خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- در بسیاری از فروشگاههای مواد غذایی، قفسههای لبنیات هنوز پر هستند، اما آنچه تغییر کرده، رفتار مردم است. مشتریانی که زمانی چند بطری شیر، ماست خانوادگی، پنیر و کره را بدون فکر در سبد خرید میگذاشتند، حالا مدت طولانی مقابل یخچالهای فروشگاه میایستند، قیمتها را مقایسه میکنند و اغلب با خریدی بسیار کمتر از گذشته فروشگاه را ترک میکنند. برخی فقط یک بطری کوچک شیر میخرند، بعضی خرید پنیر را حذف کردهاند و گروهی دیگر ترجیح میدهند لبنیات را کاملاً از فهرست خرید ماهانه کنار بگذارند.

حسین جلیلی بال / آنچه امروز در بازار لبنیات ایران دیده میشود، صرفاً کاهش مصرف یک کالای غذایی نیست؛ نشانه بحرانی عمیقتر در اقتصاد و سلامت جامعه است. افزایش مداوم قیمت محصولات لبنی باعث شده مصرف سرانه شیر و فرآوردههای لبنی در ایران بهشدت کاهش پیدا کند؛ اتفاقی که فعالان این صنعت آن را زنگ خطر جدی برای آینده تولید و سلامت عمومی میدانند.صنعت لبنیات سالها یکی از مهمترین صنایع غذایی کشور بود؛ صنعتی که میلیونها نفر از دامدار و کشاورز تا راننده حملونقل، کارخانهدار و فروشنده خرد به آن وابسته بودند. اما حالا این زنجیره بزرگ اقتصادی زیر فشار تورم، کاهش قدرت خرید مردم، افزایش هزینه تولید و سیاستهای ناپایدار اقتصادی، وارد دورهای از فرسایش شده است. تولیدکنندگان میگویند مردم دیگر توان خرید ندارند و کارخانهها نیز با کاهش فروش، افزایش هزینهها و افت سودآوری مواجه شدهاند.در ظاهر، کارخانهها هنوز فعالاند و برندهای لبنی همچنان در بازار حضور دارند، اما پشت این ظاهر، بسیاری از تولیدکنندگان از کاهش شدید تقاضا حرف میزنند. برخی کارخانهها ظرفیت تولید خود را پایین آوردهاند، بعضی خطوط تولید را متوقف کردهاند و تعدادی از واحدهای کوچکتر عملاً در آستانه تعطیلی قرار گرفتهاند. در این میان، دامداران نیز با بحران خوراک دام، افزایش هزینه نگهداری و کاهش صرفه اقتصادی تولید شیر خام روبهرو هستند.این بحران فقط اقتصادی نیست؛ اجتماعی و حتی بهداشتی است. کارشناسان هشدار میدهند حذف تدریجی لبنیات از سفره خانوادهها میتواند در سالهای آینده پیامدهای جدی برای سلامت جامعه داشته باشد؛ از افزایش پوکی استخوان گرفته تا سوءتغذیه کودکان و کاهش کیفیت تغذیه عمومی. جامعهای که توان خرید شیر و ماست را از دست بدهد، تنها با بحران گرانی روبهرو نیست؛ با تهدیدی بلندمدت برای سلامت نسلهای آینده مواجه است.
