گزارش اقتصاد پویا از چالش نوظهور اقتصاد دیجیتال در ایران ؛
فشار بر شبکه ملی برق با افزایش استخراج رمزارز
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - در سالهای اخیر، رمزارزها از یک پدیده نوظهور مالی به یکی از موضوعات مهم اقتصادی و فناوری در جهان تبدیل شدهاند. رشد ارزش برخی ارزهای دیجیتال، گسترش فناوری بلاکچین و افزایش علاقه سرمایهگذاران باعث شده فعالیت در حوزه استخراج رمزارز به صنعتی چند میلیارد دلاری در بسیاری از کشورها تبدیل شود. ایران نیز به دلیل برخورداری از منابع انرژی و قیمت نسبتاً پایین برق در مقایسه با برخی کشورهای جهان، به یکی از مقاصد جذاب برای استخراج رمزارز تبدیل شده است. با این حال، توسعه این فعالیت همزمان با چالشهایی همراه بوده که مهمترین آن فشار بر شبکه برق کشور و تشدید ناترازی انرژی است.

حسین قیدر / موضوع استخراج رمزارز طی سالهای اخیر بارها در کانون توجه افکار عمومی قرار گرفته است. هر بار که خاموشیها افزایش مییابد یا مصرف برق کشور به رکوردهای جدید میرسد، نگاهها به سمت مراکز استخراج رمزارز معطوف میشود. بسیاری از کارشناسان معتقدند اگرچه استخراج رمزارز تنها عامل مشکلات شبکه برق نیست، اما رشد کنترلنشده این فعالیت میتواند فشار قابل توجهی بر زیرساختهای انرژی وارد کند. از سوی دیگر، طرفداران صنعت رمزارز معتقدند این حوزه میتواند فرصتهای اقتصادی جدیدی برای کشور ایجاد کند. استخراج قانونی، جذب سرمایه، توسعه فناوریهای مرتبط و کسب درآمد ارزی از جمله مزایایی است که برای این صنعت برشمرده میشود. همین مسئله باعث شده سیاستگذاران با دوگانهای پیچیده مواجه شوند؛ از یک سو ضرورت حمایت از فناوریهای نوین و از سوی دیگر لزوم حفظ پایداری شبکه برق و مدیریت مصرف انرژی. در شرایطی که ایران با ناترازی مزمن در حوزه برق روبهرو است و در فصلهای گرم سال بخشهایی از صنعت و مصرف خانگی تحت تأثیر محدودیتهای انرژی قرار میگیرند، افزایش فعالیتهای استخراج رمزارز به موضوعی حساس تبدیل شده است. کارشناسان بر این باورند که آینده این صنعت در ایران به نحوه مدیریت مصرف انرژی، اصلاح مقررات و توسعه زیرساختهای تولید برق وابسته خواهد بود.
