گزارش اقتصاد پویا از وضعیت کشورهای اطراف خلیج فارس ؛
بحران منطقهای و آینده مبهم اقتصاد خلیج فارس
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - جنگ و تنشهای ژئوپولیتیکی در خاورمیانه همواره یکی از مهمترین تهدیدها برای اقتصاد جهانی و بهویژه کشورهای نفتخیز حاشیه خلیج فارس بوده است؛ کشورهایی که طی دو دهه گذشته تلاش کردهاند تصویر سنتی اقتصادهای وابسته به نفت را تغییر دهند و خود را بهعنوان مراکز مالی، گردشگری، فناوری و تجارت جهانی معرفی کنند. اما اکنون با تشدید تنشها و گسترش درگیریها در منطقه، بسیاری از این رویاهای اقتصادی با چالشهای جدی روبهرو شدهاند؛ چالشهایی که تنها به کاهش صادرات نفت محدود نمیشود، بلکه اعتماد سرمایهگذاران، رونق گردشگری، بازار املاک، امنیت انرژی و حتی آینده برنامههای توسعهای این کشورها را نیز تحت تأثیر قرار داده است.

حسین قیدر / گزارش تحلیلی روزنامه واشنگتنپست، جنگ با ایران را آزمونی بزرگ برای تابآوری اقتصاد کشورهای خلیج فارس توصیف میکند؛ آزمونی که میتواند مسیر توسعه اقتصادی منطقه را برای سالها تغییر دهد. در سالهای اخیر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و دیگر کشورهای منطقه میلیاردها دلار برای تنوعبخشی به اقتصاد خود هزینه کردهاند. پروژههای عظیم گردشگری، سرمایهگذاری در فناوریهای نوین، توسعه بازارهای مالی، ساخت شهرهای هوشمند و جذب سرمایهگذاران خارجی، بخشی از راهبرد این کشورها برای کاهش وابستگی به نفت بوده است. اما جنگ و ناامنی منطقهای اکنون این برنامهها را با تردیدهای جدی مواجه کرده است.یکی از مهمترین نگرانیها، امنیت تنگه هرمز است؛ آبراهی استراتژیک که بخش بزرگی از نفت و گاز جهان از آن عبور میکند. حتی احتمال بسته شدن یا ناامن شدن این مسیر، میتواند بازار جهانی انرژی را دچار شوک کند و هزینههای حملونقل و تجارت را بهشدت افزایش دهد. در چنین شرایطی، کشورهایی که اقتصادشان بر صادرات انرژی استوار است، بیش از هر زمان دیگری در معرض خطر قرار میگیرند. تحلیلگران معتقدند هرچه تنشها طولانیتر شود، آسیبپذیری ساختار اقتصادی کشورهای حاشیه خلیج فارس بیشتر آشکار خواهد شد.اقتصاددانان هشدار میدهند بحران کنونی تنها یک شوک کوتاهمدت شبیه دوران کرونا نیست، بلکه میتواند شکافهای ساختاری عمیقی در اقتصاد منطقه ایجاد کند. فردریک اشنایدر، پژوهشگر ارشد شورای خاورمیانه در امور جهانی، معتقد است هم بخش نفتی و هم بخش غیرنفتی اقتصاد کشورهای خلیج فارس از جنگ آسیب دیدهاند و این خسارتها ممکن است برای مدت طولانی باقی بماند. به گفته او، تصور بازگشت سریع شرایط به وضعیت عادی، خوشبینانه است؛ زیرا بحران اخیر ضعفهای بنیادی مدل اقتصادی این کشورها را آشکار کرده است.
