پرش به محتوا
تهران۱۲°
یادداشت

راهکارهای اجرایی شدن شعار سال 1401

احمد قربانی ۸ دقیقه مطالعه کد خبر: ۳۹۷۳۹

خلاصه خبر

شعار سال 1401 سال تولید، دانش بنیان ،و اشتغال ،نام گذاری شده است. در این قسمت به مسائل آب در ایران اشاره گذرایی می شود.

راهکارهای اجرایی شدن شعار سال 1401

وضعیت کلی آب در ایران

نیاز اولیه هر جامعه انسانی دسترسی به مواد غذایی سالم است. در نتیجه مهمترین قسمت تولید در منظر کلان اقتصادی، تولیدات بخش کشاورزی و مواد غذایی است. به عبارت دیگر تأمین معیشت احاد یک جامعه، باید دغدغه مسئولین یک کشور باشد. حال اگر تحریم ها بر علیه کشور ما وجود نداشته باشد. بصورت طبیعی، بارش هایی در کشور انجام می گیرد. با توجه به میزان بارش، مواد غذایی در کشور تولید و کمبود آن از خارج کشور وارد و یا اگر مازادی وجود داشته باشد، مقدار مازاد به کشورهای خارجی صادر می شود. ولی در شرایط تحریم ها، مشکلاتی در صادرات و واردات بوجود می آید. از طرف دیگر وضعیت متغیر آب و هوایی در ایران است. کمبود بارش منجر به کاهش تولید محصولات کشاورزی می شود. که در شرایط تحریمی مشکلات کشور افزایش می یابد. تغییرات آب و هوایی را با یک مثال شروع می کنیم.

فرض کنید یک رودخانه در سرزمینی جاری است. میزان آب رودخانه 10 واحد است. این رودخانه از 10 شهر عبور می کند. و هر شهر یک واحد آب این رودخانه را مصرف می کند. در همه شهرها برای مصرف یک واحد آب مصرفی سرمایه گذاری های مختلفی از جمله ایجاد صنایع، مزارع کشاورزی، دامداریها وتأمین آب شرب مصرفی مردم آن شهرها، بوجود آمده است.

ولی در یکسال بدلیل کاهش بارندگی میزان آب رودخانه از 10 واحد به 5 واحد کاهش می یابد. اولین اتفاقی که رخ می دهد، 5 شهر ابتدای رودخانه هر کدام سعی می کنند یک واحد آب مصرفی خود را از رودخانه بردارند. در نتیجه پنج شهر انتهای رودخانه بدونه آب می مانند پس تولیدات پنج شهراز کاهش می یابد در صورتیکه تقاضا برای مواد غذایی سر جای خودش هست.

در کشور ایران میزان بارش بسیار متغیر است. در ابتدای سال 1398 بارندگی در غرب و شمال ایران بقدری زیاد بود که سیل، شهر، "آق قلا " در شمال را به زیر آب برد و صدمات فراوانی به شهرهای خوزستان وارد کرد. ولی در سال بعد، بارندگی چنان کم شد که مسئولین برای تأمین آب شرب منطقه خوزستان و اصفهان با مشکلات زیادی روبرو شدند.

این موضوع نه برای خوزستان و اصفهان، که برای تمام کشور ایران وجود دارد. این مسئله مربوط به زمان حال نیست بلکه در طول تاریخ اینگونه بوده است. تنش آبی، برای استان های دیگر، مثل استان سمنان هم وجود داشته و دارد. یک زمانی میزان بارش در استان سمنان بقدری زیاد بوده که شهر بزرگی به نام صد دروازه در اطراف دامغان وجود داشته است. این شهر بقدری بزرگ بوده که مدتی بعنوان پایتخت ایران انتخاب شده. ولی هم اکنون، بدلیل کاهش بارندگی امکان حضور جمعیت، در آنجا وجود ندارد. به عبارت دیگر تنش آبی در هزار و پانصد سال پیش باعث شده شهر بزرگی به نام صد دروازه خالی از سکنه شود.

