گفت و گوی اقتصاد پویا با فرشاد مومنی، استاد دانشگاه
اقتصاد ناکارآمد اعتماد مردم را از بین برد
خلاصه خبر
چهل سال است انقلاب کردهایم. توقفمان در بعضی مسائل و مشکلات به همراه بازگشت برخی روندها، همچنان و به ویژه در ۱۰ سال اخیر، پرسشهایی از جنس چیستی و چرایی انقلاب اسلامی را زنده نگه داشته است؛ پرسشهایی نظیر اینکه «انقلاب شد یا انقلاب کردیم؟»، «چرا انقلاب کردیم یا چرا انقلاب شد؟»، «آیا راه دیگری جز انقلاب نداشتیم؟» برای پاسخ به این سؤالات بیش از هر کس همانان صلاحیت دارند که خود روزگاری دستی بر آتش داشته و در کار انقلاب بودند و حالا در بخشهای مختلف سیاسی، اقتصادی، مدیریتی، فکری و دانشگاهی این کشور مشغولاند.
*اگرچه در انقلاب اسلامی، شعارهای سیاسی در تصاویر یا روایتها غلبه دارد اما وقتی از منظر علم اقتصاد به آنچه که در سال ۵۷ اتفاق افتاد نگاه میکنیم میبینیم اجتنابناپذیر است. به دلیل اینکه نابرابری در جامعه بسیار زیاد است، یک قشر بسیار بسیار مرفه داریم و یک اکثریتی بسیار بسیار فقیر. با توجه به تخصص حضرتعالی ما میخواهیم از زاویه اقتصاد به انقلاب اسلامی نگاه کنیم. یعنی وقتی با سیاستمدارها صحبت میکنیم میگویند به دلیل ظلمهای محمدرضاشاه، به دلیل بستن فضای سیاسی، به دلیل سانسور بیش از حد، به دلیل تحت تعقیب قرار دادن هرگونه ایده فکری، همه اینها، انقلاب ناگزیر بود. بسیار خوب. حالا از نظر اقتصاد هم نگاه کنیم بینیم انقلاب اسلامی آیا ناگزیر بود؟ آیا واقعا از منظر اقتصاد هم هیچ راه دیگری جز انقلاب وجود نداشت؟
ببینید به این مسأله حداقل از پنج زاویه میشود نگاه کرد؛ یک زاویه اینکه همه کسانی که به نحوی در ایران تأثیر تعیینکننده داشتند در یک دوره زمانی بیش از دو دهه، خیلی تلاش کردند با نصیحت کردن هیأت حاکمه وقت، تذکر بدهند که این روند قابل تداوم نیست. یک زاویه دیگر تلاشهایی است که نیروهای بینالمللی و قدرتهای بزرگ در این زمینه کردند به هرحال ایران در دوران جنگ سرد در یک منطقه استراتژیک قرار داشت، به ویژه برای آمریکا یک متحد استراتژیک محسوب میشد، برای آنها مسائل ایران خیلی حیاتی بود و با جزئیات اینها را دنبال میکردند و توصیههای اصلاحی خودشان را هم به آنها مطرح میکردند. هیچ کدام از آن توصیهها یا عمل نشد یا اگر هم عمل شد، مؤثر واقع نشد. از نظر جامعهشناسی توسعه میگویند، جمعیتی که اندازه فقر، نابرابری و بیسوادی در آن بالا باشد، تبدیل به جامعه همه یا هیچ میشود یعنی تا آنجایی که مردم توانایی داشته باشند تحمل میکنند و وقتی هم که به نقطه عطف میرسند دیگر هیچ استدلال و منطقی را گوش نمیدهند. از این زاویه هم کسانی توانستهاند این مسأله را توضیح بدهند. در بین نظریهپردازان و متفکران بزرگی که راجع به نظریه انقلاب کار کردند، دو گروه عمده هستند که بخشی از آنها فقر را مهمترین نیروی محرکه انقلاب میدانند و بعضی هم مثل تکویل و دیگران، میگویند اتفاقا جامعهای که فقیر نگه داشته میشود پتانسیل انقلابی از آن سلب میشود. بحث آنها این است که در جامعه فقیر، سقف مطالبات میشود بقا، بنابراین کسی دیگر سراغ انقلاب نمیرود.
