گزارش اقتصاد پویا از بازیگر پنهان اقتصاد سیاسی منطقه؛
خطر سادهانگاری در سیاست خارجی
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اقتصاد سیاسی- امارات متحده عربی دیگر آن کشور کوچک حاشیه خلیج فارس نیست که بتوان نقش و جایگاه آن را صرفاً با درآمدهای نفتی، بلندپروازیهای سیاسی یا رقابت با همسایگان منطقهای توضیح داد. این کشور طی سالهای گذشته با اتخاذ راهبردی چندلایه، توانسته است جایگاه خود را در معادلات اقتصادی، تجاری، مالی و امنیتی جهان تثبیت کند و به یکی از بازیگران اثرگذار در پیوند میان اقتصاد جهانی و تحولات منطقهای تبدیل شود. با این حال، به نظر میرسد بخشی از نگاه سیاسی در ایران همچنان با تصویری قدیمی از امارات شکل گرفته است؛ تصویری که این کشور را عمدتاً یک شیخنشین ثروتمند با منابع مالی گسترده و جاهطلبیهای منطقهای میبیند. چنین برداشتی اگرچه بخشی از واقعیت را منعکس میکند، اما برای شناخت ابعاد واقعی قدرت امارات کافی نیست.

کریمی/ آنچه امروز در ساختار سیاسی و اقتصادی این کشور مشاهده میشود، حاصل سالها سرمایهگذاری هدفمند، توسعه زیرساختهای تجاری، جذب سرمایه خارجی، گسترش شبکههای مالی و ایجاد پیوندهای گسترده با اقتصادهای بزرگ جهان است. امارات توانسته است از موقعیت جغرافیایی خود در جنوب خلیج فارس بهعنوان یک مزیت راهبردی استفاده کند و با تبدیل شدن به مرکز مهم حملونقل، تجارت، خدمات مالی و سرمایهگذاری، نقشی فراتر از اندازه جغرافیایی و جمعیتی خود به دست آورد. به همین دلیل، مواجهه با این کشور نیازمند بازنگری جدی در تحلیلهای سیاسی و اقتصادی است. مسئله فقط رقابت دو کشور در حوزه نفوذ منطقهای نیست، بلکه باید دید امارات در چه ساختاری از تقسیم کار اقتصاد سیاسی جهانی قرار گرفته و چگونه توانسته است منافع خود را با شبکهای از قدرتهای اقتصادی و سیاسی پیوند بزند. نادیده گرفتن این واقعیت میتواند به خطای محاسباتی در سیاست خارجی ایران منجر شود؛ خطایی که هزینه آن تنها در روابط دوجانبه باقی نمیماند و ممکن است بر موقعیت تجاری، اقتصادی و ژئوپلیتیکی کشور نیز تأثیر بگذارد.
فراتر از یک شیخنشین نفتی؛ امارات چگونه قدرت ساخت؟
برای درک جایگاه امروز امارات باید به تحولی توجه کرد که در چند دهه گذشته در ساختار اقتصادی این کشور شکل گرفته است. اگرچه درآمدهای نفتی در آغاز مسیر توسعه امارات نقش مهمی ایفا کردند، اما راهبرد اقتصادی این کشور بهتدریج از وابستگی صرف به صادرات انرژی فاصله گرفت و به سمت ایجاد یک اقتصاد متنوع و مبتنی بر خدمات، تجارت، گردشگری، لجستیک، املاک، فناوری و فعالیتهای مالی حرکت کرد. دبی و ابوظبی در این مسیر هرکدام به شکل متفاوتی به توسعه ظرفیتهای اقتصادی کمک کردند. دبی با تمرکز بر تجارت بینالمللی، بنادر، حملونقل هوایی، مناطق آزاد و خدمات مالی توانست به یکی از مراکز مهم ارتباط اقتصادی میان آسیا، اروپا و آفریقا تبدیل شود. ابوظبی نیز با تکیه بر منابع مالی و صندوقهای سرمایهگذاری خود، به دنبال گسترش نفوذ اقتصادی در بازارهای جهانی و ایجاد داراییهای راهبردی در بخشهای مختلف اقتصاد بوده است. این