گزارش اقتصاد پویا از چرخش پول مردم در بازار طلا؛
طلای آنلاین در مسیر تولید یا حبابسازی
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی - گسترش سکوهای آنلاین خریدوفروش طلا در سالهای اخیر، شکل تازهای از سرمایهگذاری و معاملات دارایی را در اقتصاد ایران ایجاد کرده است؛ بازاری که با وعده خرید آسان، سرمایهگذاری با مبالغ خرد، نقدشوندگی بالا و دسترسی شبانهروزی توانسته توجه گروه قابلتوجهی از مردم را به خود جلب کند.

دانیال امینی / در شرایطی که تورم مزمن، کاهش قدرت خرید پول ملی و بیثباتی بازارهای مالی، خانوارها را به سمت حفظ ارزش داراییهای خود سوق داده، طلا بار دیگر به یکی از گزینههای اصلی سرمایهگذاری تبدیل شده است. با این حال، ورود فناوری به معاملات طلا اگرچه میتواند دسترسی عمومی به این بازار را افزایش دهد، لزوماً به معنای ایجاد ارزش افزوده برای اقتصاد ملی نیست. مسئله اساسی این است که گردش مالی ایجادشده در این سکوها تا چه اندازه به فعالیتهای مولد اقتصادی منتهی میشود و چه میزان از آن صرفاً در چرخه معاملات مالی باقی میماند. در اقتصادی که بنگاههای تولیدی برای تأمین سرمایه در گردش، خرید مواد اولیه، نوسازی تجهیزات و توسعه ظرفیت تولید با محدودیتهای جدی مواجه هستند، باید مشخص شود منابعی که از طریق معاملات آنلاین طلا جذب میشوند، چه سرنوشتی پیدا میکنند. آیا این سرمایهها به تأمین مالی تولیدکنندگان کمک میکنند یا پس از چندین بار خریدوفروش، در نهایت به افزایش تقاضا برای طلای فیزیکی و انباشت آن در خزانهها و انبارها منجر میشوند؟ این پرسش زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم ارزشمند بودن یک دارایی الزاماً به معنای مصون بودن بازار آن از حباب قیمتی نیست. طلا دارای ارزش ذاتی و کاربردهای صنعتی، زینتی و سرمایهای است، اما قیمت معاملاتی آن میتواند تحت تأثیر انتظارات تورمی، رفتارهای هیجانی، کمبود عرضه، افزایش تقاضای سفتهبازانه و شرایط روانی بازار از ارزش بنیادی فاصله بگیرد. بنابراین، توسعه سکوهای آنلاین طلا باید با ارزیابی دقیق آثار اقتصادی، مالی و بانکی همراه باشد. فناوریهای گرانقیمت و ابزارهای نوین مالی را نمیتوان بدون طی مراحل آزمایشی و بررسی پیامدهای احتمالی، یکباره در مقیاس گسترده وارد اقتصاد کرد. همانطور که در مدل آمادگی فناوری، هر طرح ابتدا در محیطهای کنترلشده و آزمایشگاهی مورد بررسی قرار میگیرد و پس از عبور از مراحل ارزیابی به محیط واقعی راه پیدا میکند، فعالیت سکوهای آنلاین طلا نیز به سازوکاری مرحلهای، شفاف و قابل نظارت نیاز دارد. هدف نباید جلوگیری از نوآوری باشد، بلکه باید اطمینان حاصل شود که نوآوری مالی به جای ایجاد فرصتهای تازه برای اقتصاد، به منبعی برای شکلگیری ریسکهای جدید تبدیل نمیشود.
