گزارش اقتصاد پویااز گرانی و خشم انباشته معیشتی؛
آستانه تحمل مردم زیر فشار تورم و گرانی
خلاصه خبر
تورم وقتی از یک شاخص اقتصادی به تجربه روزمره مردم تبدیل میشود، دیگر صرفاً موضوع گزارشهای آماری یا تحلیلهای پولی نیست؛ به مسئلهای اجتماعی، سیاسی و حتی روانی بدل میشود. در شرایطی که افزایش قیمتها ادامهدار شده، قدرت خرید کاهش یافته و خانوارها با فشار مستمر معیشتی روبهرو هستند، بحث «آستانه تحمل مردم» به یکی از جدیترین موضوعات اقتصاد سیاسی تبدیل شده است. زیرا در نقطهای، مسئله فقط گران شدن کالاها نیست؛ احساس ناتوانی، خستگی، بیاعتمادی و عصبانیت اجتماعی نیز وارد معادله میشود.

برای بسیاری از خانوارها، تورم دیگر پدیدهای موقت یا قابل تطبیق نیست. فشار ممتد قیمتها، بخش بزرگی از جامعه را وارد مرحلهای کرده که تنظیم بودجه خانوار نه با کاهش رفاه، بلکه با حذف نیازهای اساسی انجام میشود. در چنین شرایطی، جامعه صرفاً با فشار اقتصادی مواجه نیست، بلکه با فرسایش روانی ناشی از نااطمینانی نیز روبهروست.همین فرسایش، آستانه تحمل را کاهش میدهد. وقتی خانوار هر روز با افزایش هزینههای ضروری روبهرو باشد و افقی برای بهبود نبیند، خشم اقتصادی شکل میگیرد.این خشم، فقط واکنشی به گرانی نیست؛ واکنشی به احساس بیپاسخ ماندن مطالبات هم هست.در این میان، آنچه حساسیت موضوع را بیشتر کرده، ادراک عمومی از انفعال سیاستگذار است. بخش مهمی از نارضایتی صرفاً به خود تورم مربوط نیست، بلکه به این برداشت گره خورده که اقدام مؤثر و ملموسی برای مهار قیمتها دیده نمیشود.وقتی مردم احساس کنند دولت بیشتر ناظر بازار است تا مداخلهگر مؤثر، بیاعتمادی تشدید میشود.این ادراک، حتی اگر همه واقعیت سیاستگذاری را بازتاب ندهد، در اقتصاد اهمیت دارد؛ زیرا انتظارات و اعتماد، خود بخشی از متغیرهای اقتصادیاند.از این منظر، بحث آستانه تحمل مردم فقط هشدار اجتماعی نیست؛ هشداری درباره پایداری اقتصادی نیز هست.پرسش امروز این نیست که آیا تورم فشار ایجاد کرده؛ این روشن است. پرسش این است که این فشار تا کجا قابل تحمل است و نبود پاسخ مؤثر چه پیامدی برای اقتصاد و جامعه دارد.تورم فراتر از گرانی؛ وقتی فشار معیشت به خشم اجتماعی تبدیل میشوددر دورههای تورمی، افزایش قیمتها معمولاً نخست در بودجه خانوار دیده میشود. اما وقتی تورم مزمن میشود، آثار آن از سفره به رفتار اجتماعی نیز منتقل میشود.در چنین شرایطی، خانوارها فقط مصرف خود را تعدیل نمیکنند؛ الگوهای تصمیمگیری، روابط اجتماعی و حتی سطح مدارا تغییر میکند.فشار ممتد اقتصادی، جامعه را عصبی میکند.این عصبانیت الزاماً همیشه به شکل آشکار بروز نمیکند، اما در رفتارهای روزمره، افزایش تنش، کاهش تحمل و احساس نارضایتی گسترده قابل مشاهده است.بخشی از این وضعیت به شکاف میان درآمد و هزینه مربوط است. وقتی دستمزد یا درآمد با سرعت قیمتها هماهنگ نیست، فشار بهطور مستقیم بر معیشت منتقل میشود.اما مسئله فقط کاهش قدرت خرید نیست. مسئله مهمتر، نااطمینانی است.اگر مردم ندانند قیمتها تا کجا بالا میرود یا آینده چگونه خواهد بود، فشار اقتصادی چندبرابر احساس میشود.همین نااطمینانی، خشم را تشدید میکند.در چنین وضعی، گرانی فقط یک مسئله اقتصادی نیست؛ تجربهای از بیثباتی است.برای طبقات پایین، این فشار به تهدید معیشت تبدیل میشود.برای طبقه متوسط، به فرسایش موقعیت اقتصادی.و برای فعالان اقتصادی، به کاهش پیشبینیپذیری.در نتیجه، تورم همزمان چند سطح از جامعه را درگیر میکند.همین چندلایه بودن فشار است که موضوع آستانه تحمل را جدی میکند.زیرا جامعهای که همزمان از قیمت، نااطمینانی و احساس بیپاسخی آسیب میبیند، در نقطه حساسی قرار میگیرد.
