تولیدِ دانش بنیان چیست، چرا و چگونه؟
خلاصه خبر
از سال ۱۳۸۸ مقام معظّم رهبری محور نامگذاری شعار سالها را براساس اقتصاد، بنا نهاده اند.

در سالهای گذشته؛ مشکلات اقتصادی در تمام ارکان جامعه، مشکل ردیف یک کشور است.
یکی از مشکلات اقتصادی، ضعف ها و ایرادات اساسی در حوزه تولید است که علل بنیادین دارد که در مجال های دیگری پرداخته خواهد شد.
در این مقاله به موضوع تولید دانش بنیان پرداخته خواهد شد.
دانشبنیان همچون یک گواهینامه است که برای شرکتها دریافت و این مجوز به شرکتهایی اعطاء میشود که تولید کننده محصولاتی با فناوری تولید مدرن باشند.
بر اساس آمارها هم اکنون ۶ هزار و ۷۰۰ شرکت دانشبنیان در کشور وجود دارد که از این میزان حدود ۴ هزار و ۵۰۰ شرکت تولیدی بوده و مابقی شرکتهای دانشبنیان عمدتاً خدماتی هستند و براساس آمارها در مجموع در سال گذشته بیش از ۳ هزار و ۲۰۰ اشتغال مستقیم ایجاد کردهاند و مسوولین امر وعده دادهاند که تعداد شرکتهای دانشبنیان در سال جاری را تا۳۰ درصد افزایش بدهند.
سهم شرکتهای دانش بنیان در اقتصاد کشور
سهم اقتصاد دانشبنیان از تولید ناخالص ملی بر اساس آخرین آمار منتشر شده تا بهمن ماه سال گذشته نزدیک به ۴ درصد رسیده ولی با این حال به نظر میرسد معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به دنبال سهم ۵ درصدی در سال جاری و سهم ۱۰ درصدی در افق دورتر باشد.
سالهاست که مبنای علمی و پژوهشی در شرکتها مغفول مانده است
ما باید بتوانیم طبیعت را برای رفاه خود به خدمت بگیریم که این موضوع تنها از طریق علم و دانش و پژوهش امکانپذیر است پس ضرورت دارد تا از نیروی انسانی ماهر حمایت شود چرا که ارزشمندترین سرمایه هر بنگاه اقتصادی نیروی انسانی آن است.
در صورتی که خواستار اقتصادی مبتنی بر علم و دانش هستیم باید نیروی انسانی خود را حفظ کنیم و از توانایی آنها به درستی بهره گیریم در غیر این صورت به تولید مبتنی بر علم دست نیافته و همانند سالیان گذشته ناچار هستیم یکی از منابع طبیعی خود مانند نفت خام را بفروشیم تا بتوانیم کالای کشورهای دیگر که حاصل علم و اندیشه انسانهای دیگر کشورهاست را وارد کشور کنیم.
با مهاجرت سالانه هزاران انسان تحصیلکرده و نخبه از کشور نباید انتظار داشت که شرکتهای دانشبنیان در کشور افزایش پیدا کنند.
در صورتی هم که شرکتهای دانشبنیان کنونی را ملاک قرار دهیم باز هم میبینیم که این شرکتها اسیر یک نظام ناکارآمد ضد تولید و ضد توسعه با مدیران کمتجربه و بیدانشی هستند که حتی اگر تعداد این شرکتها در کشور هم زیاد شود این رشد به صورت شکلی است، زیرا محصول این شرکتها باید در افزایش رفاه جامعه مشهود باشد که متاسفانه ملموس نیست.
در شرایط فعلی با توجه به اینکه بسیاری از تکنیکها سرمایهبر و اتوماتیک هستند به نوعی بینیاز از نیروی انسانی میشوند و میتوان به رشدهای اقتصادی بالا بدون اشتغالزایی هم رسید.
اقتصاد بی وزن یا نوعی اقتصاد دانش بنیان که بر انسان، تجارت و خدمات استوار است و بطور عمده نیازمند انسانهایی هوشمند است، می تواند برای منطقه راهگشا باشد.
با نگاهی گذرا به تاریخچه پیشرفت کشورهای توسعهیافته همچون بریتانیا، امریکا، آلمان، فرانسه، ژاپن و کرهجنوبی میتوان دریافت که تقریباً تمام این کشورها ابتدا با سرمایهگذاری در حوزه علم و فناوری و سپس حمایت از تولید ملی توانستهاند فرآیند صنعتی شدن را طی و به رشد اقتصادی پایدار دست پیدا کنند، البته همه این دولتها پس از قرار گرفتن در موضع برتری، لگد به نردبانی که از آن بالا رفته بودند، زدند و برای سایر کشورها نسخه تجارت آزاد را تجویز کردند تا مانع پیشرفت آنها شوند.
