گزارش اقتصاد پویااز افزایش اضطراب در سایه بلاتکلیفی؛
رشد مصرف دخانیات بدلیل فشارهای اقتصادی
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی -در ماههای اخیر، همزمان با تشدید فشارهای اقتصادی و افزایش نااطمینانی نسبت به آینده، نشانههایی از تغییرات رفتاری در جامعه ایران قابل مشاهده است که یکی از مهمترین آنها افزایش مصرف دخانیات است. این روند، صرفاً یک تغییر سبک زندگی ساده یا انتخاب فردی نیست، بلکه در بسیاری از تحلیلهای اجتماعی و اقتصادی، بهعنوان یک شاخص غیرمستقیم از فشار معیشتی و روانی تفسیر میشود.

مونا ربیعیان / وقتی هزینههای زندگی افزایش مییابد، قدرت برنامهریزی کاهش پیدا میکند و آینده نامطمئن میشود، بخشی از جامعه به رفتارهایی روی میآورد که کارکرد «تسکین کوتاهمدت» دارند. دخانیات در چنین شرایطی برای برخی افراد نه یک کالای مصرفی عادی، بلکه نوعی ابزار روانی برای کاهش اضطراب روزمره تلقی میشود. این تغییر رفتار، در واقع بازتابی از فشار اقتصادی است که از سطح معیشت به سطح روانی و رفتاری منتقل شده است.افزایش قیمت کالاهای اساسی، رشد هزینه مسکن، کاهش ارزش پول و افت قدرت خرید، مجموعهای از عوامل هستند که فضای عمومی جامعه را تحت فشار قرار دادهاند. در چنین شرایطی، بسیاری از افراد احساس میکنند کنترل کافی بر زندگی خود ندارند. این احساس ناتوانی، یکی از زمینههای اصلی برای افزایش رفتارهای پرریسک یا تسکینی است.در این میان، مصرف دخانیات—اعم از سیگار و سایر محصولات مرتبط—در برخی گروههای اجتماعی افزایش یافته است.
این افزایش، بهویژه در میان جوانان و گروههای شاغل با درآمد متوسط و پایین، بیشتر دیده میشود؛ گروههایی که همزمان با فشار اقتصادی، با نااطمینانی شغلی و آینده مبهم نیز مواجهاند. فشار اقتصادی و تغییر رفتارهای روزمره؛ از مصرف تا واکنش روانیافزایش مصرف دخانیات را نمیتوان جدا از شرایط اقتصادی تحلیل کرد. در واقع، اقتصاد و رفتارهای اجتماعی در یک رابطه مستقیم و دوطرفه قرار دارند. زمانی که درآمد واقعی کاهش مییابد و هزینههای ضروری افزایش پیدا میکند، سبد مصرف خانوار تغییر میکند. اما در کنار حذف برخی کالاها و خدمات، برخی رفتارهای جایگزین نیز شکل میگیرد.
دخانیات در این میان جایگاه خاصی دارد، زیرا برخلاف بسیاری از هزینههای دیگر، یک «مصرف فوری و در دسترس» محسوب میشود که برای برخی افراد کارکرد روانی دارد. در شرایطی که تفریح، سفر یا فعالیتهای اجتماعی به دلیل هزینه بالا کاهش یافته، بخشی از افراد به سمت رفتارهای کمهزینهتر اما تسکینی حرکت میکنند.این تغییر، در ظاهر کوچک است اما در سطح کلان، نشانهای از تغییر الگوی زندگی تحت فشار اقتصادی است.از سوی دیگر، باید توجه داشت که افزایش قیمت دخانیات نیز لزوماً به کاهش مصرف منجر نشده است. در برخی موارد، حتی با افزایش قیمت، مصرف در گروههای خاص کاهش نیافته یا حتی بیشتر شده است؛ زیرا فشار روانی جایگزین منطق اقتصادی کوتاهمدت شده است.این موضوع نشان میدهد که رفتار مصرفی در شرایط بحران، صرفاً تابع قیمت نیست، بلکه تحت تأثیر شدید عوامل روانی و اجتماعی قرار دارد. اقتصاد فشار، روان خسته؛ چرخهای که مصرف را تغییر میدهددر شرایطی که اقتصاد وارد فاز فشار و نوسان میشود، اثرات آن تنها در شاخصهای کلان باقی نمیماند، بلکه بهصورت مستقیم در رفتارهای فردی نیز ظاهر میشود. یکی از این رفتارها، افزایش مصرف کالاهایی است که نقش «تسکیندهنده روانی» دارند.دخانیات در این چارچوب، بهنوعی تبدیل به یک پاسخ رفتاری به فشار اقتصادی شده است. فردی که با افزایش هزینههای زندگی، کاهش قدرت خرید و نگرانی از آینده مواجه است، ممکن است به رفتارهایی روی بیاورد که بهصورت موقت احساس آرامش ایجاد کند، حتی اگر در بلندمدت پیامدهای منفی داشته باشد.
