پرش به محتوا
تهران۱۲°
یادداشت

بهره وری، شاه کلید توسعه یافتگی

جواد راستی ؛ پژوهشگر ارشد اقتصاد سیاسی توسعه ۷ دقیقه مطالعه کد خبر: ۳۷۸۰۲

خلاصه خبر

یک تعریف کوتاهی داشته باشیم: بهره وری عبارت است از به دست آوردن حداکثر سود ممکن با بهره گیری و استفاده بهینه از توان، استعداد و مهارت نیروی انسانی، ماشین آلات، پول، تجهیزات، زمان، مکان و ... برای ارتقاء رفاه جامعه.

بهره وری، شاه کلید توسعه یافتگی

یکی از مسائل بسیار مهمی که باید به آن پرداخت، مسئله بهره وری است.

اگر قرار است کشور ما از تسلسل باطل مسائل و مشکلات خارج شود و قدم در جاده توسعه یافتگی بگذارد، بی تردید عامل اساسی و راهبردی آن، بهره وری در تک تک اجزاء جامعه است که می تواند کارگشا باشد و لاغیر.

نقطه شروع بهبود و اصلاح، تشخیص درست است.

انقلاب صنعتی در دنیا، تحول بزرگی ایجاد کرد و شکاف بین کشورها را تغییر داد. نسبتی که قبل از انقلاب صنعتی پنج به یک بود و به بعد از آن به نسبت چهارصد به یک، از نظر میزان درآمد سرانه رسید.

اینکه چرا مردم یک کشوری به یک درآمد سرانه ناچیز می رسد و کشور دیگری با همان امکانات، به درآمد سرانه چند صد برابری می رسد. باید این واقعیت را پذیرفت که امروزه علم وفناوری، باعث شده است تا بازه زمانی رسیدن به توسعه یافتگی یک کشور توسعه نیافته، خیلی زیاد نباشد.

به عنوان مثال، انگلستان در انقلاب صنعتی، طی ۵۰ سال درآمد سرانه خود را ۲ برابر نمود در حالیکه چین در دهه اخیر، طی ۱۰ سال به همین هدف دست یافت. مالکیت منابع در دنیای امروز خیلی ارزشمند نیست، ما کشورهای آفریقایی را می بینیم که با وجود منابع غنی و سرشار از طلا، در فقر کاذب زندگی می کنند. امروز مدیریت منابع مهمترین عامل موفقیت محسوب می شود.

دو راه برای رشد اقتصادی یک کشور وجود دارد:

یک راه این است که از منابع و سرمایه بیشتر استفاده کنیم و

راه دوم این است که از آنچه داریم بهتر، بهینه تر، خردمندانه تر و هوشمندانه تر استفاده کنیم.

آنچه امروز در دنیا، به عنوان مبنای ارزیابی یک جامعه محسوب می شود این است که به طور متوسط طی یک بازه زمانی پیوسته، چند درصد رشد اقتصادی داشته است و اینکه از چه طریقی به این رشد دست یافته است. آیا از طریق هزینه و مصرف کردن منابع بیشتر بوده است یا از طریق استفاده هوشمندانه از دارایی ها یا همان بهره وری، اگر برنامه های مختلف توسعه و چشم انداز کشور را مطالعه کنیم متأسفانه برای رسیدن به رشد اقتصادی ۸ درصد برنامه ریزی به سمت استفاده از منابع بیشتر و سرمایه گذاری سوق داده شده است که تنها منابع داخلی حاصل از فروش نفت کافی نیست بلکه باید سرمایه گذاری خارجی نیز انجام شود. این در حالی است که در دنیا و بر اساس تحقیقات پنجاه ساله ثابت شده است که ۴۹ درصد از رشد اقتصادی یک جامعه از طریق بهره وری حاصل می شود. لذا سهم بهره وری در رشد اقتصادی یک کشور، نشان دهنده میزان توسعه یافتگی یک کشور است. متأسفانه کشور ما نیازمند منابع بوده و مبتنی بر کارایی منابع مدیریت می شود و نتیجه آن هم این است که به رشد اقتصادی هشت درصدی نتوانسته ایم برسیم.

با توجه به آمار و داده های موجود، اگر ما از ظرفیت های اقتصادی خود به صورت بهینه استفاده نکنیم، منابع لازم برای رشد اقتصادی حتی ۴ درصدی را هم نداریم و در صورت تعلل در این موضوع، شکاف ما با کشورهای منطقه بیشتر و بیشتر خواهد شد.

۸۰ درصد دارایی های تولیدی کشور در اختیار سازمان ها و بنگاه های دولتی، نیمه دولتی و عمومی است. یعنی زمانی که در مورد بهره وری سرمایه موجود سخن می گوییم، مخاطب اصلی ما دولت است نه بخش خصوصی با بیست درصد سهم از دارایی ها. بنگاه های دولتی و نیمه دولتی باید متحول شوند تا آثار آن به صورت زنجیره ای در اقتصاد کشور نمایان شود.

در نهایت اگر به دنبال رشد درون زا و پایدار هستیم، بی تردید نسخه شفابخش آن، بهره وری است و اینکه چگونه بهره وری دارایی ها را افزایش دهیم.

اصل ۴۴ تکلیف را روشن کرده است؛ دولت و حاکمیت باید به بخش خصوصی واگذار کنند تا بتواند از خلاقیت، ابتکار، تدبیر، درایت و انگیزه های اقتصادی استفاده کرده و سرمایه ها را به گردش درآورده و ظرفیت ها را فعال سازد و البته اینکه سیاست های اصل ۴۴ چرا اینگونه اجرا شده است که نه تنها وضعیت بهبود نیافته و بدتر هم شده است نیازمند تأمل و تحقیق است.

