گفت و گوی اقتصاد پویا با فرشاد مومنی، استاد دانشگاه
اقتصاد ناکارآمد اعتماد مردم را از بین برد
خلاصه خبر
چهل سال است انقلاب کردهایم. توقفمان در بعضی مسائل و مشکلات به همراه بازگشت برخی روندها، همچنان و به ویژه در ۱۰ سال اخیر، پرسشهایی از جنس چیستی و چرایی انقلاب اسلامی را زنده نگه داشته است؛ پرسشهایی نظیر اینکه «انقلاب شد یا انقلاب کردیم؟»، «چرا انقلاب کردیم یا چرا انقلاب شد؟»، «آیا راه دیگری جز انقلاب نداشتیم؟» برای پاسخ به این سؤالات بیش از هر کس همانان صلاحیت دارند که خود روزگاری دستی بر آتش داشته و در کار انقلاب بودند و حالا در بخشهای مختلف سیاسی، اقتصادی، مدیریتی، فکری و دانشگاهی این کشور مشغولاند.

فرشاد مؤمنی استاد دانشگاه علامه طباطبایی، متولد ۱۳۳۴ است و در سال پیروزی انقلاب، ۲۳ سال داشته است. او که امروز از اقتصاددانان نهادگراست، بیشتر به رابطه نزدیکش با شهید بهشتی و همچنین انتقاداتش به ویژه از دوران سازندگی شناخته میشود. مؤمنی در سالهای ابتدایی پیروزی انقلاب مسئول کمیته دانشآموزی حزب جمهوری اسلامی بود و بعد در دوران نخستوزیری میرحسین موسوی بعنوان دستیار در کنار میرمصطفی عالینسب، مشاور ارشد اقتصادی موسوی کار میکرد؛ عنوانی که بعدها در آستانه انتخابات ۸۸، به خود اختصاص داد. حالا مؤسسهای دارد به نام دین و اقتصاد که هر دو هفته یکبار، اخبار نشستهای مؤسسهشان در رسانهها منعکس میشود.
*اگرچه در انقلاب اسلامی، شعارهای سیاسی در تصاویر یا روایتها غلبه دارد اما وقتی از منظر علم اقتصاد به آنچه که در سال ۵۷ اتفاق افتاد نگاه میکنیم میبینیم اجتنابناپذیر است. به دلیل اینکه نابرابری در جامعه بسیار زیاد است، یک قشر بسیار بسیار مرفه داریم و یک اکثریتی بسیار بسیار فقیر. با توجه به تخصص حضرتعالی ما میخواهیم از زاویه اقتصاد به انقلاب اسلامی نگاه کنیم. یعنی وقتی با سیاستمدارها صحبت میکنیم میگویند به دلیل ظلمهای محمدرضاشاه، به دلیل بستن فضای سیاسی، به دلیل سانسور بیش از حد، به دلیل تحت تعقیب قرار دادن هرگونه ایده فکری، همه اینها، انقلاب ناگزیر بود. بسیار خوب. حالا از نظر اقتصاد هم نگاه کنیم بینیم انقلاب اسلامی آیا ناگزیر بود؟ آیا واقعا از منظر اقتصاد هم هیچ راه دیگری جز انقلاب وجود نداشت؟
اما آن چیزی که به نظر من خیلی قدرت توضیحدهندگی دارد، مسأله نابرابریهای ناموجه است. تقریبا تمام آن عناصری که در چهار محور قبلی اشاره کردم، قبل از شوک نفتی هم وجود داشت اما نابرابریهای ناموجه وقتی که امکان به رخ کشیدن نابرابریها برای فقرا را هم پدید میآورد، به تعبیری که بعضی از متفکران و نظریهپردازان بزرگ انقلاب مطرح کردند، منجر به انقلاب میشود. متخصصان جامعهشناسی انقلاب میگویند ترکیب اوجگیری نابرابریهای ناموجه و امکانپذیر شدن به رخ کشیدن این نابرابریها، جامعه را دچار آنومی یا ناهنجاری و بیهنجاری میکند و میگویند اگر در دوران آنومی، مسأله به درستی دیده نشود، مرحله بعد از آنومی بدون تردید فروپاشی خواهد بود. بخش بزرگی از شواهدی که درباره آن دوره وجود دارد، نشان میدهد از این زاویه مسأله را خیلی بهتر میشود توضیح داد و اتفاقا به نظر من این زاویه، فهم عالمانهاش برای درک اقتضائات شرایط کنونی کشور هم برای مردم و هم برای حکومتگران، پیامهای خیلی مهمی میتواند داشته باشد.
