با این حال، هیچیک از این مسیرها بدون تأمین منابع مالی، قراردادهای اجرایی قابل اتکا، انتقال دانش فنی و نظارت دقیق بر زمانبندی پروژهها به نتیجه مطلوب نمیرسد. صنعت گاز برای حفظ توان تولید خود به سرمایهگذاری مستمر نیاز دارد؛ سرمایهگذاریای که نباید تنها هنگام اوجگیری بحران و نزدیک شدن زمستان در اولویت قرار گیرد.نکته مهم دیگر آن است که افزایش ظرفیت تولید بهتنهایی تضمینکننده حل ناترازی نیست. اگر همزمان با توسعه عرضه، مدیریت مصرف و کاهش اتلاف انرژی جدی گرفته نشود، بخش مهمی از تولید اضافی ممکن است در برابر رشد تقاضا جذب شود و شکاف عرضه و مصرف دوباره شکل بگیرد. بنابراین، راهبرد موفق باید دو سوی معادله را همزمان هدف قرار دهد: حفظ و توسعه ظرفیت تولید از یک طرف و کاهش شدت مصرف انرژی از طرف دیگر. نادیده گرفتن هر کدام از این دو محور، پایداری برنامه را تضعیف میکند.
سرمایهگذاری و مدیریت مصرف؛ حلقه مفقوده امنیت گاز
در کنار چالشهای فنی، مسئله سرمایهگذاری یکی از تعیینکنندهترین عوامل در آینده صنعت گاز ایران است. توسعه میدانها، نگهداشت تأسیسات، ساخت خطوط انتقال، افزایش ظرفیت ذخیرهسازی و نوسازی شبکه توزیع، همگی به منابع مالی پایدار نیاز دارند. در شرایطی که طرحهای بزرگ انرژی به سرمایهگذاریهای سنگین و بازگشت سرمایه بلندمدت وابستهاند، بیثباتی اقتصادی، دشواری تأمین مالی و محدودیت دسترسی به فناوری و تجهیزات میتواند اجرای پروژهها را کند کند. نتیجه چنین وضعیتی، افزایش فاصله میان نیاز واقعی اقتصاد و ظرفیت آماده عرضه گاز خواهد بود.از سوی دیگر، صنعت گاز نمیتواند تمام بار اصلاحات را بر دوش افزایش تولید بگذارد. ایران برای گرمکردن ساختمانها، تأمین انرژی صنایع و تولید برق، حجم بالایی از گاز مصرف میکند و هرگونه اتلاف در این زنجیره، فشار بیشتری بر منابع محدود در دسترس وارد میسازد. ساختمانهای کمبازده، تجهیزات گرمایشی قدیمی، ضعف عایقبندی، فرسودگی بخشی از شبکه و نبود انگیزه کافی برای کاهش مصرف، از جمله عواملی هستند که باید در برنامه اصلاح الگوی مصرف مورد توجه قرار گیرند. بهبود بهرهوری در این بخشها میتواند بدون نیاز به تولید همان میزان انرژی اضافی، بخشی از تقاضا را کاهش دهد و منابع بیشتری برای فعالیتهای مولد باقی بگذارد.البته اصلاح مصرف نباید به معنای تحمیل فشار غیرمنصفانه بر خانوارها یا محدودکردن دسترسی اقشار کمدرآمد به انرژی باشد. سیاستگذاری مؤثر باید میان مصرف ضروری، مصرف پراتلاف و مصرف غیرضروری تفاوت قائل شود. حمایت از بهینهسازی موتورخانهها، عایقکاری ساختمانها، ارتقای تجهیزات گرمایشی و توسعه ابزارهای هوشمند مدیریت انرژی میتواند در کنار اطلاعرسانی عمومی، به کاهش مصرف کمک کند. اصلاح تدریجی سازوکارهای قیمتی نیز در صورت اجرا باید با حمایت هدفمند از خانوارهای آسیبپذیر و فراهمکردن امکان کاهش مصرف همراه باشد؛ زیرا افزایش هزینه انرژی بدون فراهمکردن ابزارهای بهرهوری، لزوماً به صرفهجویی پایدار منجر نمیشود.در این میان، شفافیت اطلاعات نیز اهمیت دارد. اعلام منظم میزان تولید، مصرف بخشهای مختلف، ظرفیت واقعی عرضه در دورههای اوج، پیشرفت طرحهای توسعهای و هزینه اقتصادی محدودیت انرژی میتواند امکان ارزیابی عملکرد سیاستگذاران را فراهم کند. بدون اطلاعات قابل اتکا، مشخص نمیشود که هر طرح تا چه اندازه به کاهش ناترازی کمک کرده و منابع عمومی یا سرمایهگذاریهای انجامشده چه نتیجهای به همراه داشتهاند.نگاه اقتصادی به گاز باید از محاسبه حجم استخراج و میزان مصرف فراتر برود. ارزش واقعی این منبع زمانی آشکار میشود که بتواند به تولید پایدار، اشتغال، صادرات رقابتی و افزایش بهرهوری منجر شود. گازی که در یک واحد صنعتی به محصول با ارزش افزوده بالاتر تبدیل میشود، ممکن است فرصت اقتصادی متفاوتی نسبت به گازی ایجاد کند که بدون برنامهریزی برای کاهش اتلاف یا ارتقای بهرهوری مصرف میشود. از این رو، تصمیمگیری درباره تخصیص گاز باید با توجه به ملاحظات امنیت انرژی، نیازهای اساسی خانوارها، ارزش افزوده اقتصادی و پیامدهای اجتماعی انجام شود. ثروت گازی ایران زمانی به مزیت اقتصادی پایدار تبدیل میشود که سیاستگذاری از مدیریت اضطراری زمستانها فاصله بگیرد و به برنامهای بلندمدت برای توسعه میدانها، تأمین مالی پروژهها، کاهش اتلاف، بهینهسازی مصرف و افزایش بهرهوری متکی شود. محدودیت گاز صنایع شاید در کوتاهمدت راهی برای عبور از روزهای اوج مصرف باشد، اما نمیتواند جایگزین اصلاحات ساختاری شود. اگر سرمایهگذاریهای ضروری به تأخیر بیفتد و مصرف پراتلاف ادامه پیدا کند، حتی برخورداری از ذخایر عظیم نیز تضمینکننده امنیت انرژی نخواهد بود. مسئله امروز ایران کمبود منابع زیرزمینی نیست؛ فاصلهای است که میان این منابع و توان تبدیل آنها به رفاه عمومی و قدرت تولید اقتصادی شکل گرفته است. پرکردن این فاصله، نیازمند تصمیمهای دشوار، منابع مالی پایدار، مدیریت پاسخگو و برنامهای است که نتیجه آن نه فقط در آمار ذخایر و تولید، بلکه در استمرار فعالیت کارخانهها، کاهش هزینههای اقتصادی و اطمینان مردم از تأمین انرژی دیده شود.
