خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اقتصاد و سیاست - تا همین چند سال پیش، بسیاری از جوانان ایرانی تصور میکردند تحصیل، مهارتآموزی و تلاش مداوم میتواند مسیر زندگیشان را تغییر دهد. دانشگاه رفتن، یاد گرفتن زبان خارجی، شرکت در دورههای تخصصی و ساختن رزومه حرفهای، بخشی از نقشهای بود که قرار بود به شغل پایدار، درآمد مناسب و آیندهای قابل پیشبینی ختم شود. اما امروز، برای بخش بزرگی از نسل جوان، این نقشه دیگر کار نمیکند. آنچه جای رؤیای پیشرفت را گرفته، احساس تعلیق و بیثباتی است؛ حسی که در گفتوگوهای روزمره، شبکههای اجتماعی و حتی تصمیمهای شخصی جوانان بهوضوح دیده میشود.

کریمی/ «نبود آینده شغلی» حالا فقط یک دغدغه اقتصادی نیست؛ به مسئلهای اجتماعی و روانی تبدیل شده که سبک زندگی، امید اجتماعی و حتی رابطه نسل جوان با آینده را تغییر داده است. در بسیاری از خانوادهها، جوانانی حضور دارند که با وجود تحصیلات دانشگاهی، مهارت حرفهای یا سالها تجربه، هنوز نتوانستهاند شغلی متناسب با تخصص خود پیدا کنند. حتی آنهایی که شاغلاند نیز اغلب از ناپایداری، حقوق ناکافی و ترس از بیکاری حرف میزنند.بازار کار ایران در سالهای اخیر تحت فشار همزمان چند بحران قرار گرفته است؛ رکود اقتصادی، تورم مزمن، کاهش سرمایهگذاری، تحریمها، فرار سرمایه و مهاجرت نیروهای متخصص، فضایی ساخته که در آن فرصتهای شغلی با سرعتی بسیار کمتر از تعداد متقاضیان رشد میکند. نتیجه این وضعیت، نسلی است که احساس میکند میان تحصیل و آینده واقعیاش شکافی عمیق ایجاد شده است.در کافهها، مترو، تاکسیها و محیطهای دانشگاهی، صحبت از کار و درآمد به موضوع ثابت گفتگوها تبدیل شده. جوانانی که روزی درباره ساختن آینده حرف میزدند، حالا بیشتر درباره هزینه مهاجرت، درآمد دلاری، کار فریلنسری یا پیدا کردن هر شغلی که بتواند هزینه زندگی را تأمین کند صحبت میکنند. این تغییر، فقط نشانه دشواری اقتصادی نیست؛ نشانه تغییر در ذهنیت یک نسل است.بسیاری از فارغالتحصیلان میگویند سالها درس خواندهاند اما بازار کار عملاً نیازی به تخصص آنها ندارد. برخی دیگر معتقدند حتی در صورت پیدا کردن شغل، درآمد آنقدر پایین است که امکان ساختن زندگی مستقل را فراهم نمیکند. در چنین شرایطی، مفهوم «ثبات شغلی» برای بخش بزرگی از نسل جوان تقریباً از بین رفته است.