شیر؛ کالایی که آرامآرام لوکس شد
تا چند سال پیش، لبنیات جزو ابتداییترین اقلام سبد غذایی خانوادهها محسوب میشد. شیر صبحانه، ماست کنار غذا و پنیر سفره شام، بخشی عادی از زندگی روزمره بود. اما تورم مداوم، قیمت محصولات لبنی را آنقدر افزایش داده که حالا برای بسیاری از خانوادهها، خرید منظم لبنیات به تصمیمی دشوار تبدیل شده است.افزایش قیمت شیر خام یکی از مهمترین دلایل گرانی لبنیات عنوان میشود. دامداران میگویند هزینه خوراک دام، دارو، حملونقل، انرژی و نگهداری دام طی سالهای اخیر چند برابر شده و تولید شیر دیگر صرفه اقتصادی سابق را ندارد. از سوی دیگر، کاهش ارزش پول ملی و وابستگی بخشی از نهادههای دامی به واردات، باعث شده نوسانات ارزی مستقیماً بر قیمت تمامشده محصولات لبنی اثر بگذارد.کارخانههای لبنی نیز وضعیت مشابهی دارند. هزینه بستهبندی، حملونقل، انرژی و دستمزدها افزایش یافته و تولیدکنندگان میگویند ادامه فعالیت با قیمتگذاری دستوری و کاهش تقاضا بسیار دشوار شده است. برخی تولیدکنندگان معتقدند میان هزینه واقعی تولید و توان خرید مردم شکافی بزرگ ایجاد شده؛ شکافی که نه تولیدکننده قادر به جبران آن است و نه مصرفکننده توان تحملش را دارد.در بازار، نتیجه این وضعیت به شکل کاهش شدید مصرف دیده میشود. فروشندگان مواد غذایی میگویند بسیاری از خانوادهها به خریدهای حداقلی روی آوردهاند. ماستهای بزرگ خانوادگی جای خود را به بستههای کوچک دادهاند و برخی مردم به جای مصرف روزانه شیر، آن را به چند بار در هفته محدود کردهاند. در دهکهای پایینتر درآمدی، حتی همین میزان مصرف نیز کاهش یافته است.برخی خانوادهها ترجیح میدهند محصولات ارزانتر و کمکیفیتتر بخرند یا مصرف لبنیات را با مواد غذایی دیگری جایگزین کنند. اما متخصصان تغذیه هشدار میدهند لبنیات بهسادگی قابل حذف یا جایگزینی نیست. کاهش مصرف کلسیم و پروتئین میتواند در بلندمدت سلامت کودکان، نوجوانان و سالمندان را به خطر بیندازد.در همین حال، شبکههای اجتماعی پر شده از تصاویر و ویدئوهایی که قیمت محصولات لبنی را با سالهای گذشته مقایسه میکنند. کاربران از این میگویند که شیر، پنیر و کره به کالاهایی گران تبدیل شدهاند و بسیاری از خانوادهها مجبورشدهاند مصرف آنها را کاهش دهند. این تغییر فقط یک تحول اقتصادی نیست؛ تغییری در سبک زندگی و الگوی تغذیه جامعه است.
دامداریها و کارخانههایی که زیر فشار خرد میشوند
بحران صنعت لبنیات فقط در فروشگاهها دیده نمیشود؛ در دامداریها و کارخانهها نیز جریان دارد. دامداران میگویند افزایش شدید هزینهها باعث شده بسیاری از واحدهای دامداری کوچک توان ادامه فعالیت نداشته باشند. خوراک دام، که بخش عمده هزینه تولید شیر را تشکیل میدهد، طی سالهای اخیر جهش قیمتی سنگینی داشته و بسیاری از دامداران برای تأمین آن با مشکل مواجهاند.برخی دامداران ناچار شدهاند تعداد دامهای خود را کاهش دهند یا حتی دامداری را تعطیل کنند. آنها میگویند قیمت فروش شیر خام با هزینه واقعی تولید همخوانی ندارد و ادامه این روند میتواند تولید داخلی را با بحران جدی مواجه کند. کاهش تولید شیر خام نیز به معنای فشار بیشتر بر کارخانههای لبنی و در نهایت افزایش دوباره قیمتهاست؛ چرخهای که مدام خود را تکرار میکند.در کارخانههای لبنی، نگرانی اصلی کاهش مصرف است. مدیران برخی واحدهای تولیدی میگویند بازار کشش افزایش قیمت بیشتر را ندارد، اما هزینههای تولید همچنان بالا میرود. نتیجه این وضعیت، کاهش سود، افت تولید و در برخی موارد تعدیل نیرو بوده است.صنعت لبنیات ایران علاوه بر مشکلات داخلی، با کاهش صادرات نیز روبهرو شده است. نوسانات ارزی، محدودیتهای تجاری و دشواری نقلوانتقال مالی، صادرات محصولات لبنی را سختتر کرده و بسیاری از تولیدکنندگان بازارهای منطقهای خود را از دست دادهاند. این مسئله فشار مضاعفی بر کارخانهها وارد کرده، زیرا در شرایط افت مصرف داخلی، صادرات میتوانست بخشی از زیانها را جبران کند.در کنار این مشکلات، بیثباتی سیاستگذاری نیز یکی از دغدغههای اصلی فعالان صنعت است. تغییر مداوم قیمتگذاری، سیاستهای واردات و صادرات و نبود برنامه بلندمدت، فضای نااطمینانی شدیدی ایجاد کرده است. تولیدکنندگان میگویند وقتی آینده بازار قابل پیشبینی نباشد، سرمایهگذاری جدید تقریباً غیرممکن میشود.اقتصاددانان هشدار میدهند اگر روند کاهش مصرف و تضعیف تولید ادامه پیدا کند، صنعت لبنیات ممکن است وارد مرحلهای از فروپاشی تدریجی شود؛ وضعیتی که در آن هم مصرفکننده آسیب میبیند و هم تولیدکننده. در چنین شرایطی، بازگرداندن ظرفیت تولید و اعتماد مصرفکننده بسیار دشوار خواهد بود.