یا در هفت هزار سال پیش، شهر بزرگی به نام شهر سوخته یا بقول فردوسی زابلستان در منطقه سیستان و بلوچستان وجود داشته، در آن زمان بارندگی در حوزه آبگیر هامون زیاد بوده است. پس دریاچه هامون پر آب بوده است. مردم در کنار این دریاچه می توانستند، در تمامی فصول سال کشاورزی کنند. لذا شهر بزرگی در این منطقه بوجود آمد. لازم بذکر است در این منطقه همین حالا اگر آب باشد، آب و هوای منطقه بگونه است که می توان در هر چهار فصل، محصولات کشاورزی کشت و برداشت کرد.

کشت چهار فصل و آب فراوان موجب شده بود تا شهر پر جمعیتی در آن منطقه شکل بگیرد. ولی خشک سالی و کمبود بارش، در هزار سال اخیر باعث شده، امکان زندگی در ناحیه شهر سوخته وجود نداشته باشد.

مثال سوم، ناحیه تهران کنونی است. شهر تهران در شمال شهر ری ساخته شده است. شهر ری در قرن اول هجری یک شهر آباد بوده است. جمعیت زیاد و تولید انبوه گندم و جو در این ناحیه بگونه است که هر نویسنده ای در توصیف ناحیه ری، مطلبی نوشته است. همین شهر در قرون دوم و سوم، بدلایل کمبود بارش از رونق و آبادانی ساقط می شود. تولیدات گندم و جو این ناحیه کاهش و جمعیت آن رو به نقصان می رود. بطوریکه در تحولات قرن دوم و سوم هجری اصلا بحثی از شهر ری وجود ندارد.

دوباره در قرون چهارم و پنجم هجری، میزان بارش در این ناحیه افزایش می یابد. شهر آباد و پر جمعیتی دوباره متولد می شود. در این سالها شهر ری تبدیل به پایتخت سلسله آل بویه و سلجوقیان می شود.

مجدداٌ بدلیل کاهش بارندگی در قرون هشتم و نهم هجری که مقارن سلسله ایلخانیان و صفویه باشد دوباره شهر ری از رونق می افتد. شهر ری در قرون دهم به بعد که مقارن با حکومت سلسله افشاریه، زندیه و قاجاریه باشد دوباره رونق می گیرد.

در پایان قرون سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم یعنی در سالهای 1298 الی 1302 میزان بارش در استان تهران و شهر ری کاهش یافت. بطوریکه قحطی بزرگی در این ناحیه رخ داد.

با این سه مثال، نتیجه می گیریم، که همه شهرهای فعلی ایران ممکن است بدلیل کمبود بارش به سرنوشت شهر، صد دروازه و زابلستان دچار شود. و یا اینکه مانند شهر ری با افت و خیز های مختلفی روبرو شود. وقتی بارش باران کم می شود، تنش ها، جنگ ها، اعتراضات و کشتارها بر سر تصاحب آب، دور از ذهن نیست.

پس انتظار بارش به مقدار معین در ایران یک انتظار بیهوده است. انتظار عمومی این است که ممکن است در یک نقطه باران بقدری زیاد ببارد که باعث وقوع سیل های ویرانگر شود و یا بقدری کم باشد که باعث خشک سالی شود. پس میزان بارش باران، در ایران بسیار متغیر است.

با این مقدمه، حالا اصل مطلب شروع می شود. میزان بارش باران در هر منطقه میران تولیدات مواد غذایی را معین می کند. اگر میزان باراش متغیر باشد، میزان تولید مواد غذایی هم متغیر است. یعنی یکسال ممکن است مواد غذایی به اندازه کافی باشد و یکسال هم مواد غذایی کمتر از نیاز جامعه تولید شود.

طبق اعلام وزارت جهاد کشاورزی در سالهایی که بارش در حد نرمال باشد، حدود 79 درصد مواد غذایی در داخل و 21 درصد آن از خارج کشور وارد شده است. پس اگر کشور در حال تحریم باشد، ایجاد اختلال در معیشت مردم ایران امری طبیعی است.