*آنچه که منجر به انقلاب اسلامی شد، از منظر اقتصادی چه بود؟
ما الان در شرایطی هستیم که تا آنجایی که میشود باید اعتماد مردم را برانگیخت. به دلیل اینکه الان اگر بگوییم اوضاع آن موقع چطور بود، یک عده فکر میکنند ما میخواهیم اوضاع نابسامان کنونی را توجیه کنیم. به همین خاطر من در مطالعهای که چند سال پیش انجام دادم، خودم را مقید کردم که مطلقا به هیچ سندی که توسط طرفداران جمهوری اسلامی تهیه شده، استناد نکنم و مستندات خود را عموما، مستندات رسمی دستگاههای تخصصی دورهی پهلوی قرار دادم و متفکران و تحلیلگرانی که ایرانشناس هستند و به زبدگی و امانتداری کموبیش شناخته شدهاند و هیچ نوع تعصب و علقهای به این رژیم یا آن رژیم ندارند. شما وقتی دادههای مرکز آمار ایران را در پی سرشماری سال ۱۳۵۵ زیر ذرهبین میگذارید، این دادهها خیلی گویاست که اوضاع از نظر فشار به بخش بزرگی از جمعیت، واقعا از کنترل دررفته بوده و چون این در یک گزارش رسمی در دوره اوج اقتدار رژیم پهلوی نوشته شده بوده، میتواند اعتماد بیشتری برانگیزد.
الان بخش بزرگی از جمعیت ایران دوران پیش از انقلاب را درک نکردند. میتوانند تحت تأثیر رسانهها و ماهوارههای مخالف جمهوری اسلامی قرار بگیرند، آنها این طور نشان میدهند که گویی مردم از فرط خوشی سراغ انقلاب رفتند. به قول عامیانهاش، گویی خوشی زیر دل مردم زد و رفتند سراغ انقلاب. در حالی که وقتی شما دادههای مرکز آمار و گزارشهای رسمی دیگر را نگاه میکنید، به ویژه گزارشهای پشتیبان برنامه ششم قبل از انقلاب که در سالهای ۵۶ و ۵۷ در درون رژیم پهلوی تهیه شد، در این زمینه آمارهای بسیار تکاندهندهای را مطرح میکند. برای مثال، دادههای مرکز آمار ایران میگوید در سالهای ۵۱ و ۵۲، چیزی حدود ۶۴ درصد کل جمعیت شهرنشین در ایران دچار سوءتغذیه بودند. خیلی رقم تکاندهندهای است. یا مثلا در گزارشی که آبراهامیان در کتاب ایران بین دو انقلاب داده، میگوید هنوز در سالهای پایانی حکومت پهلوی، ایران از نظر کیفیت خدمات سلامت، رتبه آخر را در منطقه خاورمیانه داشت. یعنی در منطقه خاورمیانه که خودش یک منطقه پسافتاده و عقبمانده و به نسبت با جمعیت خیلی وسیع فقیر هستند، میگوید ایران آن موقع اینطور بود. گزارشهای رسمی که مثلا سازمان برنامه داده و آموزش و پرورش منتشر کرده، میگوید میانگین سالهای تحصیل تا پایان دوره پهلوی برای ایرانیان، حول و حوش سه سال بود. یعنی به طور متوسط هر ایرانی سه سال تحصیل کرده بود. یعنی همه شاخصهای اقتصادی و اجتماعی، کموبیش اینطور گزارش میکنند اما از نظر رفاه، که بهخصوص رسانههای مخالف جمهوری اسلامی خیلی روی آن تأکید میکنند، میخواهم بگویم آن چیزهایی که آنها نشان میدهند، خلاف واقع نیست. واقعا یک بخشی از جمعیت در آن زمان، در اوج رفاه بودند ولی برآوردها میگوید آن بخش بین پنج تا ۱۰ درصد جمعیت را تشکیل میدادند، یعنی پوشش آن به شدت نابرابر بود و اتفاقا بر اساس نظریههای انقلاب، چون این به رخ اکثریت محروم کشیده میشد، نیروی محرکه انقلاب شد. مثلا از این زاویه گزارش پردازش شده دادههای