فناوری مالی بدون ارزیابی؛ نوآوری یا انتقال ریسک به اقتصاد؟
یکی از مهمترین اصول در توسعه فناوریهای مالی، حرکت تدریجی از محیط آزمایشی به شرایط واقعی بازار است. در ادبیات مدیریت فناوری، مدل آمادگی فناوری یا TRL بهعنوان چارچوبی برای سنجش میزان بلوغ یک فناوری مورد استفاده قرار میگیرد. بر اساس این رویکرد، یک فناوری پیش از آنکه در مقیاس وسیع به کار گرفته شود، باید مراحل مختلف آزمایش، اعتبارسنجی، ارزیابی عملکرد و بررسی ریسک را پشت سر بگذارد. این منطق در حوزه خدمات مالی اهمیت دوچندانی دارد؛ زیرا شکست یک فناوری در یک محیط صنعتی ممکن است به یک پروژه محدود خسارت وارد کند، اما اختلال در یک ابزار مالی فراگیر میتواند دارایی تعداد زیادی از مردم و حتی ثبات بخشهایی از نظام اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد. سکوهای آنلاین طلا نیز از این قاعده مستثنا نیستند. این پلتفرمها با استفاده از زیرساختهای دیجیتال، امکان خریدوفروش طلا را بدون مراجعه حضوری فراهم کردهاند و از این جهت میتوانند هزینه مبادله را کاهش دهند، دسترسی به بازار را تسهیل کنند و امکان سرمایهگذاری با مبالغ کوچک را در اختیار خانوارها قرار دهند. اما همین مزایا نباید باعث شود که ارزیابی ریسکهای احتمالی به حاشیه برود. پرسش مهم آن است که آیا زیرساخت فنی این سکوها برای مدیریت حجم بالای معاملات، تسویه تعهدات، نگهداری امن داراییها و پاسخگویی در شرایط بحرانی آمادگی کافی دارد؟ آیا میزان طلای واقعی موجود در خزانهها با مجموع تعهدات ثبتشده برای مشتریان مطابقت دارد؟ اگر تعداد زیادی از کاربران بهصورت همزمان درخواست فروش یا تحویل فیزیکی طلا داشته باشند، آیا پلتفرم توانایی پاسخگویی خواهد داشت؟ این پرسشها تنها مسائل فنی نیستند، بلکه مستقیماً با اعتماد عمومی و امنیت دارایی مردم ارتباط دارند. از سوی دیگر، اتصال سکوهای طلا به شبکه پرداخت و نظام بانکی نیز باید با دقت بررسی شود. گردش مالی بالا در این پلتفرمها میتواند بر جریان نقدینگی، رفتار سپردهگذاران و نحوه تخصیص منابع بانکی تأثیر بگذارد. اگر منابع مالی به جای حرکت به سمت فعالیتهای مولد، در معاملات کوتاهمدت دارایی متمرکز شوند، ممکن است بخش واقعی اقتصاد از دسترسی به منابع مالی محرومتر شود. البته نمیتوان تمام معاملات طلا را فعالیتی غیرمولد دانست؛ بخشی از این معاملات با هدف حفظ ارزش پسانداز انجام میشود و بازار طلا نیز نقش مشخصی در اقتصاد دارد. مسئله اصلی، نبود اطلاعات کافی درباره مقصد نهایی منابع و میزان ارتباط این گردش مالی با تولید است. بنابراین، توسعه این بازار باید بهگونهای انجام شود که ضمن بهرهگیری از مزایای فناوری، امکان نظارت بر جریان منابع و سنجش آثار اقتصادی آن نیز وجود داشته باشد.