برای تولید مواد غذایی علاوه بر آب، زمین قابل کشت هم مطرح است. کشور ایران حدود 37 الی 50 میلیون هکتار زمین قابل کشت دارد. اختلاف این دو رقم به کیفیت زمین های قابل کشت بر می گردد. بعضی از زمین ها مسطح و خاک مرغوبی دارند، بعضی از زمین ها تپه ماهور هستند که به تسطیح اراضی نیاز دارد. بعضی از زمین ها نیم شور هستند که باید شوری آن گرفته شود. یعنی زمین های مرغوب تا متوسط حدود 37 میلیون هکتار است و زمین های متوسط ضعیف و ضعیف هم حدود 13 میلیون هکتار است که جمعا 50 میلیون هکتار می شود. از این مقدار زمین در خوش بینانه ترین سالهایی که بارش بالاتر از نرمال باشد، حدود 15 الی 18 میلیون هکتار کشت می شود. ما بقی زمین ها یعنی 20 الی 30 میلیون هکتار از زمین ها، بدلیل نبود آب، در آن کشت انجام نمی شود.. به عبارت دیگر بزرگترین عامل توسعه بخش کشاورزی و تولید مواد غذایی در ایران کمبود آب کشاورزی است.

اولین منبع تأمین آب کشاورزی بارش های سالانه می باشد. که آن هم متغیر است. دومین منبع تأمین آب کشاورزی، انتقال آب شیرین، از منطقه شمال و شیرین کردن آب اقیانوس ها از جنوب کشور و انتقال آن به ناحیه مرکزی کشور می باشد. چون در این منطقه زمین های کشاورزی مرغوبی وجود دارد.

در شمال کشور رودخانه های آب شیرین زیادی وجود دارد که به دریا می ریزد. با ایجاد سدهای مخزنی، انحرافی و تآسیسات مختلف آب بند، لوله کشی، پمپاژ و تونل های انتقال آب، می توان مقداری از آب شیرین این رودخانه ها را به منطقه مرکزی منتقل کرد. در بعضی از نوشته ها موضوع شیرین کردن آب دریای شمال و انتقال آن را مطرح می کنند که این گزاره چندان درست نیست، چون در شمال کشور آب شیرین وجود دارد. مشکل اصلی انتقال آب از سلسله جبال البرز است که بطور متوسط سه هزار متر ارتفاع دارد. گذر این آب نیاز به سرمایه گذاری بالایی دارد. ولی این سرمایه گذاری ارزش خودش را دارد. بطور مثال در ابتدای سال 1398 بدلیل بارش زیاد رودخانه های شمال کشور طغیان کردند. طغیان رود گرگان باعث به زیر آب رفتن شهر آق قلا شد. ولی طغیان رود هراز بدلیل داشتن سد های انحرافی و انتقال قسمتی از آب به سد لتیان و سد ماملو و انتقال آن به ناحیه مرکزی، طغیان رودخانه هراز کنترل شد، بطوریکه شهرهای مجاور رودخانه هراز کمتر صدمه دیدند.

ولی در جنوب وضعیت متفاوت است. آب شیرین رودخانه های کارون و کرخه تقریبا مهار شده است. هر چند در سال 1398 اگر تاسیسات مختلف انتقال آب از سرشاخه های کارون و کرخه به ناحیه مرکزی وجود داشت، شاید شهرهای خوزستان در اثر سیل کمتر خسارت می دیدند ولی بطور کلی آب استحصالی از این دو رودخانه کمتر از نیاز فعالیت های مختلف اقتصادی در استان خوزستان است. در سایر استانها هم رودخانه و آب شیرین قابل توجهی وجود ندارد. در نتیجه موضوع شیرین کردن آب اقیانوس ها و انتقال آن بر روی زمین های کشاورزی دشت های جنوبی و مرکزی در اولویت قرار می گیرد. تکنولوژی شیرین کردن آب اقیانوس ها تا چند سال پیش امکان پذیر نبود. ولی در سالهای اخیر، شیرین کردن آب با هزینه بالا امکان پذیر شده است. در نتیجه می توان امید داشت، با پیشرفت تکنولوژی، هزینه آن تا مقدار قابل قبولی کاسته شود.

در نتیجه راه حل کلی برای تضمین معیشت مردم ایران شیرین کردن آب اقیانوس ها و انتقال آن به داخل کشور است. این راه حل هیچ گاه نباید کنار گذاشته شود. به هیچ قیمتی، این سیاست یک راه حل بلند مدت باید در ذهن مسئولین و مردم کشور ایران باشد.

نظرات خوانندگان

دیدگاه خود را بنویسید

نظرها پس از بررسی منتشر می شوند.