وقتی تحصیل تضمین آینده نیست
برای دههها، دانشگاه در ایران نماد امید به پیشرفت اجتماعی بود. خانوادهها با سختی هزینه تحصیل فرزندانشان را پرداخت میکردند، چون باور داشتند مدرک دانشگاهی میتواند آینده بهتری بسازد. اما امروز این تصور بهشدت تضعیف شده است. تعداد زیادی از جوانان تحصیلکرده یا بیکارند یا در مشاغلی کار میکنند که هیچ ارتباطی با رشته تحصیلیشان ندارد.این وضعیت تنها ناشی از افزایش تعداد فارغالتحصیلان نیست. ساختار اقتصاد ایران در سالهای اخیر توان جذب نیروی متخصص را از دست داده است. بسیاری از صنایع با رکود یا کاهش ظرفیت مواجهاند و شرکتها ترجیح میدهند با حداقل نیروی انسانی فعالیت کنند. در بخش خصوصی نیز نااطمینانی اقتصادی باعث شده کارفرمایان کمتر به استخدام بلندمدت فکر کنند.در نتیجه، بخش بزرگی از بازار کار به سمت مشاغل موقت، پروژهای و بیثبات حرکت کرده است. قراردادهای کوتاهمدت، حقوق پایین، نبود بیمه و امنیت شغلی، تجربه مشترک بسیاری از جوانان شاغل است. حتی در برخی حوزههای تخصصی، افراد با چند سال سابقه کار هنوز نمیتوانند مطمئن باشند ماه بعد شغل خود را حفظ خواهند کرد.این بیثباتی تأثیر مستقیمی بر تصمیمهای زندگی دارد. بسیاری از جوانان ازدواج را به تعویق انداختهاند، چون درآمد ثابتی ندارند. برخی از خانوادهها میگویند فرزندانشان با وجود تحصیلات عالی هنوز وابسته مالی به والدین هستند. افزایش سن استقلال اقتصادی یکی از مهمترین نشانههای تغییر اجتماعی در ایران امروز است.در همین حال، مهاجرت به رؤیای مشترک بخش بزرگی از نسل جوان تبدیل شده است. پزشکان، برنامهنویسان، مهندسان، پژوهشگران و حتی نیروهای فنی، بیش از گذشته درباره خروج از کشور فکر میکنند. دلیل اصلی بسیاری از آنها فقط درآمد بالاتر نیست؛ آنها از نبود چشمانداز روشن حرف میزنند. برای بسیاری، مهمتر از میزان حقوق، امکان برنامهریزی برای آینده است؛ چیزی که احساس میکنند در داخل کشور از دست رفته است.شبکههای اجتماعی نیز این وضعیت را بازتاب میدهند. صفحات کاریابی پر از آگهیهایی است که دستمزدهای پایین و شرایط سخت کاری دارند. همزمان، موج گسترده تولید محتوا درباره مهاجرت، کار از راه دور و درآمد ارزی نشان میدهد ذهن نسل جوان تا چه اندازه درگیر پیدا کردن راه فرار از بیثباتی اقتصادی شده است.
جامعهای که انگیزهاش را از دست میدهد
کار فقط منبع درآمد نیست؛ بخشی از هویت اجتماعی افراد است. وقتی جوانان نتوانند آینده شغلی خود را تصور کنند، احساس بیهدفی و فرسودگی بهتدریج گسترش پیدا میکند. روانشناسان اجتماعی معتقدند ناامیدی شغلی میتواند اعتمادبهنفس، انگیزه و احساس تعلق اجتماعی را تضعیف کند.بسیاری از جوانان میگویند دیگر انگیزهای برای برنامهریزی بلندمدت ندارند. برخی ترجیح میدهند وارد مشاغل کوتاهمدت و موقت شوند، چون باور ندارند بازار کار امکان رشد واقعی به آنها بدهد. این تغییر نگرش، در حال شکل دادن به نوعی فرهنگ «زندگی کوتاهمدت» است؛ فرهنگی که در آن افراد بیشتر بر بقا تمرکز میکنند تا ساختن آینده.در سالهای اخیر، مشاغل اینترنتی و فریلنسری برای بخشی از جوانان به راه نجات تبدیل شده است. برنامهنویسی، تولید محتوا، طراحی گرافیک و فروش آنلاین، فرصتهایی ایجاد کرده که برخی افراد بتوانند خارج از ساختار سنتی بازار کار درآمد کسب کنند. اما حتی این حوزهها نیز با محدودیتهایی مانند ناپایداری اینترنت، نبود قوانین حمایتی و مشکلات پرداخت بینالمللی روبهرو هستند.در کنار مشکلات اقتصادی، احساس نابرابری نیز تشدید شده است. بسیاری از جوانان معتقدند موفقیت شغلی بیش از آنکه به تخصص و تلاش وابسته باشد، به روابط، سرمایه اولیه یا دسترسیهای خاص بستگی دارد. این احساس، اعتماد عمومی به عدالت اجتماعی را کاهش میدهد و باعث میشود افراد نسبت به آینده بدبینتر شوند.برخی جامعهشناسان هشدار میدهند ادامه این وضعیت میتواند به کاهش مشارکت اجتماعی منجر شود. نسلی که آیندهای برای خود متصور نیست، کمتر به توسعه بلندمدت جامعه فکر میکند. کاهش انگیزه برای سرمایهگذاری روی مهارت، افت امید به پیشرفت و افزایش میل به خروج از کشور، بخشی از پیامدهای چنین فضایی است.در محیطهای کاری نیز نوعی خستگی جمعی دیده میشود. کارمندانی که حقوقشان با تورم هماهنگ نیست، نیروهایی که امنیت شغلی ندارند و کارگرانی که نگران آیندهاند، اغلب احساس میکنند تلاششان نتیجهای متناسب ندارد. این احساس فرسودگی میتواند بهرهوری اقتصادی را نیز کاهش دهد و چرخه بحران را عمیقتر کند.