تقاضای سیال و خطر حباب؛ ارزش ذاتی تضمینکننده قیمت واقعی نیستیکی از مهمترین نگرانیها درباره گسترش معاملات آنلاین طلا، احتمال افزایش تقاضای سفتهبازانه و شکلگیری حباب قیمتی است. در بازارهای مالی، ارزش ذاتی یک دارایی با قیمت معاملاتی آن تفاوت دارد. طلا به دلیل کمیابی نسبی، کاربردهای صنعتی و زینتی، ویژگیهای فیزیکی و پذیرش گسترده در بازارهای جهانی دارای ارزش اقتصادی است، اما این ویژگیها به معنای آن نیست که قیمت آن همواره در سطحی متناسب با ارزش بنیادی باقی بماند. هر دارایی ارزشمندی میتواند در شرایطی تحت تأثیر انتظارات غیرواقعی و تقاضای هیجانی با افزایش بیش از اندازه قیمت مواجه شود. زمانی که امکان خرید طلا با مبالغ کوچک و در هر ساعت از شبانهروز فراهم میشود، دامنه مشارکت در بازار افزایش پیدا میکند. این موضوع از یک سو به فراگیر شدن خدمات مالی کمک میکند، اما از سوی دیگر ممکن است سرعت ورود و خروج سرمایه را افزایش دهد. اگر تعداد زیادی از کاربران تحت تأثیر نگرانی از کاهش ارزش پول ملی بهصورت همزمان به خرید طلا روی بیاورند، تقاضای جدید میتواند فشار بیشتری بر بازار وارد کند. در چنین شرایطی، اگر عرضه واقعی متناسب با حجم معاملات افزایش پیدا نکند، فاصله میان قیمت معاملاتی و ارزش بنیادی ممکن است بیشتر شود. البته باید توجه داشت که صرف افزایش تعداد معاملات یا حضور کاربران بیشتر به معنای شکلگیری حباب نیست؛ تشخیص حباب نیازمند بررسی قیمتها، حجم معاملات، میزان عرضه واقعی، انتظارات بازار و نسبت میان تعهدات مالی و داراییهای موجود است. با این حال، افزایش معاملات سریع و مکرر در بازاری که پشتوانه فیزیکی آن بهصورت شفاف قابل ارزیابی نیست، میتواند ریسکهای قابل توجهی ایجاد کند. تجربه بحرانهای مالی در جهان نیز نشان داده است که گاهی توسعه سریع ابزارهای معاملاتی، بدون توجه کافی به پشتوانه داراییها و ظرفیت مدیریت ریسک، به انباشت تعهدات و آسیبپذیری بازار منجر میشود. در بحران مالی سال ۲۰۰۸ میلادی، پیچیدگی ابزارهای مالی و ضعف مدیریت ریسک در بخشهایی از بازار اعتبارات مسکن آمریکا، در کنار عوامل دیگر، به گسترش بحران کمک کرد. مقایسه مستقیم آن تجربه با بازار آنلاین طلا در ایران صحیح نیست، اما یک درس مشترک وجود دارد: رشد سریع بازارهای مالی بدون شفافیت، نظارت و ارزیابی تعهدات میتواند هزینههای سنگینی ایجاد کند. در بازار طلا نیز باید مشخص باشد هر واحد طلای فروختهشده چه پشتوانهای دارد، موجودی واقعی چگونه حسابرسی میشود، تعهدات پلتفرم در برابر کاربران چیست و در صورت بروز اختلال، چه نهادی مسئول حمایت از حقوق مشتریان خواهد بود. مسئله دیگر، احتمال انتقال تقاضای سرمایهای به بازار فیزیکی است. اگر سکوها برای پاسخگویی به تعهدات خود ناچار به خرید مستمر طلای فیزیکی باشند، افزایش فعالیت آنها ممکن است تقاضای قابل توجهی را به بازار سنتی منتقل کند. در این صورت، باید بررسی شود که این تقاضا چه اثری بر قیمت، عرضه، موجودی بازار و فعالیت تولیدکنندگان مصنوعات طلا خواهد داشت. بدون چنین ارزیابیهایی، نمیتوان درباره آثار مثبت یا منفی توسعه این پلتفرمها قضاوت دقیقی داشت.