این دولتها با ابزارهای تشویقی از جمله کاهش مالیات و افزایش یارانه برای واحدهای تولیدی و از سویی وضع تعرفههای سنگین برای واردات و همزمان کنترل بانکها و جلوگیری از خلق پول موفق شدند، نقدینگی را به سوی تولید هدایت کنند و با افزایش صادرات و کاهش واردات، کفه عرضه و تقاضا را به نفع خود سنگین کنند و در نتیجه ایجاد اشتغال و رشد اقتصادی مطلوب و پایدار را رقم بزنند. بریتانیا قبل از سال ۱۸۴۰ فقط یک درصد دنیا را در اختیار داشت، اما بعد از انقلاب صنعتی و در سایه قدرت اقتصادی خود با چپاولگری و استعمار ۲۲ درصد دنیا را در اختیار گرفت، به نحوی که مدعی بودند خورشید در سرزمین ما هیچ وقت غروب نمیکند!
کشوری که با فروش پشم خام به کشورهای همسایه، نیازهای اساسی خود را تأمین میکرد، در نتیجه سیاستهای اقتصادی تولیدمحور بر پایه علم و تکنولوژی به کشوری قدرتمند در عرصه صنعت تبدیل شد
امریکا که روزگاری مستعمره انگلستان بود و اجازه تولید با فناوری پیشرفته را نداشت، ابتدا با ابتکار الکساندر همیلتون و سپس با حمایتهای آبراهام لینکلن اقتصاد خود را با کنترل هوشمند واردات و ممنوع کردن صادرات مواد خام و البته تأمین مالی لازم برای تولید بنا گذاشت و در کمتر از ۱۶۰ سال با تکیه بر تولید ملی به قدرت اقتصادی اول دنیا تبدیل شد. کرهجنوبی که قبل از ۱۹۶۷ در رتبه اقتصادی همردیف اتیوپی و یمن بود، با جسارت و همت رهبری همچون ژنرال پارک (با راهاندازی نهضت فناوری) و به رغم فشار امریکا برای ادامه وابستگی در قالب چند برنامه پنج ساله توسعه و حمایت و صیانت از صنعت خود در ردیف کشورهای پیشرفته دنیا قرار گرفت. آلمان هم با اینکه به قول خود آلمانیها دو بار با خاک یکسان شده بود، توانست با به کارگیری همه ظرفیتهای علمی مشاوران خارجی حتی با توسل به جاسوسی و سرقت علمی از کشورهای توسعه یافته، در کمتر از ۸۰ سال به قدرت اقتصادی دوم دنیا بدل شود.
ژاپن که تحت سلطه امریکا بوده و است و حتی اجازه وضع تعرفه بالای ۵ درصد را به خاطر فشار امریکا نداشت، با وارد کردن مشاوران فنی و تکنولوژیهای پیشرفته خارجی و حمایت از صنعت داخلی توانست روند صنعتی شدن را با سرعت طی کند. جالب این است که مشهورترین کارخانه خودروسازی ژاپن یعنی تویوتا چند بار تا مرز ورشکستگی رفت و مردم به خاطر زشتی و بیکیفیتی خودروهای تولیدی این شرکت حاضر به استفاده از آنها نبودند… و حالا ایران عزیز هم به برکت انقلاب اسلامی، با علم به این واقعیت که رسیدن به قله پیشرفت صرفاً از مسیر علم و فناوری و تولید امکانپذیر است، با یک طراحی جامع روند صنعتی شدن خود را با آموزش محوری آغاز کرد و بعد از ورود به عرصه پژوهش موفق شد رتبه ۱۶ تولید علم در دنیا را با دارا بودن ۲ درصد از تولیدات علمی دنیا و ۳ درصد از مقالات پراستناد و ۵ درصد از مقالات داغ از آن خود کند و از سال ۲۰۱۴ وارد مرحله فناوری شود.
طبق برنامه باید در سال ۲۰۱۸ با بهکارگیری فناوریهای نوین و توسعه فعالیتهای تولیدی دانشبنیان به تولید ثروت و اشتغال پایدار دست پیدا میکردیم؛ امری که اگر اعتماد دولتمردان دولت قبل به نسخههای تجویزی غرب (بازار آزاد و لیبرال سرمایهداری) نبود تا به حال محقق شده بود! از این رو مقام رهبری که در طول سالیان گذشته بزرگترین پشتیبان حرکت علمی در حوزههای مختلف بودهاند، برای سومین سال پیاپی تولید را محور جهتگیری و فعالیت دستگاههای مسئول قرار دادند و غیورانه پای رشد علمی و پیشرفت اقتصادی کشور ایستادند؛ «در این چند ساله بنده برای شعار سال «تولید» را عمدتاً محور قرار دادم با یک قیدی، با یک خصوصیتی.
