جنگ رمضان، مقاومت ایران و ابعاد جدید شوک انرژی در اقتصاد جهانی
خلاصه خبر
در روزها و شبهایی که جهان در تلاطم بحران انرژی و ناباوری بازارها بسر میبرد، صحنهای کمنظیر از ایستادگی و خودباوری، بار دیگر از جغرافیای مقاوم ایران به جهان مخابره شد. جنگ رمضان، نه فقط عرصهای برای تقابل نظامی، بلکه آوردگاهی برای نمایش وحدت، عزم و خرد ایرانیان بود؛ مردان و زنانی که در دل تهدید و تحریم، در طوفان فشارها و تنگناهای اقتصادی، پرچم ایستادگی برافراشتند و بار دیگر به تاریخ یادآوری کردند که استقلال و عزت، بهای سنگینی دارد اما هیچگاه قابل معامله نیست.

در این روزها، ایرانیان با همت و اقتدار، بزرگترین گلوگاه انرژی جهان را به سپری از امنیت ملی بدل ساختند و با کنترل تنگه هرمز، ضربهای سهمگین به نظم مسلط و نابرابر اقتصاد جهانی وارد کردند. تصمیم هوشمندانه و راهبردی ملت و فرماندهان ایرانی نهتنها بازتابی فوری در قیمت نفت و بازارها داشت، بلکه تصویری حماسی از توانایی ایران در تغییر معادلات بینالمللی خلق کرد؛ تصویری که نشان میداد سنگرهای هویت و منافع ملی این سرزمین، نه صرفاً محصول قدرت نظامی، که ثمره اتحاد و ایمان مردمی است که هرگز زیر بار اراده بیگانه نرفته و نمیروند.
در هفتههای اخیر و در پی وقوع جنگ رمضان، جهان بار دیگر با واقعیتی درس آموز و در عین حال آشنا روبهرو شده است؛ واقعیتی که از تلاقی جنگ، انرژی و اقتصاد جهانی زاده میشود. تحولات پرشتاب در بازار جهانی انرژی و افزایش چشمگیر عدمقطعیت ژئوپلیتیکی، بهویژه در ارتباط با اختلالات عبور و مرور در تنگه هرمز به دلیل جنگ رمضان، ساختار اقتصاد جهانی را در معرض سلسلهای از شوکها قرار داده است؛ شوکهایی که از حیث شدت، دامنه و پیامد، یادآور بحرانهای انرژی دهه ۱۹۷۰ است و بسیاری از اقتصاددانان برجسته، از جمله پل کروگمن، در تحلیلهای خود بر آن انگشت گذاشتهاند.
امروز، جهان در برابر صحنهای قرار گرفته که در آن جهش شدید قیمت نفت، کاهش محسوس عرضه جهانی و انباشت نااطمینانیهای سیاسی و امنیتی، همزمان بر رشد اقتصادی، نرخ تورم و مسیر سیاستگذاری پولی سایه انداخته است. آنچه در ظاهر بهصورت چند عدد و نمودار در گزارشهای رسمی دیده میشود، در واقع خود را بر سفره مردم جهان، بر هزینه تولیدکنندگان، بر بودجه دولتها و بر اعتماد سرمایهگذاران نمایان میکند. در چنین فضایی، فهم ابعاد و لایههای این تحولات، نه فقط یک بحث تخصصی اقتصادی، بلکه ضرورتی برای هر جامعهای است که میخواهد آینده خود را آگاهانهتر و کمهزینهتر رقم بزند.
شوک عرضه انرژی؛ از تنگه هرمز تا تورم جهانی
ادبیات اقتصادی سالهاست که درباره «شوکهای عرضه انرژی» هشدار داده است؛ ادبیاتی که امروز، مصادیق عینی خود را پیش روی ما قرار داده است. یکی از محورهای کلیدی این ادبیات، بحث «کششپذیری تقاضا» در برابر اختلالات عرضه است. مطالعات متعدد نشان میدهد که هرگاه تقاضا برای انرژی در کوتاهمدت انعطافپذیری کمی داشته باشد، کوچکترین اختلال در عرضه میتواند به جهشهای قیمتی بسیار شدید منجر شود. برآورد پل کروگمن از دامنه قیمتی ۹۹ تا ۳۷۲ دلار برای هر بشکه نفت، یک نمونه نمادین از چنین چارچوب تحلیلی است؛ دامنهای که خود بهتنهایی گویای عمق شکنندگی بازار جهانی انرژی است.
