اقتصاد دوگانه
وقتی بازار رسمی از بازار واقعی عقب میماند
خلاصه خبر
در سالهای اخیر، بهتدریج نوعی اقتصاد دوگانه در بخشهایی از بازار ایران شکل گرفته است؛ اقتصادی که در آن، از یک سو نرخها، دستورالعملها و سازوکارهای رسمی قرار دارند و از سوی دیگر، بازاری شکل گرفته که مسیر خود را بر اساس واقعیت لحظهای هزینه، عرضه و تقاضا تعیین میکند.

این بازار موازی، الزاماً یک بازار زیرزمینی یا غیرقانونی نیست؛ بلکه در بسیاری موارد، واکنشی طبیعی به فاصله میان «قیمتگذاری رسمی» و «واقعیت اقتصادی» است. زمانی که بازار رسمی نتواند خود را با سرعت تغییرات هزینه، نرخ ارز، شرایط تأمین کالا یا رفتار مصرفکننده هماهنگ کند، بخشی از مبادلات و تصمیمهای اقتصادی بهطور طبیعی به سمت سازوکارهای غیررسمیتر حرکت میکند.در ادبیات اقتصادی، چنین وضعیتی معمولاً در اقتصادهایی مشاهده میشود که میان نرخهای رسمی و قیمتهای واقعی بازار، شکاف قابل توجهی ایجاد شده است. در این شرایط، بازار تلاش میکند مسیر تازهای برای کشف قیمت و حفظ جریان مبادلات پیدا کند.واقعیت این است که اقتصاد، بیش از آنکه به «دستور» واکنش نشان دهد، به «انگیزه» پاسخ میدهد. اگر فروشنده احساس کند قیمت رسمی با هزینه واقعی او همخوانی ندارد، یا فعال اقتصادی نتواند کالا را با نرخ مصوب تأمین کند، بازار بهتدریج به سمت سازوکار دیگری حرکت خواهد کرد.به همین دلیل است که در برخی بخشها، بازار موازی عملاً سرعت، انعطاف و حتی قدرت بیشتری نسبت به بازار رسمی پیدا کرده است؛ زیرا تصمیمگیری در آن، بر اساس واقعیت روز هزینهها و شرایط بازار انجام میشود، نه بر اساس نرخهایی که گاهی با تأخیر نسبت به تحولات اقتصادی تعیین میشوند.این مسئله را نمیتوان صرفاً به رفتار فعالان اقتصادی تقلیل داد. بخشی از موضوع، به ساختار تصمیمگیری اقتصادی بازمیگردد. در اقتصادی که متغیرهایی مانند نرخ ارز، هزینه مواد اولیه، حملونقل، انرژی و تأمین مالی دائماً در حال تغییرند، تثبیت طولانیمدت قیمتها بدون ایجاد سازوکار حمایتی، معمولاً به ایجاد شکاف میان بازار رسمی و بازار واقعی منجر میشود.در چنین شرایطی، آنچه بهمرور شکل میگیرد فقط اختلاف قیمت نیست؛ بلکه کاهش مرجعیت بازار رسمی است. زمانی که فعال اقتصادی احساس کند نرخهای رسمی فاصله زیادی با واقعیت دارند، اعتماد بازار به آن نرخها نیز کاهش پیدا میکند و بازار واقعی، عملاً نقش «کشف قیمت» را برعهده میگیرد.اقتصاددانان نهادی سالهاست تأکید میکنند هر زمان هزینه فعالیت در بازار رسمی بیش از حد افزایش پیدا کند-چه از نظر زمان، چه مقررات و چه فاصله با واقعیت اقتصادی-بخشی از فعالیتها به سمت بازارهای موازی حرکت میکنند. این اتفاق، در واقع تلاش طبیعی اقتصاد برای حفظ جریان مبادله و کاهش اصطکاک در بازار است.اما ادامه این روند، پیامدهای مهمی دارد. شکلگیری اقتصاد دوگانه، بهمرور باعث کاهش شفافیت، دشوارتر شدن پیشبینیپذیری بازار و افزایش فاصله میان سیاستگذار و واقعیت اقتصادی میشود. در چنین شرایطی، حتی ابزارهای رسمی سیاستگذاری نیز بخشی از اثربخشی خود را از دست میدهند.در نتیجه، مسئله اصلی صرفاً مقابله با بازار موازی نیست؛ بلکه بازسازی کارایی بازار رسمی است. بازار رسمی زمانی میتواند دوباره مرجع اصلی اقتصاد باشد که توان تطبیق سریعتر و منطقیتری با شرایط واقعی اقتصاد پیدا کند.در بسیاری از کشورها، تجربه نشان داده که فاصله میان قیمت رسمی و بازار واقعی، معمولاً نه با فشار و برخورد، بلکه با اصلاح تدریجی سازوکارها کاهش پیدا میکند. شفافتر شدن فرآیند قیمتگذاری، کاهش تصمیمهای ناگهانی، افزایش رقابت، کاهش هزینههای تولید و ایجاد ثبات بیشتر در متغیرهای کلان اقتصادی، از جمله اقداماتی است که میتواند فاصله میان این دو بازار را کمتر کند.در این میان، حرکت از «قیمتگذاری دستوری» به سمت «تنظیم هوشمند بازار» نیز اهمیت زیادی دارد. در چنین مدلی، دولت بهجای تعیین مستقیم همه قیمتها، بیشتر نقش تنظیمگر و ناظر را ایفا میکند و تلاش میکند از طریق شفافیت، رقابت و کنترل انحصار، تعادل بازار را حفظ کند.همچنین، بخشی از راهحل میتواند در کاهش هزینههای واقعی فعالیت اقتصادی باشد. زمانی که تولیدکننده و فعال اقتصادی با فشار همزمان مالیات، بیمه، تأمین مالی گران و تغییرات مداوم هزینه روبهروست، طبیعی است که بازار رسمی بهتنهایی نتواند مرجع اصلی مبادلات باقی بماند.واقعیت این است که بازار را نمیتوان صرفاً با بخشنامه اداره کرد. اقتصاد، موجودی زنده و پویاست و هر زمان سازوکار رسمی نتواند خود را با واقعیت تطبیق دهد، بازار مسیر دیگری برای ادامه فعالیت پیدا خواهد کرد.شاید امروز، مهمترین نیاز اقتصاد ایران، نزدیکتر شدن «سیاستگذاری رسمی» به «واقعیت اقتصادی» باشد؛ زیرا هرچه فاصله این دو بیشتر شود، اقتصاد دوگانه نیز گستردهتر و اثرگذارتر خواهد شد.