علت هم این است که تولید، کلید حل مشکلات اقتصادی کشور است. تولید ملی در واقع راه اصلی عبور از سختیها و دشواریهای اقتصادی برای کشور است، یعنی مهمترین مسائل اقتصادی کشور را مسئله تولید، رواج تولید ملی و رونق تولید ملی، حل میکند. طبیعت تولید این است. این است که ما روی تولید تکیه کردیم، یعنی رشد اقتصادی را افزایش میدهد، اشتغال ایجاد میکند، تورم را کاهش میدهد، درآمد سرانه را افزایش میدهد، رفاه عمومی ایجاد میکند. علاوه بر این دارای تأثیرات روانی است، اعتماد به نفس ملی را بالا میبرد، احساس عزتمندی را در ملت به وجود میآورد. تولید، یک چنین اکسیری است.
تولید دانشبنیان؛ چگونه؟
برای رسیدن به تولید دانشبنیان که شعار سال به شمار میرود، مسیری سخت و طولانی در پیش داریم.
تولید دانش بنیان سه رکن اساسی دارد:
«قرار گرفتن در زنجیره ارزش جهانی تولید و تجارت»، «جابه جایی ساده و مطمئن نهاده های تولید در اکوسیستم تولید و تجارت» و «زیربنای انسانی.»
قرار گرفتن در زنجیره ارزش جهانی تولید و تجارت از دو جهت برای تولید دانشبنیان حائز اهمیت است:
اول اینکه تولید دانش بنیان بهشدت نسبت به صرفه ناشی از مقیاس حساس است و تنها در سطح یک بازار جهانی شده به لحاظ اقتصادی معنادار خواهد شد.
دوم اینکه رقابت پذیری تولید دانش بنیان نیاز به استفاده بهینه از انباره دانش و فناوری موجود بشری برای کنترل هزینهها دارد.
در واقع تعقیب ایده «خودکفایی» از سوی مسوولان در کنار روابط پرتنش با جهان موانع اصلی قرار گرفتن ایران در زنجیره ارزش جهانی تولید و تجارت است و یکی از موانع پیش روی تولید دانش بنیان.
جابهجایی ساده و مطمئن نهاده های تولید بیش و پیش از هر چیز به کیفیّت حکمرانی اقتصادی باز میگردد. اساس این جابجایی علامت دهی سیگنال بهرهوری به سرمایه است و انتقال این علامت از طریق نظام قیمت و نظم طبیعی بازار صورت میگیرد. اگر میخواهیم سیگنال بهرهوری هادی تصمیمات بازیگران نظام اقتصادی ایران باشد، باید دولت از اخذ مالیات تورمی بیرویه، مداخله در نظام قیمتی و نظم طبیعی بازار جدا خودداری کند.
همچنین جابهجایی سریع و راحت نهاده های تولید نیازمند عرضه خدمات عمومی با کیفیت در حوزه اقتصادی است که استانداردهای حاکمیت شرکتی، ضمانت اجرایی قراردادها، کارآیی بازار داراییهای نامشهود و بازارهای مالی، بهویژه بازار ریسک (که در حال حاضر در ایران عملا وجود ندارد) ارتقا یابد.
از سوی دیگر درباره زیربنای انسانی هم باید مراقب باشیم که گرفتار اشتباهات محاسباتی نشویم. بسیار ناصحیح است اگر قرار باشد هر فارغالتحصیل مقطع تحصیلات تکمیلی هر دانشگاه بیکیفیتی را سرمایه انسانی در نظر بگیریم. سرمایه انسانی ملتی مرفه با تحصیلات ابتدایی و متوسطه با کیفیت، دانشگاههایی در اتصال به شبکه جهانی نهادهای آکادمیک و فرهنگ و جامعهای آزاد و پویا و شکوفا است که قادرند تنازعات طبیعی تعاملات اجتماعی را به تعادل ظریفی از همکاری و رقابت تبدیل کنند.
در جمعبندی حرکت به سوی تولید دانش بنیان جهتگیری خوبی است؛ اما مقیاس این هدف گذاری سال نیست؛ دهه و نسل است.
مهمترین باید و نبایدهای موضوع هم در حال حاضر به دولت (در معنای وسیع کلمه) بازمیگردد:
۱) دولت باید از ایجاد تنش در سطح بینالمللی پرهیز کند و با جامعه بینالملل راه صلح و دوستی پیش بگیرد.
۲) از دخالت در نظم طبیعی بازار و نظام علامت دهی قیمت و توزیع سوبسید فلّهای و وضع موانع ساختاری در تجارت داخلی و خارجی خودداری کند.