تنگه هرمز و فروپاشی احساس امنیت اقتصادی
در سالهای گذشته، کشورهای حاشیه خلیج فارس تلاش زیادی کردند تا خود را بهعنوان مقصدی امن برای سرمایهگذاری معرفی کنند. دبی، ریاض و دوحه با ایجاد مناطق آزاد تجاری، ساخت زیرساختهای مدرن و ارائه مشوقهای اقتصادی، سرمایههای بینالمللی را جذب کردند و شرکتهای بزرگ مالی و فناوری را به حضور در منطقه ترغیب نمودند. اما اکنون با افزایش خطر درگیریهای نظامی، این تصویر در حال تغییر است.یکی از مهمترین نگرانیهای سرمایهگذاران خارجی، احتمال ناامن شدن تنگه هرمز و اختلال در تجارت جهانی است. این آبراه باریک، گذرگاه حدود یکپنجم نفت و گاز جهان محسوب میشود و هرگونه بحران در آن میتواند زنجیره تأمین انرژی جهان را مختل کند. حتی اگر مسیر صادرات نفت بهطور کامل بسته نشود، افزایش ریسک امنیتی کافی است تا هزینه بیمه، حملونقل و سرمایهگذاری در منطقه افزایش یابد.کشورهای خلیج فارس در سالهای اخیر تلاش کردهاند وابستگی خود به تنگه هرمز را کاهش دهند. عربستان سعودی و امارات متحده عربی خطوط لولهای ایجاد کردهاند که بخشی از صادرات نفت را بدون عبور از این تنگه منتقل میکند. اما کشورهایی مانند قطر، کویت و بحرین همچنان وابستگی شدیدی به این مسیر دارند و در صورت بروز اختلال گسترده، با بحران اقتصادی جدی روبهرو خواهند شد.تحلیلگران معتقدند حتی اگر درگیریها بهسرعت پایان یابد، اعتماد سرمایهگذاران به امنیت بلندمدت منطقه آسیب دیده است. بسیاری از شرکتهای بینالمللی اکنون این پرسش را مطرح میکنند که آیا منطقی است دفاتر منطقهای و مراکز مالی خود را در جایی مستقر کنند که احتمال حملات پهپادی یا موشکی وجود دارد؟ همین تردیدها میتواند روند جذب سرمایه خارجی را کند کرده و پروژههای توسعهای منطقه را با تأخیر مواجه کند.از سوی دیگر، کشورهای آسیایی که بخش بزرگی از انرژی خود را از خلیج فارس تأمین میکنند، اکنون به دنبال منابع جایگزین هستند. بسته شدن یا ناامن شدن مسیرهای صادراتی باعث شده برخی کارخانهها در آسیا با کمبود سوخت روبهرو شوند و قیمت انرژی و کودهای شیمیایی افزایش یابد. این تحولات ممکن است در بلندمدت الگوی تجارت جهانی انرژی را تغییر دهد و وابستگی برخی کشورها به نفت و گاز خلیج فارس را کاهش دهد.
گردشگری، فناوری و املاک زیر سایه جنگ
بخش غیرنفتی اقتصاد کشورهای خلیج فارس که قرار بود موتور آینده توسعه این کشورها باشد، اکنون بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید قرار گرفته است. طی سالهای گذشته، امارات و عربستان میلیاردها دلار برای توسعه صنعت گردشگری سرمایهگذاری کردهاند. پروژههای عظیم تفریحی، هتلهای لوکس، مراکز خرید و رویدادهای بینالمللی بخشی از برنامه این کشورها برای تبدیل شدن به قطب گردشگری جهانی بوده است.اما جنگ و ناامنی منطقهای، نخستین ضربه را به همین بخش وارد کرده است. شورای جهانی سفر و گردشگری اعلام کرده که تنها در هفتههای ابتدایی بحران، روزانه حدود ۶۰۰ میلیون دلار از درآمد گردشگری منطقه از بین رفته است. لغو سفرها، کاهش رزرو هتلها و نگرانی گردشگران از ناامنی باعث شده بسیاری از پروژههای گردشگری با افت درآمد روبهرو شوند.بازار املاک نیز که در سالهای اخیر رشد چشمگیری را تجربه کرده بود، اکنون نشانههای رکود را نشان میدهد. دبی و برخی شهرهای عربستان طی سالهای اخیر مقصد سرمایهگذاران خارجی و مهاجران متخصص بودهاند. رشد جمعیت مهاجر، تقاضا برای مسکن و برجهای تجاری را افزایش داده و قیمت املاک را بالا برده بود. اما اکنون با افزایش نگرانیها درباره آینده منطقه، بخشی از این تقاضا در حال کاهش است.تحلیلگران اقتصادی هشدار میدهند اگر روند خروج یا کاهش ورود مهاجران ادامه پیدا کند، بازار املاک با مازاد عرضه روبهرو خواهد شد و این مسئله میتواند نظام بانکی برخی کشورهای منطقه را نیز تحت فشار قرار دهد. مسئول واحد تحلیل اقتصاد کلان خلیج فارس در مؤسسه آکسفورد اکونومیکس معتقد است نگرانی درباره آینده بازار املاک بسیار جدی است و در صورت توقف رشد جمعیت مهاجر، بسیاری از پروژههای ساختمانی با بحران فروش مواجه خواهند شد.