این وضعیت، یک چرخه پیچیده ایجاد میکند:
فشار اقتصادی → افزایش اضطراب → تغییر رفتار مصرفی → افزایش مصرف دخانیات → اثرات منفی سلامت و هزینههای بیشتراین چرخه نشان میدهد که مسئله تنها اقتصادی یا صرفاً بهداشتی نیست، بلکه ترکیبی از هر دو است.از منظر اجتماعی نیز این روند قابل توجه است. زیرا افزایش رفتارهای پرریسک یا تسکینی، معمولاً در جوامعی رخ میدهد که سطح نااطمینانی بالا و افق آینده مبهم است.در چنین شرایطی، افراد به جای سرمایهگذاری روی آینده، بیشتر بر «مدیریت لحظهای فشار» تمرکز میکنند.
از رفتار فردی تا شاخص اجتماعی؛ دخانیات بهعنوان آینه اقتصاددر تحلیلهای اجتماعی، برخی رفتارها بهعنوان شاخصهای غیرمستقیم وضعیت اقتصادی و روانی جامعه در نظر گرفته میشوند. مصرف دخانیات نیز یکی از همین شاخصهاست.افزایش آن میتواند نشاندهنده چند روند همزمان باشد: افزایش فشار اقتصادی، کاهش امید به بهبود شرایط، افزایش اضطراب عمومی و تغییر اولویتهای زندگی.در شرایطی که خانوادهها با محدودیتهای مالی روبهرو هستند، تصمیمگیریها بیشتر کوتاهمدت میشود. این کوتاهمدتگرایی، بهتدریج در رفتارهای مصرفی نیز منعکس میشود.از سوی دیگر، کاهش دسترسی به برخی فعالیتهای جایگزین مانند تفریح، ورزش یا سفر نیز میتواند این روند را تشدید کند.در واقع، وقتی گزینههای سالمتر یا پایدارتر برای مدیریت فشار روانی محدود میشود، رفتارهای جایگزین جای آن را میگیرند.در نهایت، افزایش مصرف دخانیات را میتوان نه یک پدیده مستقل، بلکه بخشی از تصویر بزرگتر اقتصاد تحت فشار دانست.اقتصادی که در آن معیشت سختتر شده، آینده نامطمئن است و رفتارهای فردی بیشتر به سمت واکنشهای کوتاهمدت حرکت کردهاند.
این روند اگر ادامه یابد، میتواند پیامدهای بلندمدتی برای سلامت عمومی، بهرهوری نیروی کار و هزینههای اجتماعی به همراه داشته باشد. وقتی اقتصاد مستقیماً وارد سبک زندگی میشودآنچه امروز در جامعه دیده میشود، تنها افزایش قیمتها یا فشار اقتصادی نیست؛ بلکه تغییر در سبک زندگی است.افزایش مصرف دخانیات، یکی از نشانههای این تغییر است؛ نشانهای که نشان میدهد فشار اقتصادی از سطح جیب مردم عبور کرده و به سطح رفتار و روان رسیده است.در چنین شرایطی، مرز میان اقتصاد و سلامت اجتماعی کمرنگ میشود.زیرا تصمیمهای اقتصادی، مستقیم بر رفتارهای فردی اثر میگذارند و این رفتارها دوباره به اقتصاد بازمیگردند.این چرخه اگر مدیریت نشود، میتواند هزینههای اجتماعی و اقتصادی را در بلندمدت افزایش دهد.در نهایت، افزایش مصرف دخانیات در شرایط فعلی را باید نه صرفاً یک موضوع بهداشتی، بلکه یک «سیگنال اجتماعی از فشار اقتصادی» در نظر گرفت؛ سیگنالی که نشان میدهد جامعه در حال واکنش به شرایطی است که در آن، آینده روشن و قابل پیشبینی نیست.
