پرش به محتوا
تهران۱۵°
گزارش

بررسی اقتصاد پویا از تجربه روسیه در مقابله با بحران ها؛

مدل روسی برای فرار از تحریم های نفتی

مونا ربیعیان ۷ دقیقه مطالعه کد خبر: ۹۱۳۹۸

خلاصه خبر

اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - اقتصاد ایران در سالهای اخیر بیش از هر زمان دیگری با فشار تحریم ها، نوسانات ارزی، کاهش قدرت خرید مردم و رکود در بخشهای مختلف تولیدی روبهرو شده است. در چنین شرایطی، بسیاری از تحلیلگران اقتصادی و سیاسی به دنبال یافتن الگوهایی هستند که بتواند راهی برای کاهش فشارهای اقتصادی و مدیریت بحرانهای مالی ارائه دهد. در میان کشورهای مختلف، روسیه بیش از همه مورد توجه قرار گرفته است؛ کشوری که مانند ایران اقتصادی متکی به نفت و انرژی دارد و در سالهای اخیر با تحریمهای گسترده غرب مواجه بوده است.

مدل روسی برای فرار از تحریم های نفتی

حسین قیدر / همین شباهت ها باعث شده بحث «الگوی روسیه» در فضای اقتصادی ایران جدیتر مطرح شود. برخی معتقدند روسیه توانسته با وجود فشار تحریمها، اقتصاد خود را از فروپاشی کامل نجات دهد و از همین رو ایران نیز میتواند از تجربه این کشور استفاده کند. در مقابل، گروهی دیگر باور دارند تفاوتهای ساختاری، سیاسی و اقتصادی میان تهران و مسکو به اندازهای زیاد است که هرگونه الگوبرداری مستقیم را دشوار میکند.واقعیت این است که اقتصاد ایران طی دهههای گذشته بارها تحت تأثیر بحرانهای سیاسی و خارجی قرار گرفته است. تحریمها، محدودیت صادرات نفت، کاهش درآمدهای ارزی و رشد تورم باعث شده دولتها همواره به دنبال مدلهایی برای دور زدن فشارهای اقتصادی باشند. روسیه نیز پس از جنگ اوکراین با شدیدترین موج تحریمهای مالی و بانکی غرب مواجه شد، اما برخلاف پیشبینی بسیاری از تحلیلگران غربی، اقتصاد این کشور به شکل کامل فرو نپاشید.همین موضوع باعث شد بسیاری از نگاهها در ایران به سمت سیاستهای اقتصادی روسیه معطوف شود؛ سیاستهایی که شامل کنترل بازار ارز، افزایش تجارت با شرق، کاهش وابستگی به دلار و تمرکز بر صادرات انرژی بود. با این حال، پرسش اصلی همچنان باقی است؛ آیا ایران میتواند همان مسیر را طی کند یا تفاوتهای بنیادین دو کشور مانع چنین الگویی خواهد شد؟