امروز، تنگه هرمز – بهعنوان یکی از حیاتیترین گلوگاههای انرژی در جهان – در کانون این تحولات قرار گرفته است. کاهش عبور نفتکشها از این تنگه به حدود ۸۴ فروند در ماه، یعنی کمتر از ۳ نفتکش در روز، عملاً به معنای حذف حدود ۱۱ میلیون بشکه نفت در روز از بازار جهانی است؛ عددی که در منطق اقتصادی، بهسرعت ساختار قیمتگذاری را تحتفشار قرار میدهد و شوک طرف عرضه را از کانال انرژی به سایر قیمتها و نهایتاً به سطح عمومی تورم منتقل میکند.
افزایش شدید قیمت نفت در ماه مارس سپری شده در جنگ رمضان، با رشد حدود ۶۰ درصدی، بهعنوان یکی از بیسابقهترین جهشها در چند دهه اخیر ثبت شده است. این جهش، نه یک نوسان گذرا، بلکه نشانهای از اختلالی عمیقتر در توازن عرضه و تقاضا و انعکاس مستقیم نااطمینانی ژئوپلیتیکی در بازارهاست. افزایش قیمت انرژی در چنین شرایطی، همزمان هزینه تولید، حملونقل و مصرف را بالا میبرد و قدرت خرید خانوارها را فرسوده میکند.
رکود تورمی؛ بازگشت یک واژه نگرانکننده
ترکیب افزایش شدید قیمت انرژی، کاهش تولید و رشد مداوم هزینههای خانوار، همان وضعیتی را رقم میزند که در ادبیات اقتصاد کلان با عنوان «رکود تورمی» شناخته میشود. رکود تورمی به معنای قرار گرفتن اقتصاد در تلهای است که در آن، از یک سو تورم بالا، قدرت خرید مردم را کاهش میدهد و از سوی دیگر، رکود و افت رشد اقتصادی، فرصتهای اشتغال و تولید را محدود میکند. این وضعیت در تاریخ اقتصاد معاصر، تجربهای دردناک در دهه ۱۹۷۰ بهجا گذاشت و امروز نشانههای آن، بار دیگر در افق اقتصاد جهانی قابل مشاهده است.
سیاستهای انقباضی بانکهای مرکزی در غرب، که با هدف مهار تورم در سالهای اخیر اتخاذ شده، در این شرایط نقش دوگانهای ایفا میکند. از یک طرف، نرخهای بهره بالا بهدنبال کنترل تورم هستند؛ اما از سوی دیگر، همین سیاستها با کاهش دسترسی تولیدکنندگان به اعتبار، رکود را تشدید میکنند. نتیجه، مواجهه با ترکیبی از تورم بالا و رکود عمیق است؛ ترکیبی که اثر مستقیم خود را بر سفره و معیشت مردم در میانمدت و حتی بلندمدت خواهد گذاشت.
شاخص عدمقطعیت جهانی؛ وقتی آینده مبهمتر از همیشه است
در کنار تحولات بازار انرژی، شاخصهای مالی نیز تصویر نگرانکنندهای برای اقتصاد جهان ارائه میدهند. دادهها نشان میدهد که «شاخص عدمقطعیت جهانی» به یکی از بالاترین سطوح تاریخی خود رسیده است. این شاخص که در ادبیات مالی بهعنوان معیاری برای سنجش ابهام پیرامون آینده اقتصاد و بازارها بهکار میرود، بهتنهایی شاید سقوط بازار را پیشبینی نکند؛ اما زمانی که در کنار ریسکهای ژئوپلیتیکی و اختلال در تنگه هرمز تحلیل شود، به یک سیگنال قدرتمند برای فعالان بازارهای جهانی تبدیل میگردد.
امروز سه نگرانی اصلی در این چارچوب بیش از سایر عوامل جلب توجه میکند:
- جهش در قیمت انرژی،
- افزایش هزینههای حملونقل و بیمه،
- و واکنش منفی بازارهای مالی و داراییهای پرریسک.
این سه محور، دستبهدست هم دادهاند تا زمینهای برای نوسانات شدید در بازارها، جابهجایی سریع سرمایهها و افزایش نقش سفتهبازی در قیمتگذاری داراییها فراهم شود.
پیامدهایی که از اروپا تا آسیا گسترده شده است
شوک انرژی، ماهیتی جهانی دارد؛ اما آثار آن در همه کشورها یکسان نیست. برخی کشورها، به دلیل ساختار اقتصادی و میزان وابستگی به انرژی وارداتی، آسیبپذیرتر از دیگران هستند. امروز نمونههای روشن این ناهمگونی در گوشهوکنار جهان دیده میشود:
- در اروپا، رشد دوبرابری قیمت سوخت جت، صنعت گردشگری و حملونقل هوایی را با اختلالات جدی روبهرو کرده و بسیاری از خطوط هوایی را ناچار به بازنگری در برنامههای پروازی و ساختار هزینهای خود کرده است.
- در سریلانکا، افزایش تعرفه برق، مستقیماً فشار بیشتری بر خانوارها و بنگاههای کوچک وارد کرده و نارضایتی اجتماعی و نگرانی نسبت به آینده اقتصادی را افزایش داده است.