تحول باعث شده است که امارات صرفاً صادرکننده نفت نباشد، بلکه در بسیاری از زنجیرههای تجاری و مالی جهان نقش واسطه، سرمایهگذار و تسهیلکننده فعالیتهای اقتصادی را بر عهده بگیرد. اهمیت این جایگاه زمانی روشنتر میشود که بدانیم قدرت اقتصادی امروز فقط با میزان تولید ناخالص داخلی یا حجم منابع طبیعی سنجیده نمیشود؛ بلکه توانایی کنترل مسیرهای تجارت، جذب سرمایه، ارائه خدمات مالی، دسترسی به بازارها و ایجاد ارتباط میان بازیگران اقتصادی نیز از مؤلفههای مهم قدرت محسوب میشود. امارات در سالهای اخیر تلاش کرده است از مجموع این ظرفیتها برای افزایش نفوذ خود استفاده کند. ایجاد مناطق آزاد اقتصادی، تسهیل فعالیت شرکتهای بینالمللی، توسعه بنادر و فرودگاهها، انعقاد توافقهای تجاری و جذب شرکتهای چندملیتی، بخشی از این راهبرد بوده است. در چنین شرایطی، نگاه کردن به امارات صرفاً از دریچه رقابت سیاسی یا اختلافات منطقهای، تصویر ناقصی از واقعیت ارائه میدهد. این کشور با قرار گرفتن در شبکهای از مناسبات اقتصادی جهانی، منافعی پیدا کرده است که فراتر از روابط دوجانبه با کشورهای منطقه تعریف میشوند. بنابراین، هرگونه ارزیابی از سیاستهای ابوظبی باید با در نظر گرفتن پیوندهای گسترده آن با اقتصاد جهانی و جایگاهش در زنجیرههای تجارت و سرمایهگذاری انجام شود.
رابطه با اسرائیل؛ حلقهای تازه در راهبرد منطقهای ابوظبی
یکی از تحولاتی که به جایگاه منطقهای امارات ابعاد تازهای بخشیده، عادیسازی روابط این کشور با اسرائیل در سال ۲۰۲۰ و گسترش همکاریهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی پس از آن است. توافق ابراهیم صرفاً یک تحول دیپلماتیک میان دو طرف نبود، بلکه زمینه ایجاد شبکهای از همکاریها را در حوزههایمختلف فراهم کرد. امارات با این اقدام توانست ارتباط رسمی و آشکارتری با یکی از بازیگران مهم منطقه برقرار کند و مسیر دسترسی به ظرفیتهای اقتصادی، فناورانه و امنیتی جدیدی را پیش روی خود قرار دهد. همکاری در حوزه فناوری، امنیت سایبری، تجارت، سرمایهگذاری، انرژی و گردشگری، بخشی از ابعاد این روابط را تشکیل میدهد. از منظر اقتصاد سیاسی، اهمیت این مناسبات تنها در حجم مبادلات تجاری خلاصه نمیشود، بلکه باید آن را در چارچوب شکلگیری پیوندهای جدید میان بازیگران منطقهای و قدرتهای فرامنطقهای بررسی کرد. این رابطه میتواند بر محاسبات امنیتی کشورهای منطقه نیز اثرگذار باشد و در کنار سایر همکاریهای امارات با قدرتهای جهانی، به تقویت موقعیت این کشور در معادلات سیاسی و اقتصادی کمک کند. البته نباید از این موضوع نتیجه گرفت که امارات و اسرائیل در تمامی مسائل منطقهای دارای منافع یکسان هستند یا روابط آنها فاقد اختلاف و محدودیت است؛ اما واقعیت آن است که این همکاریها به ابوظبی امکان داده است شبکه ارتباطی خود را در حوزههای حساس گسترش دهد. برای ایران نیز این تحول اهمیت ویژهای دارد. روابط نزدیک امارات با اسرائیل، در کنار همکاریهای گسترده این کشور با آمریکا و سایر قدرتهای جهانی، میتواند بر محیط امنیتی پیرامون ایران تأثیر بگذارد. از این رو، شناخت دقیق ابعاد