سرشماری سال ۱۳۵۵، میگوید هنوز در سال ۵۵، درصد خانوارهای شهری با بُعد شش نفر، یعنی یک زن، یک مرد و چهار بچه، در فاصله سالهای ۱۳۴۵، ۳۶ درصد بود، در سال ۵۵ به ۴۳ درصد رسید. یعنی شش نفر اعضای خانوار، تمام زندگیشان در یک اتاق گذرانده میشد. اینها چیزهایی است که واقعا باید به آن توجه داشته باشیم. مثلا گزارشهای رسمی میگوید در سال ۵۵، هنوز ۶۸ درصد جمعیت بزرگسال ایران بیسواد بوده و کمتر از ۴۰ درصد کودکان لازمالتعلیم میتوانستند دوره ابتدایی را به انتها برسانند. یعنی فشارهای معیشتی خانوارها را مجبور میکرد بچههایشان را از مدرسه بیرون بکشند. از جنبه بنیه تولیدی که به نظر من حیاتیترین قسمت ماجراست، مطالعات موجود نشان میدهد کل صادرات صنعتی ایران، فقط میتوانست نیازهای ارزی سه روز فعالیت صنعت در کشور را تأمین کند و بخش اعظم بخش کشاورزی هم همچنان در چارچوب ساخت تولید معیشتی فعالیت میکرد. ساخت تولید معیشتی را در اصطلاح یک ساختار غیرتوسعهگرا یا ضدتوسعهگرا میدانند، به دلیل اینکه تولید معیشتی در عین حال که به شدت پرمشقت است، اما نه قادر است فقر را برطرف کند و نه میتواند عقبماندگی را برطرف کند، بنابراین به نظر من، عنصر گوهری که میتواند برای امروز ایران برای سیاستمداران ما حاوی درسهای قابل اعتنا باشد و آن خطای استراتژیک، کموبیش همچنان هم ادامه دارد، این است که اعتنا و اهتمام نظام تصمیمگیری به ارتقای بنیه تولیدی به گونهای که بتواند هم فقر و هم عقبماندگی را برطرف کند، در کمترین میزان خودش بوده و به نظر من این نکته، بیشتر از بقیه، هم توضیحدهنده چرایی آن فقر گسترده است، هم توضیحدهنده این است که وقتی تولید در حاشیه باشد، رانت فعال است و این محور قرار گرفتن رانت، هم نابرابری شدید را منعکس میکند و هم چون آنها یک الگوی تجارت خارجی خیلی آزاد را در دستور کار قرار داده بودند، به ویژه از شوک اول نفتی به بعد، آن واردات کالاهای لوکس و تجملی به میزان افراطی میتوانست به رخ مردم فقیر کشیده شود. بنابراین ترکیبی از این عوامل میتواند توضیحدهنده چرایی رخ دادن انقلاب باشد.
*یعنی چه میتواند خطرناک باشد؟
یعنی روندهایی که مبتنی بر این خطاها باشد، قطعا قابل تداوم نیست.
*شما سال ۵۷ یک اندیشههای انقلابی داشتید، البته طبیعی است که مثل الان اشراف بر موضوع نداشته باشید، آن موقع اوایل جوانیتان بود. از انقلاب پشیمانید؟
من شخصا مطلقا پشیمان نیستم؛ به دلیل اینکه در آن زمان ما تحت نظر کسانی کار میکردیم که از نظر صداقت، علم، مردمگرایی، دینداری ممتاز و منحصر به فرد بودند و قله آنها، آیتالله شهید دکتر بهشتی بود. اینکه من عرض میکنم پشیمان نیستم یک وجه آن این است که ما همین الان چقدر با همدیگر ثابت کردیم که آن روند قابل تداوم نبود، بنابراین ما ناگزیر به انتخاب بودیم. ما در میان گزینههایی مثل حزب توده، مثل مجاهدین خلق، چریکهای فدایی خلق، جبهه ملی و از این قبیل، روحانیت را انتخاب کردیم و برحسب شرایط آن روز به نظر من این دقیقترین، عالمانهترین و کمهزینهترین انتخاب برای جامعه ایران بود.
