خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اقتصاد سیاسی- در شرایطی که تنشهای نظامی میان ایران و آمریکا وارد مرحلهای پیچیده و پرهزینه شده و سایه احتمال درگیری مجدد بر اقتصاد و زندگی مردم سنگینی میکند، یکی از مهمترین پرسشها درباره آینده کشور، نحوه مواجهه با تهدیدهای خارجی و چگونگی حفاظت از زیرساختهای حیاتی است. تجربه درگیریهای نظامی نشان داده است که زیرساختهای اقتصادی، صنعتی و خدماتی کشورها همواره از نخستین اهداف در جنگهای فرسایشی هستند؛ اهدافی که آسیب دیدن آنها تنها به خسارتهای نظامی محدود نمیشود و میتواند زندگی میلیونها نفر را برای سالها تحت تأثیر قرار دهد.

کریمی/ از شبکه برق و تأسیسات آب گرفته تا پالایشگاهها، نیروگاهها، خطوط انتقال انرژی، بنادر، مراکز صنعتی و شبکه حملونقل، همگی بخشهایی از سرمایه ملی هستند که تخریب آنها میتواند هزینهای بهمراتب سنگینتر از هزینه مستقیم جنگ بر کشور تحمیل کند. در چنین شرایطی، بحث درباره ضرورت بازدارندگی، واکنش به حملات احتمالی و همزمان باز گذاشتن مسیر دیپلماسی، به یکی از موضوعات اساسی سیاستگذاری کشور تبدیل شده است. در واقع، مسئله تنها این نیست که یک کشور چگونه در برابر حمله نظامی مقاومت کند، بلکه این است که چگونه مانع تبدیل شدن زیرساختهای حیاتی به ابزار فشار سیاسی و اقتصادی شود. دیدگاهی که در این زمینه مطرح میشود، بر این نکته تأکید دارد که اگر حمله به زیرساختها بدون واکنش مؤثر باقی بماند، احتمال تکرار چنین حملاتی افزایش خواهد یافت. از این منظر، سکوت در برابر هدف قرار گرفتن تأسیسات حیاتی نهتنها تضمینی برای جلوگیری از جنگ نیست، بلکه ممکن است طرف مقابل را به تکرار اقدامات مشابه ترغیب کند. با این حال، واکنش نظامی نیز باید در چارچوب محاسبات دقیق امنیتی، اقتصادی و سیاسی انجام شود؛ چراکه هرگونه اشتباه در برآورد شرایط میتواند کشور را وارد چرخهای از درگیریهای گستردهتر کند که هزینه اصلی آن را مردم و اقتصاد ملی خواهند پرداخت.
توسعه بدون امنیت؛ تجربهای که نباید یکسویه روایت شود
یکی از استدلالهایی که در تحلیل مسیر توسعه کشورهای شرق آسیا مطرح میشود، تجربه کره جنوبی و نحوه تعامل این کشور با ایالات متحده است. گاهی از کره جنوبی بهعنوان نمونه کشوری یاد میشود که با انتخاب مسیر همکاری و همراهی با آمریکا توانست به توسعه اقتصادی و صنعتی دست پیدا کند. اما چنین برداشتی اگر بدون توجه به شرایط تاریخی، امنیتی و ژئوپلیتیکی این کشور مطرح شود، تصویری ناقص از واقعیت ارائه میدهد. کره جنوبی در طول دهههای گذشته، علاوه بر برخورداری از حمایت امنیتی آمریکا، با تهدیدهای جدی منطقهای مواجه بوده و بخش قابل توجهی از سیاستهای دفاعی و اقتصادی خود را بر مبنای تضمین امنیت ملی تنظیم کرده است. این کشور در عین توسعه روابط اقتصادی با غرب، سرمایهگذاری گستردهای در صنایع راهبردی، فناوری، تولید داخلی و توان دفاعی انجام داده است. بنابراین، نمیتوان توسعه کره جنوبی را صرفاً نتیجه کنار آمدن با آمریکا دانست و سایر عوامل مؤثر در این مسیر را نادیده گرفت. نکته مهمتر آن است که توسعه اقتصادی بدون امنیت پایدار امکانپذیر نیست. سرمایهگذاری، تولید، تجارت خارجی و جذب فناوری همگی به محیطی نیاز دارند که در آن فعالان اقتصادی نسبت به آینده اطمینان نسبی داشته باشند. در مقابل، امنیت نیز بدون اقتصاد قدرتمند و زیرساختهای مقاوم نمیتواند پایدار بماند. این دو مؤلفه رابطهای دوسویه دارند و تضعیف هرکدام میتواند دیگری را نیز با بحران مواجه کند. از همین رو، مقایسه