رمزارزها و جذابیت استخراج در ایران
استخراج رمزارز فرآیندی است که طی آن تراکنشهای شبکههای بلاکچینی تأیید شده و در ازای آن به استخراجکنندگان پاداش داده میشود. این فرآیند نیازمند استفاده از دستگاههای قدرتمند محاسباتی است که به صورت مداوم فعالیت میکنند و برق قابل توجهی مصرف میکنند. هرچه قیمت رمزارزها افزایش یابد، انگیزه برای سرمایهگذاری در استخراج نیز بیشتر میشود. ایران به دلیل دسترسی به منابع گسترده انرژی و قیمت پایینتر برق نسبت به بسیاری از کشورها، برای فعالان این صنعت جذابیت ویژهای داشته است. در سالهای گذشته، بسیاری از سرمایهگذاران داخلی و حتی برخی فعالان خارجی تلاش کردند از این مزیت برای راهاندازی مراکز استخراج استفاده کنند. در کنار مراکز دارای مجوز، فعالیتهای غیرمجاز نیز به یکی از چالشهای جدی تبدیل شد. استفاده از برق یارانهای در واحدهای مسکونی، صنعتی یا کشاورزی برای استخراج رمزارز موجب شد بخشی از مصرف برق خارج از چارچوبهای قانونی صورت گیرد. این مسئله علاوه بر فشار بر شبکه، موجب ایجاد نگرانیهایی درباره عدالت در توزیع یارانههای انرژی شد. کارشناسان اقتصادی معتقدند استخراج رمزارز به خودی خود فعالیتی غیرمولد نیست و در بسیاری از کشورها به عنوان یک صنعت شناخته میشود. اما تفاوت اصلی در نحوه تأمین انرژی آن است. کشورهایی که ظرفیت مازاد تولید برق دارند یا از انرژیهای تجدیدپذیر استفاده میکنند، فشار کمتری از این ناحیه متحمل میشوند. در مقابل، در کشوری که با کمبود برق مواجه است، هر واحد مصرف اضافی میتواند بر پایداری شبکه اثرگذار باشد. افزایش قیمت جهانی بیتکوین و سایر ارزهای دیجیتال نیز باعث شده جذابیت استخراج همچنان حفظ شود. در بسیاری از دورهها، رشد ارزش رمزارزها موجب افزایش تقاضا برای خرید دستگاههای ماینینگ و راهاندازی مراکز جدید شده است. همین روند، مدیریت مصرف برق را برای سیاستگذاران دشوارتر کرده است. در سالهای اخیر دولت تلاش کرده با صدور مجوزهای رسمی و تعیین تعرفههای مشخص، فعالیت استخراج را ساماندهی کند. با این حال، همچنان بخش قابل توجهی از نگرانیها مربوط به فعالیتهای غیرمجاز و مصرف برق خارج از چارچوبهای تعیینشده است.
فشار بر شبکه برق و تشدید ناترازی انرژی
یکی از مهمترین انتقادها به استخراج رمزارز در ایران، مصرف بالای برق است. دستگاههای استخراج به صورت ۲۴ ساعته فعالیت میکنند و برای حفظ سودآوری نیاز دارند بدون وقفه روشن باشند. این ویژگی موجب میشود مصرف انرژی آنها در مقایسه با بسیاری از فعالیتهای اقتصادی دیگر بسیار بالا باشد. در شرایطی که ایران در تابستان با اوج مصرف برق مواجه میشود، افزایش مصرف ناشی از مراکز استخراج میتواند فشار مضاعفی بر شبکه وارد کند. هرچند کارشناسان تأکید دارند که مشکل ناترازی برق تنها به استخراج رمزارز محدود نمیشود و عواملی مانند رشد مصرف خانگی، فرسودگی نیروگاهها، افزایش استفاده از وسایل سرمایشی و کمبود سرمایهگذاری در تولید برق نیز نقش مهمی دارند، اما مصرف متمرکز مراکز استخراج را نمیتوان نادیده گرفت. در برخی سالها، مسئولان از کشف هزاران دستگاه استخراج غیرمجاز خبر دادهاند. این دستگاهها معمولاً در مکانهایی فعالیت میکنند که برق یارانهای دریافت میکنند و همین موضوع موجب افزایش بار شبکه در مناطق مختلف میشود. استفاده غیرقانونی از برق نه تنها هزینههای انرژی را افزایش میدهد، بلکه میتواند موجب افت ولتاژ و اختلال در شبکه توزیع نیز شود. یکی دیگر از چالشها، تأثیر استخراج بر بخش تولید است. در دورههایی که کمبود برق وجود دارد، صنایع ناچار به کاهش مصرف یا توقف موقت فعالیت میشوند. بسیاری از فعالان صنعتی معتقدند در شرایط ناترازی، اولویت باید با تأمین برق واحدهای تولیدی باشد؛ زیرا صنایع علاوه بر اشتغالزایی، ارزش افزوده اقتصادی بالاتری ایجاد میکنند. کارشناسان حوزه انرژی بر این باورند که مسئله اصلی، نبود توازن میان تولید و مصرف برق است. در سالهای اخیر رشد مصرف سریعتر از توسعه ظرفیت نیروگاهی بوده و همین مسئله موجب شکلگیری شکاف میان عرضه و تقاضا شده است. استخراج رمزارز در چنین شرایطی به عاملی تبدیل میشود که میتواند این شکاف را عمیقتر کند. از منظر اقتصادی نیز یارانه انرژی یکی از موضوعات مهم است. زمانی که برق با قیمت یارانهای در اختیار استخراجکنندگان قرار میگیرد، بخشی از منابع عمومی عملاً صرف فعالیتی میشود که سود آن در اختیار گروه محدودی قرار دارد. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان بر ضرورت اصلاح تعرفهها و واقعیسازی هزینه انرژی در این بخش تأکید میکنند.
