بررسی اقتصادپویا ازضرورت سرمایهگذاری در معادن و اصلاح مقررات؛
نسخه معدنی برای امنیت انرژی
خلاصه خبر
در حالی که طی سالهای گذشته بسیاری از سیاستهای جهانی بر کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی و توسعه انرژیهای پاک متمرکز بوده، تحولات ژئوپلیتیکی، بحرانهای انرژی و اختلال در زنجیرههای تأمین، بار دیگر زغالسنگ را به مرکز توجه بازگردانده است.

سوختی که تصور میشد به تدریج از معادلات انرژی جهان حذف شود، اکنون در بسیاری از اقتصادهای بزرگ دوباره به عنوان یک منبع راهبردی مورد استفاده قرار میگیرد. از چین و هند تا برخی کشورهای اروپایی، بازگشت به زغالسنگ نه از سر عقبنشینی از اهداف محیطزیستی، بلکه ناشی از واقعگرایی در برابر ریسکهای امنیت انرژی است. در این میان، ایران با وجود برخورداری از ذخایر قابل توجه زغالسنگ، سهم محدودی از این منبع در سبد انرژی خود دارد؛ موضوعی که به گفته کارشناسان، بیش از آنکه ناشی از نبود ظرفیت باشد، نتیجه ضعف سرمایهگذاری، توسعهنیافتگی زیرساختها و وجود قوانین دستوپاگیر است. در شرایطی که بسیاری از کشورها از زغالسنگ به عنوان پشتوانهای برای عبور از بحرانهای انرژی استفاده میکنند، این پرسش مطرح است که چرا این ظرفیت در ایران همچنان مغفول مانده است. بر اساس گزارشهای بینالمللی، زغالسنگ همچنان سهم مهمی در تولید برق جهان دارد. اگرچه روند بلندمدت گذار انرژی ادامه دارد، اما واقعیت بازار انرژی نشان داده که منابع سنتی همچنان نقش مکمل و گاه حیاتی در پایداری شبکههای انرژی ایفا میکنند. تجربه سالهای اخیر نیز این واقعیت را پررنگتر کرده است. پس از همهگیری کرونا و جهش قیمت انرژی، بسیاری از کشورها دوباره به افزایش مصرف زغالسنگ روی آوردند و حتی برخی برنامههای کاهش مصرف این سوخت را به تعویق انداختند. چین و هند، به عنوان دو اقتصاد بزرگ مصرفکننده انرژی، نمونههای شاخص این رویکرد هستند. با وجود برنامههای بلندمدت برای صنعتی سبز، این کشورها نهتنها ظرفیت زغالسنگ خود را کاهش ندادهاند، بلکه در بخش تولید و زیرساختهای مرتبط، سرمایهگذاریهای تازهای انجام دادهاند. این روند نشان میدهد زغالسنگ، برخلاف برخی تصورات، هنوز بخشی از معادله امنیت انرژی جهان است.
ظرفیتهای مغفول زغالسنگ در ایران
با وجود این تحولات، در ایران همچنان نگاه جدی و راهبردی به توسعه زغالسنگ شکل نگرفته است. تمرکز سنتی بر نفت و گاز، باعث شده ظرفیتهای موجود در این بخش کمتر مورد توجه قرار گیرد. این در حالی است که ایران از ذخایر زغالسنگ حرارتی برخوردار است و میتواند از این ظرفیت در توسعه تولید برق و تأمین انرژی صنایع بهره ببرد.یکی از مهمترین چالشهای این بخش، کمبود سرمایهگذاری است. توسعه معادن زغالسنگ نیازمند نوسازی تجهیزات، فناوریهای نوین استخراج، زیرساختهای فرآوری و استانداردهای ایمنی است. در بسیاری از معادن کشور، فرسودگی تجهیزات و بهرهوری پایین، هزینه تولید را افزایش داده و جذابیت سرمایهگذاری را کاهش داده است.موضوع ایمنی نیز یکی دیگر از موانع توسعه این حوزه به شمار میرود. حوادث معدنی سالهای گذشته نشان داده بدون ارتقای استانداردها و سرمایهگذاری در فناوری، توسعه پایدار در این بخش ممکن نیست. بسیاری از کارشناسان معتقدند هرگونه برنامه توسعه زغالسنگ باید با اولویت ایمنی و نوسازی معادن همراه باشد.در کنار این، نوع ذخایر نیز محل بحث بوده است. بخش زیادی از ذخایر ایران از نوع زغالسنگ حرارتی است که کمتر مورد استفاده قرار گرفته، در حالی که همین ذخایر میتواند در نیروگاههای زغالی مورد استفاده قرار گیرد. توسعه این بخش، میتواند بخشی از فشار بر دیگر منابع انرژی را کاهش دهد و به تنوعبخشی سبد انرژی کمک کند.
در حوزه زغالسنگ ککشو نیز وابستگی به واردات، نشاندهنده شکاف میان نیاز صنایع و ظرفیت داخلی است. در سالهای گذشته، بخشی از نیاز صنایع فولادی کشور از طریق واردات تأمین شده؛ موضوعی که به گفته کارشناسان، با توسعه معادن و سرمایهگذاری قابل کاهش است.واقعیت این است که زغالسنگ در ایران نه به دلیل نبود ذخایر، بلکه به دلیل ضعف سیاستگذاری و نبود توسعه ساختاری، جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده است. در شرایطی که بحرانهای جهانی بر اهمیت منابع قابل اتکا افزوده، بازنگری در این رویکرد بیش از گذشته ضروری به نظر میرسد.