روسیه چگونه در برابر تحریمها مقاومت کرد؟

پس از آغاز جنگ اوکراین، روسیه با تحریمهایی مواجه شد که بسیاری آن را بیسابقه توصیف کردند. بانکهای بزرگ روسی از سیستم مالی غرب کنار گذاشته شدند، شرکتهای خارجی بازار این کشور را ترک کردند و صادرات فناوری به روسیه محدود شد. در روزهای ابتدایی بحران، ارزش روبل سقوط کرد و بسیاری تصور میکردند اقتصاد روسیه در مدت کوتاهی وارد مرحله فروپاشی خواهد شد.اما دولت روسیه و بانک مرکزی این کشور مجموعهای از اقدامات فوری را اجرا کردند تا بازار را کنترل کنند. یکی از مهمترین تصمیمها، افزایش شدید نرخ بهره بود. بانک مرکزی روسیه تلاش کرد با این اقدام از خروج سرمایه و کاهش بیشتر ارزش پول ملی جلوگیری کند. همچنین محدودیتهایی برای انتقال ارز و خروج سرمایه اعمال شد.از سوی دیگر، روسیه صادرکنندگان بزرگ را ملزم کرد بخش مهمی از درآمد ارزی خود را به روبل تبدیل کنند. این سیاست باعث شد تقاضا برای پول ملی روسیه افزایش پیدا کند و بازار ارز تا حدی آرام شود. همزمان، مسکو تلاش کرد وابستگی خود به سیستم مالی غرب را کاهش دهد و تجارت با ارزهای محلی را گسترش دهد.یکی از مهمترین نقاط قوت روسیه، درآمدهای عظیم انرژی بود. اروپا اگرچه تحریمهایی علیه روسیه اعمال کرد، اما برای مدتی همچنان به گاز و نفت این کشور وابسته ماند. علاوه بر آن، چین و هند به خریداران بزرگ نفت روسیه تبدیل شدند و همین مسئله باعث شد بخش مهمی از درآمدهای ارزی مسکو حفظ شود.روسیه همچنین تخفیفهای قابل توجهی برای فروش نفت خود ارائه کرد تا بازارهای تازهای پیدا کند. این کشور با استفاده از ناوگان حملونقل جایگزین و همکاری با شرکای غیرغربی، صادرات انرژی خود را ادامه داد. بسیاری از تحلیلگران معتقدند اگر روسیه منابع عظیم نفت و گاز و بازارهای بزرگ آسیایی را در اختیار نداشت، تحمل تحریمها برایش بسیار دشوارتر میشد.از سوی دیگر، روسیه پیش از بحران اوکراین ذخایر ارزی و طلای گستردهای جمعآوری کرده بود. این ذخایر به دولت اجازه داد در ماههای ابتدایی بحران، بازار را مدیریت کند و از شوک شدید جلوگیری شود. این موضوع یکی از تفاوتهای مهم میان روسیه و ایران به شمار میرود.

شباهتها و تفاوتهای اقتصاد ایران و روسیه

ایران و روسیه هر دو اقتصادهایی انرژیمحور هستند. نفت و گاز در هر دو کشور نقش کلیدی در تأمین بودجه دولت و درآمدهای ارزی دارند. همچنین هر دو کشور در سالهای اخیر تحت فشار تحریمهای غرب قرار گرفتهاند و به دنبال راههایی برای کاهش وابستگی به دلار و بازارهای غربی بودهاند.همین شباهتها باعث شده برخی تصور کنند ایران میتواند با الگوبرداری از روسیه بخشی از مشکلات اقتصادی خود را مدیریت کند. برای مثال، استفاده از ارزهای محلی در تجارت، توسعه همکاری با کشورهای شرقی و افزایش مبادلات منطقهای، از جمله سیاستهایی است که هر دو کشور دنبال کردهاند.اما تفاوتهای مهمی نیز وجود دارد. اقتصاد روسیه از نظر حجم، گستردگی و تنوع بسیار بزرگتر از اقتصاد ایران است. روسیه دارای صنایع سنگین گسترده، فناوری نظامی پیشرفته و شبکه صادراتی وسیعتری است. همچنین این کشور پیش از تحریمها ارتباطات عمیقتری با اقتصاد جهانی داشت.در مقابل، اقتصاد ایران سالهاست با تحریمهای گسترده مواجه است و همین مسئله باعث محدودیت بیشتر در جذب سرمایه گذاری خارجی و دسترسی به بازارهای مالی بینالمللی شده است. بسیاری از زیرساختهای صنعتی ایران نیز به دلیل کمبود سرمایهگذاری و فرسودگی تجهیزات با چالش مواجه هستند.کارشناسان اقتصادی معتقدند یکی از مشکلات اصلی اقتصاد ایران، وابستگی مزمن بودجه به نفت است. در شرایط تحریم، هر کاهش در صادرات نفت مستقیماً بر بودجه دولت و نرخ ارز اثر میگذارد. همین مسئله باعث شده اقتصاد ایران نسبت به شوکهای خارجی آسیبپذیر باشد.از سوی دیگر، روسیه بازار داخلی بزرگتر و ذخایر ارزی بیشتری دارد. این کشور توانست بخشی از فشار تحریمها را با استفاده از منابع مالی و تجاری خود کنترل کند، اما ایران به دلیل محدودیت منابع ارزی، با فشار بیشتری مواجه بوده است.یکی دیگر از تفاوتهای مهم، سطح اعتماد سرمایهگذاران است. در روسیه با وجود تحریمها، دولت تلاش کرد ثبات نسبی بازار را حفظ کند، اما در ایران نوسانات شدید نرخ ارز و تغییرات مداوم قوانین اقتصادی باعث شده فضای کسبوکار با نااطمینانی بیشتری همراه باشد.