حذف لبنیات؛ بحران خاموش سلامت عمومی
شاید خطرناکترین بخش ماجرا، پیامدهای بلندمدت کاهش مصرف لبنیات باشد. کارشناسان سلامت میگویند کاهش مصرف شیر و فرآوردههای لبنی در سالهای آینده میتواند هزینههای درمانی و مشکلات بهداشتی را افزایش دهد. کودکان و نوجوانانی که در دوران رشد به اندازه کافی کلسیم و مواد مغذی دریافت نمیکنند، ممکن است در آینده با مشکلات جدی استخوانی و جسمی روبهرو شوند.پزشکان هشدار میدهند جامعه ایران همین حالا نیز با نرخ بالای پوکی استخوان مواجه است و ادامه روند کاهش مصرف لبنیات میتواند این بحران را تشدید کند. سالمندان، زنان و کودکان بیش از دیگران در معرض آسیب قرار دارند، زیرا نیاز تغذیهای آنها بیشتر است.اما مسئله فقط سلامت جسمی نیست. حذف تدریجی لبنیات از سفره مردم، نشانهای از کاهش کیفیت زندگی است. وقتی خانوادهای ناچار میشود میان خرید گوشت، برنج، اجاره خانه یا شیر یکی را انتخاب کند، یعنی فشار اقتصادی از سطح درآمد عبور کرده و به سبک تغذیه و سلامت جامعه رسیده است.در بسیاری از خانوادهها، والدین تلاش میکنند مصرف لبنیات کودکان را حفظ کنند، حتی اگر خودشان کمتر مصرف کنند. اما در دهکهای پایینتر، همین امکان نیز محدود شده است. برخی خانوادهها به شیرهای ارزانتر یا محصولات کمکیفیتتر روی آوردهاند و برخی دیگر مصرف را به حداقل رساندهاند.جامعهشناسان معتقدند بحران لبنیات فقط یک مسئله اقتصادی نیست؛ نشانهای از کوچک شدن تدریجی سفره مردم است. وقتی کالاهای پایه غذایی از دسترس طبقات متوسط و پایین خارج میشوند، جامعه وارد مرحلهای از فرسایش معیشتی میشود که آثار آن سالها باقی میماند.در چنین فضایی، صنعت لبنیات به نمادی از بحران گستردهتر اقتصاد ایران تبدیل شده است؛ اقتصادی که در آن افزایش هزینه تولید و کاهش قدرت خرید مردم همزمان رخ میدهد. تولیدکننده نمیتواند ارزانتر بفروشد و مصرفکننده نمیتواند گرانتر بخرد. میان این دو، صنعتی قرار گرفته که آرامآرام توان ادامه حیات خود را از دست میدهد.امروز، مسئله فقط گرانی شیر و پنیر نیست. مسئله این است که یکی از پایهایترین عناصر تغذیه خانوار ایرانی در حال حذف شدن از سفره مردم است. این حذف، فقط یک تغییر در سبد خرید نیست؛ نشانه تغییری عمیقتر در کیفیت زندگی، سلامت عمومی و ساختار اقتصادی جامعه است.اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، صنعت لبنیات ممکن است نه با یک سقوط ناگهانی، بلکه با فرسایشی آرام و تدریجی از پا دربیاید؛ فرسایشی که از دامداریها آغاز میشود، به کارخانهها میرسد و در نهایت در سلامت و زندگی روزمره مردم دیده خواهد شد. شاید خطر واقعی همین باشد؛ نابودی صنعتی که زمانی بخشی طبیعی از زندگی مردم بود، اما حالا زیر فشار گرانی و کاهش قدرت خرید، آرامآرام از سفرهها و از اقتصاد کشور حذف میشود.