این روابط و ارزیابی پیامدهای آن برای منافع ملی کشور ضروری است. در عین حال، نباید تمام ظرفیت تحلیلی سیاست خارجی ایران صرفاً به جنبه امنیتی این مناسبات محدود شود؛ چراکه امارات در حوزه تجارت، سرمایهگذاری و ارتباطات مالی نیز جایگاهی دارد که میتواند بر منافع اقتصادی ایران اثرگذار باشد. برخورد یکبعدی با این کشور، چه در قالب نادیده گرفتن ظرفیتهای اقتصادی آن و چه در قالب بزرگنمایی صرف تهدیدهای امنیتی، مانع شکلگیری یک سیاست واقعبینانه خواهد شد.محمد بنزاید و ضرورت بازنگری در محاسبات ایراندر رأس ساختار سیاسی امارات، محمد بنزاید قرار دارد؛ سیاستمداری که رویکرد او در سالهای گذشته نشان داده است ابوظبی به دنبال افزایش وزن خود در معادلات منطقهای و بینالمللی است. بررسی سیاستهای امارات در دوران رهبری او نشان میدهد که این کشور تلاش کرده است همزمان چند مسیر را دنبال کند: توسعه قدرت اقتصادی، تقویت توان دفاعی، گسترش روابط با قدرتهای بزرگ، حضور فعال در تحولات منطقهای و ایجاد پیوندهای راهبردی با بازیگران مختلف. چنین رویکردی را نمیتوان صرفاً ناشی از بلندپروازیهای شخصی یا تصمیمات مقطعی یک رهبر سیاسی دانست؛ بلکه باید آن را بخشی از راهبرد کلان کشوری ارزیابی کرد که در تلاش است از محدودیتهای جغرافیایی و جمعیتی خود عبور کند و با استفاده از ابزارهای اقتصادی و دیپلماتیک، نفوذی فراتر از اندازه واقعی خود به دست آورد. در چنین شرایطی، هرگونه سادهانگاری درباره محمد بنزاید و ساختار تصمیمگیری امارات میتواند به تحلیل نادرست رفتار این کشور منجر شود. ایران برای تنظیم روابط خود با امارات نیازمند شناخت دقیق مراکز قدرت، منافع اقتصادی، شبکههای ارتباطی و اولویتهای راهبردی ابوظبی است. از یک سو، نمیتوان نقش امارات در برخی تحولات امنیتی منطقه را نادیده گرفت و از سوی دیگر، نباید ظرفیتهای اقتصادی و تجاری آن را به دلیل اختلافات سیاسی کنار گذاشت. امارات یکی از مسیرهای مهم ارتباط تجاری منطقه با بازارهای جهانی است و تحولات سیاسی و اقتصادی آن میتواند بر جریان تجارت، سرمایهگذاری و مبادلات مالی در منطقه اثر بگذارد. بنابراین، سیاست ایران باید بر پایه شناخت چندلایه و ارزیابی مستمر منافع و تهدیدها شکل بگیرد. این رویکرد مستلزم آن است که دستگاه دیپلماسی، نهادهای اقتصادی و مراکز مطالعات راهبردی کشور از تحلیلهای کلیشهای فاصله بگیرند و به بررسی دقیق نقش امارات در تقسیم کار اقتصاد سیاسی جهانی بپردازند. همچنین لازم است سیاستگذاری در قبال ابوظبی میان حوزههای اقتصادی، سیاسی و امنیتی تفکیک قائل شود تا اختلاف در یک حوزه، به معنای مسدود شدن تمام مسیرهای همکاری در حوزههای دیگر نباشد. در نهایت، امارات را باید نه یک بازیگر کوچک و صرفاً متکی به دلارهای نفتی، بلکه کشوری با شبکهای از منافع فرامرزی و پیوندهای گسترده منطقهای و جهانی دانست. شناخت این واقعیت برای ایران یک انتخاب صرفاً دانشگاهی یا نظری نیست، بلکه ضرورتی راهبردی برای جلوگیری از خطای محاسباتی، صیانت از منافع ملی و بازتعریف سیاست خارجی در یکی از حساسترین مناطق جهان به شمار میرود.
