گزارش اقتصاد پویا از لزوم استفاده از مدیران بدون چشم داشت و موفق اقتصادی برای نجات اقتصاد کشور؛
بابک زنجانی؛ تاجر جنجالی وفرصت ازدسترفته اقتصاد ایران
خلاصه خبر
بابک زنجانی، نامی که سالهاست در صدر پروندههای اقتصادی کشور شنیده میشود، بار دیگر به محور بحثها بازگشته است. تاجری که در دوران تحریمها با شیوههای خاص خود نفت میفروخت و به گفته بسیاری، در سختترین شرایط مالی کشور، چرخهی نقلوانتقال پول را زنده نگه داشت؛ اما بعدها در تقابل با بانک مرکزی و برخی نهادهای رسمی گرفتار شد. امروز، گروهی از کارشناسان اقتصادی معتقدند تجربه و جسارت زنجانی میتواند همچنان در اقتصاد ایران الهامبخش باشد؛ هرچند مخالفان، چنین دیدگاهی را سادهانگارانه میدانند.

چهره پرحاشیه اقتصادی در سایه تحریم و سیاست
تلاش برای بهبود اقتصاد کشور با وجود موانع
احترام و توجه به آسایش مردم
از دلالی ارز تا امپراتوری اقتصادی
زنجانی از دهه ۱۳۸۰ وارد بازارهای ارزی و بازرگانی شد. در مدت کوتاهی توانست شبکهای گسترده از شرکتهای داخلی و خارجی ایجاد کند و در حوزههایی چون حملونقل هوایی، بانکداری، نفت و خودروسازی نقشآفرین شود. او خود را کارآفرینی میدانست که با استفاده از اختلاف نرخ ارز، نقلوانتقالات مالی بینالمللی و شناخت از سازوکارهای غیررسمی تجارت به سود رسیده است، نه از مسیر رانت یا دسترسی خاص.
زنجانی یکی از معدود سرمایهگذارانی بود که به نوسازی ناوگان حملونقل شهری و کشوری پرداخت. با واردات گسترده تاکسیهای تویوتا کمری و راهاندازی سیستم حملونقل مدرن، چهرهای متفاوت از بخش خصوصی ارائه داد. به گفته نزدیکانش، او «برای سودآوری صرف» وارد این پروژه نشد، بلکه قصد داشت کیفیت خدمات شهری را بالا ببرد و به تعبیر خودش «به مردم احترام بگذارد». این اقدام در زمانی انجام شد که هیچکس به سرمایهگذاری در حملونقل عمومی تمایلی نداشت.
تقابل با بانک مرکزی
اما موفقیت اقتصادی زنجانی دیری نپایید. در جریان فروش نفت و بازگرداندن ارز حاصل از آن، اختلافات جدی میان او و بانک مرکزی شکل گرفت. زنجانی مدعی بود که به نمایندگی از دولت و شرکت نفت، محمولههای نفتی را در خارج از کشور فروخته و وجوه را در حسابهای واسطهای نگهداری کرده است؛ اما بانک مرکزی از او خواست تمام منابع را بازگرداند و اعلام کرد بخشی از وجوه بازنگشته است.
همین اختلاف، سرآغاز یکی از جنجالیترین پروندههای اقتصادی ایران شد. زنجانی بازداشت شد و مسیر زندگیاش تغییر کرد. برخی از کارشناسان نزدیک به او میگویند اگر در آن زمان، مسیر گفتوگو و شفافسازی انتخاب میشد، دولت میتوانست از شبکهی مالی او برای دور زدن تحریمها بهرهمند شود.
تجربهای که موافقان آن را «از دست رفته» میدانند
به باور حامیان، زنجانی یکی از معدود فعالان اقتصادی بود که در دوران تحریم توانست راههای واقعی و عملی برای انتقال پول نفت پیدا کند؛ بدون اینکه وابسته به ساختارهای رسمی باشد. آنها میگویند او به سرمایه یا اختلاس نیازی نداشت، زیرا دارایی و شبکهاش مستقل از منابع دولتی بود. از نگاه آنان، حذف چنین فردی از عرصه اقتصاد، خسارتی بزرگ برای کشور بود؛ بهویژه اکنون که اقتصاد با تورم بالا، ناترازی ارزی و خروج سرمایه مواجه است.
برخی کارشناسان اقتصادی حتی معتقدند در صورت فراهمشدن چارچوب قانونی شفاف، استفاده از تجربه و دانش او میتواند بهعنوان مشاور اقتصادی یا راهبر بخش خصوصی، در حل برخی گرههای مالی مؤثر باشد. در شرایطی که بسیاری از مدیران دولتی از ریسک پرهیز میکنند، وجود فردی با روحیهی عملگرایی و جسارت زنجانی میتواند مکمل سیستم تصمیمگیری رسمی باشد.
منتقدان چه میگویند؟
در مقابل، منتقدان تأکید میکنند که پرونده زنجانی از منظر حقوقی همچنان در دست بررسی است و بازگشت او به عرصه اقتصادی بدون تسویه کامل بدهیها، خلاف عدالت و اعتماد عمومی خواهد بود. از نگاه آنان، قهرمانسازی از افراد دارای پرونده مالی خطرناک است و میتواند پیام اشتباهی به جامعه بدهد.
این گروه همچنین معتقدند که موفقیتهای اقتصادی زنجانی نتیجه ضعف نظارت و خلأ قانونی در سالهای تحریم بوده و تکرار چنین الگوهایی میتواند فساد را در شکلهای پیچیدهتر بازتولید کند.
دو چهره از یک واقعیت
واقعیت این است که بابک زنجانی برای اقتصاد ایران نمادی دوگانه است: نماد فرصت و هشدار همزمان. فرصت از آن جهت که نشان داد حتی در فضای تحریم، امکان طراحی سازوکارهای مالی وجود دارد؛ و هشدار از آن جهت که در نبود چارچوب شفاف، همین ابتکار میتواند به بحران و اتهام منجر شود.
او نه صرفاً یک «متهم اقتصادی» است و نه قهرمان مطلق. تجربه او یادآور این است که در اقتصاد غیرشفاف، مرز میان جسارت و تخلف باریک است.
جمعبندی
پرونده بابک زنجانی بیش از هر چیز، بازتابی از تناقضهای سیاست اقتصادی در ایران است؛ جایی میان «برخورد قاطع با فساد» و «نیاز به افراد خلاق و جسور». زنجانی چه در مقام متهم و چه در نقش کارآفرین، بخش مهمی از تاریخ اقتصادی دهه ۹۰ را رقم زده است.
امروز، در شرایطی که کشور با مشکلات ساختاری، کسری بودجه، تحریم و کمبود سرمایهگذاری روبهروست، بازخوانی تجربه او میتواند به بازتعریف رابطه دولت با بخش خصوصی کمک کند. بهرهگیری از توان، تجربه و حتی خطاهای گذشته چنین چهرههایی، اگر در قالبی شفاف و نظارتپذیر انجام شود، میتواند برای اقتصاد ایران آموزنده باشد.
شاید زمان آن رسیده که به جای حذف و طرد، از تجارب پرهزینه گذشته برای ساخت آینده استفاده کنیم. اقتصاد ایران بیش از همیشه به تصمیمهایی نیاز دارد که نه از جنس شعار، بلکه از جنس عمل و واقعبینی باشند؛ تصمیمهایی که در آن، اشتباه گذشته به درس امروز تبدیل شود — نه به تکرار آن.