- در سطح شرکتهای بزرگ انرژی، کاهش شدید درآمد «روسنفت» بهعنوان یکی از بازیگران مهم بازار نفت، نشان میدهد که حتی صادرکنندگان انرژی نیز در برابر آشفتگیهای کنونی مصون نیستند و الگوی درآمدی آنها دستخوش تغییرات جدی شده است.
این نمونهها تنها گوشهای از تصویری بزرگتر است که نشان میدهد شوک انرژی کنونی، به صورت ناهمگون اما گسترده، بر ساختارهای اقتصادی کشورها اثر گذاشته و خواهد گذاشت.
تغییر در معماری پولی و مالی؛ از دلار تا یوان
یکی از ابعاد کمتر دیدهشده اما بسیار مهم تحولات اخیر، تغییر در روشهای تسویه معاملات انرژی، بهویژه در عبور از تنگه هرمز است. الزام به پرداخت با ارز یوان و افزایش تراکنشهای شبکه یوان، نشاندهنده روندی است که میتواند در بلندمدت پیامدهای بنیادینی برای نظام پولی بینالمللی داشته باشد.
از منظر تحلیل اقتصادی، این روند دو پیام اصلی دارد:
نخست، کاهش تدریجی وابستگی منطقه به دلار آمریکا بهعنوان ارز مسلط در تجارت انرژی؛ و دوم، تضعیف تدریجی نقش سوئیفت بهعنوان ابزار فشار و کنترل مالی در دست برخی قدرتها. کاهش تقاضای جهانی برای دلار، اگرچه در کوتاهمدت به آرامی و در قالب تغییرات محدود رخ میدهد، اما در بلندمدت میتواند به بازتنظیم موازنههای قدرت در سیستم مالی جهانی منجر شود.
فشار بر سیاستگذار پولی؛ تصمیمهای سخت در زمانهای دشوار
تحولات اخیر بازار انرژی، همراه با کاهش عرضه عبوری از تنگه هرمز و افزایش شدید قیمت نفت به دلیل جنگ رمضان، اقتصاد جهانی را در معرض مجموعهای از شوکهای همزمان عرضه، مالی و ژئوپلیتیکی قرار داده است. این ترکیب پیچیده، تنها به نرخ رشد و سطح تورم محدود نمیشود، بلکه ساختار سیاستگذاری پولی را نیز با چالشهای جدیدی مواجه کرده است.
نهادهایی مانند بانک مرکزی اروپا امروز در وضعیتی قرار گرفتهاند که از یک سو باید با تورم بالا مقابله کنند و از سوی دیگر، نگران تعمیق رکود و تضعیف توان تولیدی اقتصاد هستند. سیاستگذاران پولی در چنین شرایطی ناگزیرند رویکردهایی تدریجی، سناریومحور و محتاطانه در پیش بگیرند؛ رویکردهایی که نه میتوانند به سرعت تورم را مهار کنند و نه اجازه میدهند اقتصاد بهراحتی از دام رکود خارج شود. این وضعیت، هنر و جسارت سیاستگذاری را بیش از گذشته طلب میکند.
آغاز یک بازتنظیم جهانی
در سطح جهانی، تغییرات ایجادشده در شبکههای پرداخت و ارزهای واسطه، نشانههای آغاز یک «بازتنظیم» در معماری مالی بینالمللی است. افزایش سهم یوان در مبادلات انرژی، تلاش برخی کشورها برای ایجاد مسیرهای پرداخت مستقل از سوئیفت، و رشد اهمیت ترتیبات دوجانبه و چندجانبه مالی، همگی حاکی از آن است که جهان بهتدریج از وضعیت تکقطبی پولی فاصله میگیرد.
پیامدهای این روند، الزاماً در کوتاهمدت بهطور کامل آشکار نخواهد شد؛ اما در سالهای آینده، اثرات آن بر جریان سرمایه، بر قدرت مانور کشورها در تحریمها و فشارهای مالی، و بر الگوهای سرمایهگذاری بینالمللی محسوستر خواهد شد.
در پیچ و خم جنگ نظامی و اقتصادی، مقاومت ایرانیان بود که چون سدی استوار در برابر سیلاب فشارهای بیسابقه جهانی ایستاد. این ملت با صبوری و ایثار، پیام بلندی به دنیا داد: ایرانیان عادت کردهاند در سایه تهدید، فرصت بسازند و از دل تلخی، شیرینی اقتدار و استقلال را به ثمر برسانند. جنگ رمضان، صحنهای دیگر از سلسله حماسههای ملت ایران شد؛ ملتی که همواره آموختهاند راه آینده را نه بر دوش دیگران، بلکه با دستان خود و تصمیم آگاهانه خویش بسازند.