چرا انفعال ادراکشده دولت، نارضایتی را تشدید میکند؟
در اقتصاد، خود تورم مهم است، اما واکنش سیاستگذار به آن نیز به همان اندازه مهم است.جامعه فقط به سطح قیمتها نگاه نمیکند؛ به این هم نگاه میکند که آیا اقدامی برای کنترل اوضاع در جریان است یا نه.اگر مردم احساس کنند دولت برنامهای روشن، اقدام ملموس یا اراده مؤثر برای مهار قیمتها ندارد، فشار روانی بحران بیشتر میشود.این همان جایی است که «ادراک انفعال» به مسئله تبدیل میشود.حتی اگر سیاستهایی در جریان باشد، اگر اثر آن در زندگی روزمره دیده نشود، ممکن است بهعنوان بیعملی تعبیر شود.این مسئله، برای اعتماد عمومی مهم است.اعتماد، بخشی از سرمایه اقتصادی است.وقتی تضعیف شود، مدیریت بحران دشوارتر میشود.از سوی دیگر، نبود پاسخ مؤثر یا کندی تصمیمگیری میتواند انتظارات تورمی را تشدید کند.وقتی فعال اقتصادی و مصرفکننده تصور کنند مهاری در کار نیست، رفتارهای آنها نیز میتواند به تداوم تورم دامن بزند.از خریدهای احتیاطی تا رفتارهای سفتهبازانه، همه میتوانند بخشی از این چرخه شوند.به این معنا، انفعال فقط مسئله ادراکی نیست؛ میتواند آثار واقعی اقتصادی داشته باشد.برخی تحلیلگران معتقدند در شرایط تورمی، حتی اقدام نمادین مؤثر نیز میتواند بخشی از انتظارات را مدیریت کند.اما وقتی این نشانهها هم دیده نشود، بیاعتمادی عمیقتر میشود.در چنین شرایطی، نارضایتی فقط متوجه گرانی نیست، بلکه متوجه حکمرانی اقتصادی هم میشود.
اگر آستانه تحمل فرسوده شود، چه باید کرد؟
رسیدن به مرز فرسایش معیشتی، صرفاً هشدار نیست؛ دعوت به بازنگری در سیاستهاست.نخستین ضرورت، پذیرش این واقعیت است که تورم مزمن صرفاً با ابزارهای کوتاهمدت کنترل نمیشود.اگر ریشههای تورم، از کسری بودجه تا ناترازیها و ضعف سیاستی، اصلاح نشود، فشار ادامه خواهد یافت.اما در کنار اصلاحات ساختاری، پاسخ کوتاهمدت نیز ضروری است.خانوار تحت فشار، منتظر نتایج بلندمدت نمیماند.سیاستهای حمایتی هدفمند، کاهش فشار بر کالاهای ضروری، کنترل شوکهای قیمتی و مداخله مؤثر در بازار، بخشی از این پاسخ است.نکته مهم، محسوس بودن این اقدامات برای مردم است.سیاستی که در زندگی روزمره دیده نشود، اثر اجتماعی محدودی دارد.موضوع دیگر، بازسازی اعتماد است.اعتماد با وعده بازنمیگردد؛ با اقدام بازمیگردد.وقتی جامعه نشانهای از کنترل بحران ببیند، بخشی از فشار روانی کاهش مییابد.در کنار آن، ارتباط شفاف با جامعه نیز مهم است.در شرایط بحران، ابهام، خود به اضطراب اقتصادی دامن میزند.توضیح صادقانه وضعیت و مسیر سیاستی، میتواند بخشی از نااطمینانی را کاهش دهد.برخی اقتصاددانان معتقدند مدیریت تورم فقط مهار قیمت نیست؛ مدیریت انتظارات نیز هست.و بدون اعتماد، مدیریت انتظارات دشوار است.در نهایت، مسئله آستانه تحمل مردم را نباید صرفاً بهعنوان ادبیاتی هشداردهنده دید.این مسئله بازتاب فشاری واقعی بر جامعه است.اگر این فشار نادیده گرفته شود، هزینه آن فقط در معیشت باقی نمیماند؛ در پایداری اقتصادی و اجتماعی نیز ظاهر میشود.اقتصاد زمانی وارد مرحله حساس میشود که جامعه احساس کند بار بحران را بهتنهایی حمل میکند.این احساس، اگر طولانی شود، خطرناک است.به همین دلیل، مسئله امروز فقط کنترل قیمتها نیست.مسئله، جلوگیری از فرسایش اعتماد و همزمان مهار فشار معیشتی است.پرسش اصلی این نیست که مردم از گرانی ناراضیاند یا نه؛ روشن است که هستند.پرسش این است که آیا سیاستگذار پیش از عبور آستانه تحمل، پاسخ مؤثر ارائه میدهد یا نه.پاسخ به این پرسش، شاید مهمتر از خود ارقام تورم باشد.