تجربه کشورهای مختلف باید با در نظر گرفتن تفاوتهای تاریخی و موقعیت منطقهای آنها صورت گیرد. برای ایران نیز مسئله اصلی انتخاب میان جنگ و توسعه نیست، بلکه یافتن الگویی است که در آن حفظ امنیت ملی، جلوگیری از حمله به زیرساختها و فراهم کردن زمینه رشد اقتصادی بهصورت همزمان دنبال شود. کشوری که زیرساختهای آن در معرض تهدید دائمی قرار داشته باشد، حتی در صورت برخورداری از منابع طبیعی و ظرفیتهای صنعتی قابل توجه، نمیتواند از تمام توان اقتصادی خود استفاده کند. از سوی دیگر، تداوم تنشهای نظامی و امنیتی نیز میتواند فرصتهای توسعه را از بین ببرد و منابع مالی مورد نیاز برای سرمایهگذاری در بخشهای مولد را به سمت هزینههای اضطراری سوق دهد. بنابراین، سیاست بازدارندگی باید بهگونهای طراحی شود که ضمن جلوگیری از تکرار حملات، امکان بازگشت به مسیر توسعه و همکاریهای اقتصادی را نیز فراهم کند.جنگی که قرار بود چهار روزه تمام شود؛ اقتصاد در انتظار دور تازه تنشیکی دیگر از محورهای مهم در تحلیل شرایط کنونی، ارزیابی محاسبات اولیه آمریکا درباره مدت و هزینه درگیری نظامی است. بر اساس دیدگاه مطرحشده، واشنگتن تصور میکرد که میتواند در مدت کوتاهی، حتی ظرف چهار روز، اهداف مورد نظر خود را محقق کند و پرونده درگیری را ببندد؛ اما تحولات میدان نشان داد که برآورد اولیه با واقعیتهای عملیاتی فاصله داشته و آمادگی لازم برای مواجهه با یک جنگ طولانی و پیچیده وجود نداشته است. طولانی شدن درگیری، افزایش هزینههای نظامی، فشارهای سیاسی داخلی و پیامدهای اقتصادی، همگی میتوانند محاسبات طرفهای درگیر را تغییر دهند. در چنین شرایطی، پایان نیافتن سریع جنگ به معنای آن است که هر دو طرف ناچارند خود را برای سناریوهای متفاوت آماده کنند؛ سناریوهایی که از ادامه فشارهای سیاسی و اقتصادی تا تشدید درگیریهای نظامی را در بر میگیرد. با این حال، افزایش آمادگی نظامی لزوماً به معنای وقوع قطعی جنگ نیست، اما نشان میدهد که احتمال بازگشت تنشها را نمیتوان نادیده گرفت. در این میان، اقتصاد ایران یکی از بخشهایی است که بیشترین آسیبپذیری را در برابر تداوم نااطمینانی دارد. ماهها فشار بر بازار ارز، افزایش انتظارات تورمی، کاهش قدرت خرید خانوارها، دشواری فعالیت بنگاههای اقتصادی و تردید سرمایهگذاران نسبت به آینده، شرایطی ایجاد کرده که هر شوک سیاسی و امنیتی میتواند آثار آن را تشدید کند. در اقتصادی که پیش از این نیز با تورم مزمن، محدودیتهای تجاری، کمبود سرمایهگذاری و مشکلات ساختاری مواجه بوده است، وقوع یک دور تازه از درگیری نظامی میتواند هزینههای سنگینی به همراه داشته باشد. افزایش نرخ ارز، رشد هزینه واردات مواد اولیه، اختلال در زنجیره تأمین، کاهش تولید، افت صادرات و افزایش هزینههای بیمه و حملونقل از جمله پیامدهایی هستند که در صورت تشدید تنشها میتوانند به سرعت در بازارهای داخلی نمایان شوند. مسئله فقط خسارت مستقیم به تأسیسات نیست؛ حتی احتمال حمله به زیرساختها نیز میتواند رفتار اقتصادی فعالان بازار را تغییر دهد. وقتی تولیدکننده نمیداند در هفتهها و ماههای آینده امکان تأمین برق، گاز، مواد اولیه و حملونقل را خواهد داشت یا نه، طبیعی است که برای سرمایهگذاری جدید احتیاط کند. خانوارها نیز در چنین فضایی ممکن است به سمت تبدیل داراییهای خود به ارز، طلا و کالاهای بادوام حرکت کنند و همین رفتارها به افزایش فشار بر بازارها دامن بزند. در نتیجه، تداوم فضای جنگی حتی بدون وقوع درگیری گسترده نیز میتواند اقتصاد را با نوعی فرسایش تدریجی مواجه کند.