آمارهای منتشرشده از سوی شرکتهای فعال در حوزه خریدوفروش آنلاین ملک نیز این نگرانی را تأیید میکند. شرکت پراپرتی فایندر اعلام کرده که پس از حملات اخیر، جستوجوها در پلتفرم این شرکت حدود ۷۰ درصد کاهش یافته است. این کاهش به معنای از بین رفتن کامل تقاضا نیست، اما نشان میدهد سرمایهگذاران و خریداران در انتظار روشن شدن وضعیت منطقه هستند.در کنار گردشگری و املاک، بخش فناوری نیز تحت فشار قرار گرفته است. کشورهای خلیج فارس طی سالهای اخیر تلاش کردهاند خود را به مراکز منطقهای فناوری و داده تبدیل کنند. سرمایهگذاری در هوش مصنوعی، مراکز داده و استارتاپها بخشی از برنامههای توسعهای این کشورها بوده است. اما اکنون شرکتهای فناوری درباره امنیت سرمایهگذاریهای خود تردید دارند و برخی پروژههای بزرگ با خطر توقف یا تأخیر مواجه شدهاند. اقتصاد نفتی در آستانه بازنگری بزرگبا وجود تمام تلاشها برای تنوعبخشی اقتصادی، نفت و گاز همچنان ستون اصلی اقتصاد کشورهای خلیج فارس است. درآمدهای نفتی منبع اصلی تأمین مالی پروژههای توسعهای، یارانهها و هزینههای عمومی این کشورها محسوب میشود. به همین دلیل هرگونه اختلال در صادرات انرژی، مستقیماً ثبات اقتصادی منطقه را تهدید میکند.کویت و بحرین از جمله کشورهایی هستند که بیشترین آسیب را از بحران اخیر دیدهاند. بحرین که وابستگی شدیدی به صادرات نفت دارد، با کاهش شدید درآمدهای خود روبهرو شده و مؤسسه مودیز چشمانداز اعتباری این کشور را از «باثبات» به «منفی» تغییر داده است. در قطر نیز برنامه توسعه صادرات گاز طبیعی با ابهام روبهرو شده و برخی تأسیسات تولیدی آسیب دیدهاند. تحلیلگران میگویند جنگ اخیر نشان داده که حتی ثروتمندترین کشورهای منطقه نیز در برابر بحرانهای ژئوپولیتیکی آسیبپذیر هستند. این کشورها سالها تلاش کردند تصویری از ثبات و رفاه دائمی ارائه دهند، اما اکنون واقعیتهای جدید اقتصادی و امنیتی، ضرورت بازنگری در مدل توسعه آنها را آشکار کرده است. یکی دیگر از پیامدهای بحران، فشار بر نظام یارانهای کشورهای خلیج فارس است. در کشورهایی مانند کویت، برق و برخی خدمات عمومی با یارانههای سنگین عرضه میشود و شهروندان به قیمتهای پایین انرژی عادت کردهاند. اما افزایش هزینههای دولت و کاهش درآمدهای نفتی ممکن است این مدل را غیرقابلدوام کند. جیم کرین، پژوهشگر انرژی در دانشگاه رایس، معتقد است برخی کشورهای منطقه ناچار خواهند شد در سیاست یارانههای سخاوتمندانه خود تجدیدنظر کنند. به گفته او، دولتها از فروش برق با قیمت فعلی زیان میکنند و در شرایط بحران انرژی جهانی، ادامه این روند دشوار خواهد بود. در مجموع، جنگ و تنشهای منطقهای تنها صادرات نفت را تهدید نکرده، بلکه پایههای مدل اقتصادی کشورهای خلیج فارس را نیز به چالش کشیده است. رؤیای تبدیل شدن به مراکز امن مالی و فناوری، جذب گسترده سرمایه خارجی و توسعه اقتصادهای غیرنفتی اکنون با آزمونی سخت روبهرو شده است؛ آزمونی که نتیجه آن میتواند آینده اقتصادی منطقه را برای دهههای آینده تغییر دهد.اگرچه دولتهای منطقه همچنان بر توانایی خود برای مدیریت بحران تأکید میکنند و از راهبردهای اقتصادی «آیندهنگرانه» سخن میگویند، اما بسیاری از کارشناسان معتقدند آثار روانی و اقتصادی بحران کنونی بهسادگی از بین نخواهد رفت. سرمایهگذاران جهانی اکنون خلیج فارس را با نگاه محتاطانهتری میبینند و همین مسئله میتواند روند رشد اقتصادی منطقه را کندتر کند.اکنون کشورهای خلیج فارس در نقطهای قرار گرفتهاند که باید میان ادامه مسیر گذشته یا بازنگری اساسی در راهبردهای اقتصادی و امنیتی خود تصمیم بگیرند؛ تصمیمی که نهتنها بر آینده این کشورها، بلکه بر بازار جهانی انرژی و اقتصاد بینالملل نیز اثرگذار خواهد بود.