اما آن چیزی که به نظر من خیلی قدرت توضیحدهندگی دارد، مسأله نابرابریهای ناموجه است. تقریبا تمام آن عناصری که در چهار محور قبلی اشاره کردم، قبل از شوک نفتی هم وجود داشت اما نابرابریهای ناموجه وقتی که امکان به رخ کشیدن نابرابریها برای فقرا را هم پدید میآورد، به تعبیری که بعضی از متفکران و نظریهپردازان بزرگ انقلاب مطرح کردند، منجر به انقلاب میشود. متخصصان جامعهشناسی انقلاب میگویند ترکیب اوجگیری نابرابریهای ناموجه و امکانپذیر شدن به رخ کشیدن این نابرابریها، جامعه را دچار آنومی یا ناهنجاری و بیهنجاری میکند و میگویند اگر در دوران آنومی، مسأله به درستی دیده نشود، مرحله بعد از آنومی بدون تردید فروپاشی خواهد بود. بخش بزرگی از شواهدی که درباره آن دوره وجود دارد، نشان میدهد از این زاویه مسأله را خیلی بهتر میشود توضیح داد و اتفاقا به نظر من این زاویه، فهم عالمانهاش برای درک اقتضائات شرایط کنونی کشور هم برای مردم و هم برای حکومتگران، پیامهای خیلی مهمی میتواند داشته باشد.
*آنچه که منجر به انقلاب اسلامی شد، از منظر اقتصادی چه بود؟
ما الان در شرایطی هستیم که تا آنجایی که میشود باید اعتماد مردم را برانگیخت. به دلیل اینکه الان اگر بگوییم اوضاع آن موقع چطور بود، یک عده فکر میکنند ما میخواهیم اوضاع نابسامان کنونی را توجیه کنیم. به همین خاطر من در مطالعهای که چند سال پیش انجام دادم، خودم را مقید کردم که مطلقا به هیچ سندی که توسط طرفداران جمهوری اسلامی تهیه شده، استناد نکنم و مستندات خود را عموما، مستندات رسمی دستگاههای تخصصی دورهی پهلوی قرار دادم و متفکران و تحلیلگرانی که ایرانشناس هستند و به زبدگی و امانتداری کموبیش شناخته شدهاند و هیچ نوع تعصب و علقهای به این رژیم یا آن رژیم ندارند. شما وقتی دادههای مرکز آمار ایران را در پی سرشماری سال ۱۳۵۵ زیر ذرهبین میگذارید، این دادهها خیلی گویاست که اوضاع از نظر فشار به بخش بزرگی از جمعیت، واقعا از کنترل دررفته بوده و چون این در یک گزارش رسمی در دوره اوج اقتدار رژیم پهلوی نوشته شده بوده، میتواند اعتماد بیشتری برانگیزد.
*بنابراین از نظر شما، با آمارهایی که آمار سیستم پادشاهی هست، انقلاب اسلامی از نظر اقتصادی هم اجتنابناپذیر بود؟
به نظر من کاملا اجتنابناپذیر بود. اساس ماجرا به نظر من در کتابهای گردانندگان ایران در دوره پهلوی میتواند ردیابی شود. شما مثلا خاطرات علم را که میخوانید، میگوید بیکفایتیها، نارساییها، ناهنجاریها و بیضابطهگریهایی که یک حکومت شخصمحور به نمایش میگذاشت، کار را به جایی رسانده بود که در سالهای پایانی حکومت، مشروعیت رژیم پهلوی نزد بیش از ۷۰ درصد درباریها هم فرو ریخته بود. مثلا خاطرات عبدالمجید مجیدی را که نگاه میکنید، نکات تکاندهندهای را مطرح میکند. حتی متفکر بسیار متعصبی به خاندان سلطنت، یعنی جهانگیر آموزگار هم وقتی در کتابهای خود علیرغم دفاع متعصبانهای که از حکومت پهلوی میکرده، بالاخره میخواهد توضیح بدهد که اگر واقعا آن خوبیها وجود داشت پس چرا فروپاشید، نکاتی را مطرح میکند که به نظر من برجسته کردن آن نکات از نظر عبرتآموزی برای امروز و فردای ایران حاوی درسهای خیلی بزرگی است. من در این زمینه به ویژه عمیقترین تحلیلها را در میان حکومتگران قبل از انقلاب که به طور نسبی میشود گفت مثلا درصد اندکی تعصب در آن وجود دارد، به ویژه در مقایسه با جهانگیر آموزگار، کتاب داریوش همایون میدانم. به نظر من اگر امکانپذیر بود، باید کتاب داریوش همایون را آموزش دهیم؛ نه از باب اینکه بگوییم حکومت پهلوی چنین و چنان بود، بگوییم که این رویهها منجر به سقوط خواهد شد و این منحصر به رژیم پهلوی هم نیست.