قوانین دستوپاگیر و گره توسعه صادرات
در کنار ضعف سرمایهگذاری، یکی از مهمترین موانع توسعه زغالسنگ، ساختار مقرراتی و محدودیتهای صادراتی است. فعالان این حوزه بارها تأکید کردهاند که قوانین پیچیده، فرآیندهای طولانی، نبود مشوقهای اقتصادی و موانع صادراتی، انگیزه ورود بخش خصوصی به این حوزه را کاهش داده است.در بسیاری از کشورها، توسعه بخش معدن با محور صادرات شکل گرفته است. صادرات، علاوه بر ایجاد ارزآوری، منابع لازم برای توسعه، نوسازی و گسترش ظرفیت تولید را فراهم میکند. در ایران نیز تجربه صادرات زغالسنگ، بهویژه به بازارهایی مانند پاکستان، نشان داده این ظرفیت وجود دارد، اما برخی سیاستها مانع تداوم آن شده است.کارشناسان معتقدند بدون اصلاح سیاستهای صادراتی، سرمایهگذاری در این حوزه شتاب نخواهد گرفت. سرمایه زمانی وارد یک صنعت میشود که ثبات مقررات، دسترسی به بازار و چشمانداز بازگشت سرمایه وجود داشته باشد. در غیاب این مؤلفهها، بخش خصوصی انگیزه کافی برای ورود گسترده نخواهد داشت.در همین چارچوب، بازنگری در قوانین دستوپاگیر به یکی از مطالبات اصلی فعالان معدنی تبدیل شده است. تسهیل مجوزها، کاهش مداخلات اداری، اصلاح سیاستهای صادراتی و ایجاد مشوقهای سرمایهگذاری، از جمله اقداماتی است که میتواند مسیر توسعه این بخش را هموار کند.موضوع فقط رفع محدودیتهای صادراتی نیست، بلکه طراحی یک سیاست صنعتی منسجم برای زغالسنگ است؛ سیاستی که معدن، نیروگاه، صنایع پاییندستی و صادرات را در یک زنجیره واحد ببیند. بدون چنین نگاهی، اقدامات پراکنده اثرگذاری محدودی خواهد داشت.همچنین توسعه بازارهای صادراتی جدید، بخشی از این راهبرد است. در منطقهای که بسیاری از کشورها همچنان متقاضی زغالسنگ هستند، ایران میتواند با دیپلماسی معدنی فعال، سهم خود را در بازارهای منطقهای افزایش دهد. این مسیر نهتنها درآمدزا است، بلکه منابع لازم برای توسعه داخلی را نیز فراهم میکند.
زغالسنگ و ضرورت بازتعریف در سبد انرژی
تحولات اخیر جهانی نشان داده زغالسنگ، برخلاف برخی تصورات، همچنان بخشی از معماری امنیت انرژی کشورها است. این واقعیت، برای ایران نیز میتواند مبنایی برای بازتعریف نقش این منبع در سبد انرژی باشد.در شرایطی که تنوعبخشی به منابع انرژی یک ضرورت است، اتکای صرف به چند منبع محدود میتواند ریسکآفرین باشد. زغالسنگ میتواند در این چارچوب، به عنوان یکی از ابزارهای تقویت تابآوری انرژی مورد توجه قرار گیرد.این به معنای نادیده گرفتن ملاحظات زیستمحیطی نیست. بلکه به معنای حرکت به سمت استفاده مدرنتر، بهرهگیری از فناوریهای پاکتر و توسعه نیروگاههای با راندمان بالاتر است؛ همان مسیری که بسیاری از کشورها دنبال میکنند.اگر ایران بخواهد در این مسیر گام بردارد، سه پیشنیاز اساسی وجود دارد؛ نخست، افزایش سرمایهگذاری در معادن و زیرساختهای استخراج. دوم، توسعه نیروگاهها و صنایع مبتنی بر زغالسنگ. و سوم، اصلاح مقررات و تقویت نقش بخش خصوصی.این سه محور، در کنار توسعه صادرات، میتواند زغالسنگ را از یک ظرفیت مغفول به یک مزیت اقتصادی و انرژی تبدیل کند. بهویژه در شرایطی که بحرانهای جهانی نشان داده منابع قابل ذخیره و اتکا، در بزنگاهها ارزش راهبردی دارند.مسئله زغالسنگ در ایران، در نهایت فقط موضوع یک سوخت نیست؛ بحث درباره نگاه به امنیت انرژی، سیاست صنعتی و استفاده از ظرفیتهای داخلی است. ادامه وضعیت موجود، به معنای تداوم بهرهبرداری حداقلی از یک ظرفیت بالقوه است. اما اصلاح مسیر، میتواند این بخش را به یکی از پیشرانهای جدید توسعه معدنی و صنعتی کشور تبدیل کند.در این میان، نقش دولت و سیاستگذار تعیینکننده است. بدون حمایت مؤثر از بخش خصوصی، بدون اصلاح موانع مقرراتی و بدون تعریف مشوقهای سرمایهگذاری، توسعه این حوزه دشوار خواهد بود. از سوی دیگر، بخش خصوصی نیز بدون چشمانداز روشن، وارد سرمایهگذاریهای بلندمدت نخواهد شد.شاید اکنون زمان آن رسیده که زغالسنگ نه به عنوان یک سوخت قدیمی، بلکه به عنوان یک دارایی استراتژیک در معادلات انرژی ایران دیده شود؛ ظرفیتی که میتواند هم در توسعه معدنی، هم در امنیت انرژی و هم در افزایش تابآوری اقتصادی نقشآفرین باشد.