سرمایههای مردم در خدمت تولید یا محبوس در انبارهای طلا؟
9مهمترین معیار برای ارزیابی عملکرد سکوهای آنلاین طلا باید میزان تأثیرگذاری آنها بر اقتصاد واقعی باشد. در شرایطی که صنایع کشور برای تأمین منابع مالی با مشکلات متعدد مواجه هستند، نمیتوان نسبت به حجم بالای گردش سرمایه در بازارهای دارایی بیتفاوت بود. تولیدکنندگان برای توسعه فعالیت خود به سرمایه در گردش، تسهیلات بانکی، تجهیزات و مواد اولیه نیاز دارند، اما بخش قابل توجهی از منابع مالی اقتصاد ممکن است به سمت خرید داراییهایی حرکت کند که در کوتاهمدت بازدهی بیشتری برای سرمایهگذاران دارند. این رفتار در شرایط تورمی تا حد زیادی قابل درک است؛ زیرا خانوارها تلاش میکنند از ارزش پسانداز خود محافظت کنند. با این حال، از منظر سیاستگذاری اقتصادی باید پرسید چه سازوکاری وجود دارد که بخشی از منابع جذبشده در بازار طلا به تأمین مالی فعالیتهای مولد تبدیل شود. آیا سکوهای آنلاین صرفاً واسطه خریدوفروش هستند یامیتوانند در چارچوبی قانونی و شفاف به توسعه ابزارهای تأمین مالی تولید نیز کمک کنند؟ آیا امکان طراحی سازوکارهایی وجود دارد که بخشی از منابع سرمایهگذاران با رضایت و آگاهی آنها به پروژههای تولیدی اختصاص پیدا کند؟ پاسخ به این پرسشها میتواند مسیر تازهای برای پیوند بازارهای مالی با اقتصاد واقعی ایجاد کند. البته هرگونه استفاده از منابع مشتریان برای تأمین مالی فعالیتهای دیگر باید با رضایت صریح آنها، تفکیک داراییها، تضمین حقوق سرمایهگذاران و نظارت دقیق همراه باشد. نمیتوان پولی را که مردم با هدف خرید طلا در اختیار یک پلتفرم قرار دادهاند، بدون اطلاع و رضایت آنها به فعالیت دیگری اختصاص داد. از سوی دیگر، سیاستگذار باید میان افزایش گردش مالی و افزایش تولید تفاوت قائل شود. بالا رفتن حجم معاملات بهتنهایی نشانه رشد اقتصادی نیست و ممکن است صرفاً بیانگر جابهجایی سریع داراییها میان خریداران و فروشندگان باشد. آنچه اهمیت دارد، میزان سرمایهگذاری جدید، ایجاد اشتغال، افزایش ظرفیت تولید و ارزش افزودهای است که از فعالیت اقتصادی حاصل میشود. به همین دلیل، ضروری است نهادهای ناظر با انتشار اطلاعات منظم درباره میزان طلای پشتوانه، حجم تعهدات، تعداد معاملات، وضعیت تسویه، کارمزدها و نحوه نگهداری داراییها، امکان ارزیابی عمومی این بازار را فراهم کنند. همچنین فعالیت سکوها باید در چارچوب ضوابط روشن، با نظارت متناسب با ماهیت فعالیت و با سازوکار مشخص برای رسیدگی به شکایت مشتریان انجام شود. در کنار این اقدامات، اجرای مرحلهای مقررات و ارزیابی مستمر عملکرد پلتفرمها میتواند از بروز بحرانهای احتمالی جلوگیری کند. اگر یک سکو در مراحل آزمایشی نتواند شفافیت مالی، توان تسویه و پشتوانه کافی خود را اثبات کند، گسترش فعالیت آن نباید بدون رفع مشکلات ادامه پیدا کند. در مقابل، پلتفرمهایی که استانداردهای لازم را رعایت میکنند، میتوانند از مزایای توسعه فناوری و افزایش رقابت در بازار بهرهمند شوند. در نهایت، مسئله اصلی مخالفت با خریدوفروش آنلاین طلا یا محدود کردن فناوریهای مالی نیست؛ بلکه ضرورت ایجاد تعادل میان نوآوری، امنیت سرمایه مردم و منافع اقتصاد ملی است. اقتصاد ایران بیش از آنکه به گردش بیهدف پول میان بازارهای مختلف نیاز داشته باشد، به سرمایهگذاری پایدار و تأمین مالی تولید احتیاج دارد. اگر سکوهای آنلاین طلا بتوانند در کنار حفظ حقوق مشتریان، به افزایش شفافیت، کاهش هزینه مبادله و توسعه ابزارهای مالی مولد کمک کنند، میتوانند بخشی از تحول بازارهای مالی باشند. اما اگر فعالیت آنها صرفاً به افزایش معاملات کوتاهمدت، تشدید تقاضای سفتهبازانه و انباشت طلای فیزیکی منجر شود، باید درباره آثار واقعی این توسعه بازنگری کرد. فناوری زمانی ارزشمند است که مسئلهای از اقتصاد را حل کند، نه اینکه با ایجاد ابزارهای جدید، ریسکهای تازهای به آن اضافه کند.