راه خروج از بحران؛ دیپلماسی در کنار بازدارندگی
در چنین شرایطی، یکی از مهمترین ضرورتها ایجاد مسیری برای خروج از بحران و جلوگیری از ورود کشور به دور تازهای از جنگ است. تأکید بر ضرورت ایجاد راه خروجی برای دونالد ترامپ را میتوان در همین چارچوب تحلیل کرد. واقعیت آن است که در منازعات بینالمللی، گاهی پایان دادن به بحران دشوارتر از آغاز آن است؛ زیرا طرفهای درگیر علاوه بر محاسبات نظامی، با ملاحظات سیاسی داخلی، اعتبار بینالمللی و فشار افکار عمومی نیز مواجه هستند. اگر هر طرف احساس کند که عقبنشینی به معنای شکست کامل و از دست دادن اعتبار سیاسی است، احتمال ادامه درگیری افزایش پیدا میکند. به همین دلیل، ایجاد یک مسیر دیپلماتیک که امکان کاهش تنش را بدون تحمیل هزینه حیثیتی غیرقابلقبول برای طرفها فراهم کند، میتواند به کاهش خطر جنگ کمک کند. البته چنین مسیری نباید به معنای نادیده گرفتن حقوق و منافع ملی یا چشمپوشی از امنیت زیرساختهای کشور باشد. دیپلماسی مؤثر زمانی معنا پیدا میکند که با پشتوانه قدرت ملی، انسجام داخلی و برنامه روشن برای دفاع از منافع کشور همراه باشد. از سوی دیگر، بازدارندگی نیز زمانی اثربخش خواهد بود که هدف نهایی آن جلوگیری از جنگ و کاهش احتمال حمله باشد، نه گرفتار شدن در چرخهای بیپایان از واکنش و اقدام متقابل. ایران برای عبور از این شرایط به مجموعهای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد. نخست، حفاظت از زیرساختهای حیاتی باید به یک اولویت راهبردی تبدیل شود. شبکههای برق، آب، گاز، پالایشگاهها، مراکز ارتباطی و تأسیسات صنعتی باید از نظر پدافند غیرعامل، تابآوری و امکان تداوم فعالیت در شرایط اضطراری مورد ارزیابی قرار گیرند. دوم، اقتصاد کشور باید از وابستگی بیش از اندازه به مسیرهای محدود تأمین، صادرات و واردات فاصله بگیرد تا در صورت بروز بحران، فعالیتهای اقتصادی بهطور کامل متوقف نشود. سوم، دولت باید برای کاهش آثار اقتصادی تنشها بر خانوارها و بنگاههای تولیدی برنامه مشخصی داشته باشد. کنترل انتظارات تورمی، جلوگیری از شوکهای غیرضروری در بازار ارز، تأمین مواد اولیه صنایع و حمایت هدفمند از کسبوکارهای آسیبپذیر میتواند بخشی از فشارها را کاهش دهد. چهارم، دستگاه دیپلماسی باید از تمام ظرفیتهای منطقهای و بینالمللی برای جلوگیری از گسترش درگیری استفاده کند. مذاکره و گفتوگو نباید بهعنوان نشانه ضعف تلقی شود؛ همانطور که آمادگی دفاعی نیز نباید به معنای بسته شدنمسیر تعاملات سیاسی و اقتصادی باشد. در نهایت، آنچه اهمیت دارد، جلوگیری از تبدیل اختلافات سیاسی به بحرانی است که زیرساختهای ملی و معیشت عمومی را قربانی کند. ایران برای توسعه به ثبات، سرمایهگذاری، ارتباطات اقتصادی و امنیت پایدار نیاز دارد و هیچیک از این مؤلفهها در سایه جنگ فرسایشی به دست نمیآید. اگر قرار است تجربه درگیریهای گذشته به دستاوردی برای آینده تبدیل شود، باید از یک سو هزینه تجاوز و حمله به زیرساختها افزایش یابد و از سوی دیگر، مسیرهای عقلانی برای پایان دادن به تنشها باز بماند. کشور نه میتواند امنیت خود را به وعدههای دیگران واگذار کند و نه باید اجازه دهد که اقتصاد و زندگی مردم در چرخهای بیپایان از تهدید و جنگ گرفتار شود. راهبرد موفق، راهبردی است که قدرت دفاع از کشور را با توان جلوگیری از جنگ و ظرفیت بازسازی اقتصادی پیوند بزند.