*شما سال ۵۷ یک اندیشههای انقلابی داشتید، البته طبیعی است که مثل الان اشراف بر موضوع نداشته باشید، آن موقع اوایل جوانیتان بود. از انقلاب پشیمانید؟
من شخصا مطلقا پشیمان نیستم؛ به دلیل اینکه در آن زمان ما تحت نظر کسانی کار میکردیم که از نظر صداقت، علم، مردمگرایی، دینداری ممتاز و منحصر به فرد بودند و قله آنها، آیتالله شهید دکتر بهشتی بود. اینکه من عرض میکنم پشیمان نیستم یک وجه آن این است که ما همین الان چقدر با همدیگر ثابت کردیم که آن روند قابل تداوم نبود، بنابراین ما ناگزیر به انتخاب بودیم. ما در میان گزینههایی مثل حزب توده، مثل مجاهدین خلق، چریکهای فدایی خلق، جبهه ملی و از این قبیل، روحانیت را انتخاب کردیم و برحسب شرایط آن روز به نظر من این دقیقترین، عالمانهترین و کمهزینهترین انتخاب برای جامعه ایران بود.
نکته بسیار مهم دیگری که وجود دارد این است که تا زمانی که آن صداقتها، علممحوریها، تولیدمحوریها و اجتناب از نابرابریهای فاحش وجود داشت، در ۱۰ ساله اول پیروزی انقلاب، کارنامه اقتصادی، اجتماعی انقلاب خارقالعاده بود. بنابراین من خود لفظ پشیمانی را به هیچوجه لفظ مناسبی نمیدانم برای اینکه ما تا آن موقعی که به قاعده عمل میکردیم، عملکرد افتخارآمیز هم داشتیم. ما در دوره جنگ واقعا شاهکار زدیم. شما نگاه کنید بانک جهانی بعد از پایان جنگ یک گزارشی منتشر کرده و برای ارزیابی اقتصاد دوره جنگ، از تعبیر معجزهآسا بودن مدیریت اقتصادی کشور در دوره جنگ بهره برده است. ما خود مطالعه کردیم دیدیم که در زمان شروع جنگ، ایران با اینکه جمعیت آن بیش از دو و نیم برابر جمعیت عراق بود، درآمد نفتیاش چیزی در حدود یکسوم عراق بود. یعنی حتی اگر همه آن پشتیبانیهای ناجوانمردانه و نابرابر نظام بینالمللی از صدام حسین هم نبود، تقریبا فاصله تواناییهای ما به طرز وحشتناکی بالا بود. در زمان شروع جنگ، ذخایر ارزی عراق تقریبا هفت برابر ایران بود ولی وقتی جنگ تمام شد، عراق با اینکه فقط از عربهای حاشیه خلیج فارس، چیزی در حدود ۶۰ میلیارد دلار کمک بلاعوض گرفته بود، با وجود این و با وجود اینکه درآمد ارزیاش هم تقریباً سه برابر ایران بود، ۸۵ میلیارد دلار بدهی خارجی داشت. در حالی که ایران هیچ کدام از آن پشتیبانیها را نداشت و به خاطر تحریمها بین ۳۰ تا ۷۰ درصد هم نیازهایش را باید گرانتر میخرید ولی جنگ را با بدهی خارجی صفر اداره کردیم. در پایان جنگ، ذخایر ارزی عراق صفر شده بود، ایران ذخیره ارزیاش در پایان جنگ دقیقا اندازه زمان شروع جنگ بود. واقعا بر حسب امکانات و شرایط، کارنامه بسیار افتخارآمیزی رقم خورد. از نظر من آن چیزی که کمر جمهوری اسلامی را تا کرد، عدول از همان آرمانهای انقلاب اسلامی و دل بستن به برنامه فاجعهساز تعدیل ساختاری بود و تا زمانی که این بلوغ فکری ایجاد نشود و هویت جمعی پیدا نکند و هنوز هم نظام سیاستگذاری ما از آن برنامه چشم امید داشته باشد، تهدید ایران به سوء کارکرد و از دست دادن مشروعیت همچنان ادامه خواهد داشت.