آیا الگوی روسیه میتواند به اقتصاد ایران کمک کند؟

بسیاری از تحلیلگران معتقدند تجربه روسیه میتواند در برخی حوزهها برای ایران آموزنده باشد. برای مثال، گسترش تجارت منطقهای، استفاده از ارزهای غیردلاری و توسعه همکاری اقتصادی با کشورهای آسیایی، میتواند بخشی از فشار تحریمها را کاهش دهد.همچنین روسیه نشان داد که کنترل بازار ارز و مدیریت جریان سرمایه در دوره بحران میتواند از شوکهای شدید اقتصادی جلوگیری کند. ایران نیز طی سالهای گذشته تلاش کرده سیاستهایی مشابه اجرا کند، اما به دلیل محدودیت منابع ارزی و رشد نقدینگی، نتایج متفاوتی به دست آمده است.با این حال، بسیاری از کارشناسان تأکید میکنند که مشکلات اقتصاد ایران فقط به تحریمها محدود نمیشود. تورم مزمن، رشد نقدینگی، وابستگی بودجه به نفت، ضعف در نظام بانکی و بیثباتی در سیاستگذاری اقتصادی، از جمله مشکلات ساختاری هستند که حتی بدون تحریم نیز اقتصاد کشور را تحت فشار قرار میدهند.در چنین شرایطی، صرفاً نزدیک شدن به روسیه یا الگوبرداری از سیاستهای اقتصادی این کشور نمیتواند همه مشکلات را حل کند. اقتصاد ایران بیش از هر چیز نیازمند اصلاحات داخلی، افزایش شفافیت، حمایت واقعی از تولید و ایجاد ثبات در سیاستگذاری است.برخی منتقدان نیز هشدار میدهند وابستگی بیش از حد به یک یا دو شریک خارجی میتواند ریسکهای تازهای ایجاد کند. آنها معتقدند اقتصاد ایران باید روابط متوازنتری با جهان داشته باشد و تنها به شرق یا غرب وابسته نباشد.در مقابل، حامیان همکاری با روسیه میگویند در شرایط تحریم، گسترش روابط اقتصادی با کشورهایی که تجربه مشابه دارند، میتواند بخشی از فشارها را کاهش دهد. آنها معتقدند همکاری در حوزه انرژی، حملونقل، بانکی و تجارت منطقهای میتواند فرصتهای تازهای برای اقتصاد ایران ایجاد کند.با این حال، تجربه روسیه نشان میدهد حتی اقتصادهای بزرگ نیز در برابر تحریمها بدون هزینه نیستند. تورم، کاهش سرمایهگذاری خارجی، افت ارزش پول ملی و محدودیت فناوری، بخشی از پیامدهایی است که روسیه همچنان با آن روبهرو است.اقتصاد ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به ثبات و اعتماد نیاز دارد. مردم و فعالان اقتصادی بیش از آنکه به دنبال الگوهای سیاسی باشند، خواهان اقتصادی قابل پیشبینی هستند؛ اقتصادی که در آن ارزش پول ملی ثبات داشته باشد، سرمایهگذاری با اطمینان بیشتری انجام شود و تولید داخلی امکان رشد پیدا کند.در نهایت، شاید مهمترین درس تجربه روسیه برای ایران این باشد که هیچ اقتصادی تنها با اتکا به منابع نفت و گاز نمیتواند در بلندمدت از بحرانها عبور کند. کشورهایی که توانستهاند در برابر فشارهای خارجی مقاومت کنند، معمولاً به سمت تنوع اقتصادی، تقویت تولید داخلی و افزایش بهرهوری حرکت کردهاند.اقتصاد نفتی، چه در ایران و چه در روسیه، همواره در برابر تحولات سیاسی و جهانی آسیبپذیر بوده است. تحریمها نیز این آسیبپذیری را تشدید کردهاند. اما تفاوت میان کشورهایی که از بحران عبور میکنند و کشورهایی که در چرخه رکود و تورم باقی میمانند، معمولاً در کیفیت سیاستگذاری، شفافیت اقتصادی و توانایی ایجاد اعتماد مشخص میشود.امروز بخش بزرگی از جامعه ایران، بیش از هر چیز به دنبال ثبات اقتصادی است؛ ثباتی که بتواند امید به آینده را افزایش دهد و امکان برنامهریزی بلندمدت را برای مردم و فعالان اقتصادی فراهم کند.

نظرات خوانندگان

دیدگاه خود را بنویسید

نظرها پس از بررسی منتشر می شوند.