۳) از کارفرمایی و حمایت مستقیم پروژههای "هایتک" جداً خودداری کند. اما آیا چنین توانی در بدنه حاکمیت وجود دارد؟ در فقدان چنین ملزوماتی آنچه اتفاق میافتد، صرفاً تضییع منابع ملی نخواهد بود؟
۴) از حیف و میل اموال ملی و بر هم زدن نظم بازار از طریق توزیع وام کمبهره و تسهیلات مشابه میان شرکتهای مدعی تولید دانشبنیان بهشدت پرهیز کند.
۵) از مداخله در تنظیم هنجارهای فرهنگی و اجتماعی دست بکشد و اجازه دهد «بازار آزاد ایدهها» مانند تمام کشورهای توسعهیافته ساختارهای اجتماعی و فرهنگی را شکل دهند. امر خصوصی جمعی و اجتماعی را به رسمیت بشناسد، امر سیاسی را زیرمجموعه امر اجتماعی ببیند و نه برعکس و به خاطر داشته باشد سیاست مداران نه میتوانند و نه شایستهاند که همزمان نقش رهبران و گروههای مرجع اجتماعی و فرهنگی جامعه را ایفا کنند.
۶) در کنار این موارد بهبود کیفیّت خدمات عمومی برای ارتقای ضمانت اجرایی قراردادها و توسعه و ارتقای کارآیی بازارهای دارایی نامشهود و بازار ریسک را در دستور کار قرار دهند. با تعقیب چنین مسیری میتوان امیدوار بود که در مقیاس ۲ تا ۳ دهه، کشور جایگاه قابل ملاحظهای در اکوسیستم تولید دانشبنیان پیدا کند.
دیگر موارد بایدها و نبایدهای دولت در مورد دولت؛
بایدها:
۱. دولت باید از ایجاد تنش در سطح بینالمللی پرهیز کند و با جامعه بینالملل راه صلح و دوستی پیش بگیرد.
۲. امر خصوصی جمعی و اجتماعی را به رسمیت بشناسد، امر سیاسی را زیر مجموعه امر اجتماعی ببیند.
۳. بهبود کیفیت خدمات عمومی برای ارتقای ضمانت اجرایی قراردادها را در دستور کار قرار دهند.
نبایدها:
۱. از دخالت در نظم طبیعی بازار و نظام علامت دهی قیمت و توزیع سوبسید فلهای و وضع موانع ساختاری در تجارت داخلی و خارجی خودداری کند.
۲. از حیف و میل اموال ملی و بر هم زدن نظم بازار از طریق توزیع وام کم بهره و تسهیلات مشابه میان شرکتهای مدعی تولید دانش بنیان به شدت پرهیز کند.
۳. از مداخله در تنظیم هنجارهای فرهنگی و اجتماعی دست بکشد و اجازه دهد بازار آزاد ایدهها مانند تمام کشورهای توسعه یافته ساختارهای اجتماعی و فرهنگی را شکل دهند.
نقض آشکار اقتصاد دانش بنیان با سیاستهای مالیاتی!!!
مطابق ماده ۱۰۴ قانون مالیاتهای مستقیم که مورخ ۱۳۹۱/۵/۱۶ توسط مجلس تصویب شد، مالیات بر تحقیق و توسعه سه درصد تعیین شده بود، ولی در اصلاحیه قانون مالیاتهای مستقیم که تیرماه سال ۱۳۹۴ تصویب و اجرای آن از ابتدای سال ۱۳۹۵ ضروری شد، این ماده حذف و ماده ۸۶ جایگزین آن شده است که مطابق آن حق عضو در جلسات، حق تدریس، حق پژوهش و حق تحقیق، مالیات ۱۰ درصدی خواهند داشت. با این اقدام عملا نرخ مالیات و پژوهش در ایران از سه درصد به ۱۰ درصد افزایش یافت که این موضوع به منزلهی افزایش هزینه انجام تحقیق، پژوهش و تدریس برای محققان و پژوهشگران به حساب میآید.
چارلز جولز، استاد دانشگاه استنفورد در تحقیقات خود ادعا میکند ۲۵ درصد رشد اقتصادی نیم قرن اخیر آمریکا به دلیل تخصیص منابع به استعدادهای آن کشور بوده است، بنابراین سوق دادن انگیزههای اقتصادی و اجتماعی اثرگذار به فعالیتهای افراد باهوش، با استعداد و نخبه از نظر انباشت دانش در جامعه برای پیشرفت و توسعه آن کشور بسیار حیاتی به نظر میآید.
به این ترتیب اگر هزینه تولید اندیشه به هر دلیلی از جمله افزایش نرخ مالیات بالا رود معمولا افراد باهوش و با استعداد به جای اینکه به خلق اندیشه و ایجاد ثروت جدید هدایت شوند، به فعالیتهای رانتخوارانه به منظور کسب سهمی از ثروت موجود جامعه سوق پیدا میکنند.