در اینجا به یک آمار نگران کننده ای اشاره می کنم:

علی رغم افزایش سواد، دانش و تجربه جامعه، بهره وری کار در ایران در سال ۱۳۹۰ نسبت به سال ۱۳۵۵ کاهش یافته است و در سال ۱۳۹۵ نیز باز شاهد کاهش ۵ درصدی آن هستیم.

این بدین معناست که ما، انسان های با سواد ولی بدون ایمان و تعهد به وظیفه و شغل تربیت کرده ایم. در سال ۱۹۹۰، سه شرکت تولید کننده صنعتی در آمریکا حدود ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر پرسنل داشته اند. این ها بیشتر شرکت های تولید کننده لوازم منزل و اتومبیل بودند که دارای ۳۶ میلیارد دلار ارزش بازار و ۲۵۰ میلیارد دلار فروش بودند. زمانی که این آمار را با آمار سال ۲۰۱۰ مقایسه می کنیم، می بینیم که سه شرکت تولید کننده صنعتی، هم اکنون جای خود را به سه شرکت مهم آی تی دنیا داده اند. این سه شرکت آی تی در

کل تنها حدود ۱۳۷ هزار نفر پرسنل دارند. این بدین معناست که تعداد کارکنان از ۲ میلیون نفر به ۱۳۷ هزار نفر کاهش یافته است. این همان مسئله بهره وری هست. این سه شرکت بر روی هم در سال ۲۰۱۰، ۲۴۷ میلیارد دلار درآمد دارند و ارزش بازار این شرکت ها نیز ۹ تریلیون و ۱۰۰ میلیارد دلار است و در فاصله سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۰، نسبت تعداد کارکنان ۱۰ برابر کاهش پیدا کرده است.

ایران هم همانند بسیاری از کشورهایی که در مسیر نیل به توسعه قرار گرفته اند با چالش های متعدد فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مواجه است تا بدان پایه که بعضی از این چالش ها در آستانه تبدیل به یک بحران جدی قرار گرفته اند.

فرهنگ کاری آلمانی ها با آنچه در بیشتر دفترهای آمریکائی می بینیم، تفاوت قابل توجهی دارد، با این حال بد نیست اگر بتوانیم از برخی از آن ها درس بگیریم. تمرکز و سخت کوشی بی حد و حصر آلمانی ها در محیط کار، واقعاً جای تحسین دارد.

درصورتی که بتوانیم زندگی کاری و شخصی مان را از هم تفکیک کنیم، همه چیز متعادل تر می شود، می توانیم آرامش خیال پیدا کنیم و با رفع استرس کار، فردا صبح قبراق و سرحال در محل کارمان حاضر شویم. درصورتی که فیسبوک و فضاهای مجازی را چند ساعت قطع کنیم و در کمال آرامش به کارمان برسیم، چیز زیادی را از دست نمی دهیم. گفتگوهای مستقیم با همکاران باعث می شود میزان بهره وری افزایش پیدا کند و اعضای تیم های کاری بتوانند ارتباط شفاف تری داشته باشند. آمریکائی ها معمولا تصور می کنند ساعات کاری بیشتر، از لحاظ اصول کاری اهمیت ویژه ای دارد و منجر به افزایش تولید و بازدهی می شود، درحالیکه مدل آلمانی ها نشان می دهد می شود حتی کمتر کار کرد و مفیدتر بود!

هدف بهره وری به حداکثر رساندن استفاده از منابع، نیروی انسانی، سرمایه، مواد خام تولیدی، زمان و انرژی به شیوه ای علمی، همراه با کاهش هزینه های تولید می باشد، باید پذیرفت که بهره وری یک تفکر و نگرشی فرهنگی است که در آن؛ انسان، فعالیت های خود را هوشمندانه و خردمندانه انجام می دهد تا بهترین نتیجه را در جهت دست یابی به اهداف مادی و معنوی به دست آورد.

بهره وری راضی نشدن به وضع موجود و بهبود مستمر است، در صورتی که کمی دقیق تر به کارهایی که انجام می دهیم، نگاه کنیم، گاهی بهتر است برخی کارهای غیر اثربخش را تعطیل کنیم که این همان بهره وری است.

نه فقط در بخش دولتی، حتی در بخش خصوصی هم به بهره وری توجه لازم صورت نمی پذیرد و علت اصلی آن هم فراگیر نشدن تفکر بهره وری و غالب نشدن دیدگاه و نگرش بهره وری بر تصمیمات و اقدامات است، نبود ارتباط منطقی بین نظام آموزشی و نیازهای بازار کار، فقدان انطباق لازم بین شغل و مهارت نیروی کار و نبود ارتباط لازم بین میزان دستمزدها و سطح بهره وری از دیگر موانع پیش روی بهره وری است.

پایین بودن انگیزه نیروی کار برای کار بیشتر و مفیدتر، پایین بودن خلاقیت و نوآوری در کار، در سطح متناسب نبودن دانش تخصصی مدیران، نبود الگوی علمی برای انتخاب مدیران و ارزیابی اقدامات آنان و فقدان رابطه درست تخصیص بهینه منابع، محدودیت منابع و ضرورت استفاده بهینه از آنها از دیگر موانع پیش روی بهره وری محسوب می شود.

نظرات خوانندگان

دیدگاه خود را بنویسید

نظرها پس از بررسی منتشر می شوند.