آینده صنعت استخراج و راهکارهای مدیریت مصرف
با وجود چالشهای موجود، بسیاری از تحلیلگران معتقدند استخراج رمزارز را نمیتوان به طور کامل نادیده گرفت یا حذف کرد. فناوری بلاکچین و داراییهای دیجیتال بخشی از اقتصاد آینده جهان خواهند بود و کشورها ناچارند جایگاه خود را در این عرصه مشخص کنند. بنابراین مسئله اصلی، مدیریت صحیح این صنعت و کاهش اثرات منفی آن بر شبکه انرژی است. یکی از راهکارهای مهم، توسعه استخراج مبتنی بر انرژیهای تجدیدپذیر است. استفاده از نیروگاههای خورشیدی و بادی میتواند بخشی از نیاز برق مراکز استخراج را تأمین کند و فشار بر شبکه سراسری را کاهش دهد. بسیاری از کشورها به سمت چنین مدلهایی حرکت کردهاند تا میان توسعه فناوری و حفظ پایداری انرژی تعادل برقرار کنند. ایجاد نیروگاههای اختصاصی برای مراکز استخراج نیز از دیگر پیشنهادهای مطرحشده است. در این مدل، فعالان حوزه رمزارز موظف میشوند برق مورد نیاز خود را از طریق سرمایهگذاری مستقیم در تولید انرژی تأمین کنند. این رویکرد میتواند از انتقال هزینهها به شبکه عمومی جلوگیری کند. ساماندهی فعالیتهای غیرمجاز نیز اهمیت زیادی دارد. تا زمانی که استخراج غیرقانونی ادامه داشته باشد، امکان برنامهریزی دقیق برای مدیریت مصرف انرژی وجود نخواهد داشت. شفافسازی مقررات و تسهیل فعالیت قانونی میتواند بخشی از این مشکل را کاهش دهد. کارشناسان همچنین بر اهمیت توسعه ظرفیت نیروگاهی کشور تأکید دارند. ایران برای پاسخگویی به رشد مصرف برق در سالهای آینده نیازمند سرمایهگذاری گسترده در تولید انرژی است. بدون افزایش ظرفیت تولید، هرگونه رشد مصرف، چه در بخش خانگی و چه در بخش استخراج رمزارز، میتواند به بحرانهای بزرگتر منجر شود. در نهایت، افزایش استخراج رمزارز و فشار آن بر شبکه برق نمادی از چالش بزرگتری است که اقتصاد ایران با آن مواجه است؛ چالشی به نام ناترازی انرژی. از یک سو فرصتهای جدید اقتصاد دیجیتال و از سوی دیگر محدودیتهای زیرساختی کشور، سیاستگذاران را ناچار به اتخاذ تصمیمات دشوار کرده است. آینده این صنعت در ایران به میزان موفقیت در ایجاد تعادل میان توسعه فناوری، حفظ امنیت انرژی و اصلاح الگوهای مصرف بستگی دارد. اگر این تعادل برقرار شود، رمزارزها میتوانند به فرصتی برای اقتصاد کشور تبدیل شوند؛ اما اگر مدیریت مصرف و توسعه زیرساختها با سرعت کافی پیش نرود، فشار بر شبکه برق همچنان یکی از مهمترین چالشهای پیش روی اقتصاد و صنعت ایران خواهد بود.