آیندهای که مدام عقب میرود
یکی از مهمترین پیامدهای نبود آینده شغلی، تغییر رابطه جوانان با مفهوم زمان است. بسیاری از افراد دیگر برای پنج یا ده سال آینده برنامهریزی نمیکنند. آنها بیشتر به فکر عبور از ماه بعد، پرداخت اجاره یا پیدا کردن منبع درآمد موقت هستند. آینده، به جای آنکه افقی روشن باشد، به چیزی مبهم و دوردست تبدیل شده است.در چنین فضایی، حتی موفقیتهای فردی نیز حس امنیت ایجاد نمیکند. فردی که امروز شغل مناسبی دارد، ممکن است نگران باشد چند ماه بعد شرکت محل کارش کوچکسازی کند یا تورم ارزش درآمدش را از بین ببرد. این نااطمینانی دائمی، فشار روانی گستردهای بر جامعه وارد میکند.بسیاری از خانوادهها نیز زیر فشار این بحران قرار گرفتهاند. والدینی که زمانی امیدوار بودند فرزندانشان زندگی بهتری داشته باشند، حالا با نسلی روبهرو هستند که برای شروع مستقل زندگی با مشکل مواجه است. این مسئله روابط خانوادگی را هم تغییر داده؛ وابستگی مالی طولانیتر شده و بسیاری از تصمیمهای شخصی به دلیل شرایط اقتصادی به تعویق افتاده است.در عین حال، جامعه هنوز بهطور کامل تسلیم نشده است. بسیاری از جوانان همچنان تلاش میکنند مهارت یاد بگیرند، زبان بخوانند، کسبوکار راه بیندازند یا مسیر تازهای برای خود پیدا کنند. اما تفاوت مهم امروز با گذشته در این است که امید، دیگر قطعی و بدیهی نیست؛ تبدیل به چیزی شکننده شده که مدام زیر فشار واقعیتهای اقتصادی قرار میگیرد.اقتصاددانان میگویند بازسازی امید شغلی فقط با ایجاد فرصت کار ممکن نیست؛ جامعه نیاز به ثبات، پیشبینیپذیری و اعتماد دارد. وقتی افراد احساس کنند تلاششان میتواند آینده را تغییر دهد، انگیزه بازمیگردد. اما در شرایطی که تورم، رکود و نااطمینانی ادامه دارد، حفظ این امید دشوارتر میشود.امروز، نبود آینده شغلی در ایران فقط مسئله جوانان بیکار نیست؛ مسئله نسلی است که احساس میکند میان تواناییهایش و فرصتهای واقعی شکاف بزرگی وجود دارد. نسلی که میخواهد زندگی بسازد اما مدام با دیوار بیثباتی برخورد میکند. نسلی که آینده را نه بهعنوان وعدهای روشن، بلکه بهصورت مهآلود و نامطمئن میبیند.شاید خطرناکترین بخش این بحران، خود بیکاری نباشد؛ بلکه فرسایش تدریجی امید باشد. وقتی جامعهای باور خود به امکان پیشرفت را از دست بدهد، بازگرداندن انگیزه بسیار دشوارتر از ایجاد چند فرصت شغلی خواهد بود. آینده شغلی فقط به معنای داشتن کار نیست؛ به معنای داشتن دلیلی برای ادامه تلاش، برنامهریزی و امیدواری است. چیزی که امروز برای بسیاری از جوانان ایرانی، بیش از هر زمان دیگری دور از دسترس به نظر میرسد.
