گزارش اقتصاد پویا ازمهاجرت نخبگان و پیامدهای آن برای توسعه کشور؛
مهاجرت سرمایه انسانی
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی - در دنیای امروز، توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورها بیش از هر زمان دیگری به سرمایه انسانی وابسته است. اگر در گذشته منابع طبیعی، موقعیت جغرافیایی یا سرمایههای مالی مهمترین مزیت کشورها محسوب میشدند، اکنون دانش، نوآوری و نیروی انسانی متخصص به عنوان اصلیترین عوامل رشد و پیشرفت شناخته میشوند. در چنین شرایطی، مهاجرت نخبگان به یکی از مهمترین چالشهای کشورهای در حال توسعه تبدیل شده است؛ پدیدهای که نهتنها بر بازار کار و تولید علم اثر میگذارد، بلکه آینده توسعه، رقابتپذیری و حتی امنیت اقتصادی کشورها را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.

دانیال امینی / ایران نیز طی دهههای اخیر با مسئله مهاجرت نخبگان مواجه بوده است. دانشجویان ممتاز، پژوهشگران، پزشکان، مهندسان، کارآفرینان و نیروهای متخصصی که سالها برای آموزش و توانمندسازی آنها سرمایهگذاری شده، در مقاطعی تصمیم گرفتهاند مسیر حرفهای خود را در خارج از کشور دنبال کنند. این موضوع همواره محل بحث میان کارشناسان، سیاستگذاران و فعالان اقتصادی بوده است. برخی آن را بخشی طبیعی از جریان جهانی نیروی کار میدانند و برخی دیگر از آن به عنوان «خروج سرمایه انسانی» یاد میکنند که میتواند روند توسعه کشور را با چالشهای جدی مواجه سازد.آنچه این مسئله را مهمتر میکند، هزینههای مستقیم و غیرمستقیمی است که برای تربیت نیروی متخصص در کشور صرف میشود. از آموزش در مدارس و دانشگاهها گرفته تا سرمایهگذاری در پژوهش و مهارتآموزی، همگی بخشی از سرمایهگذاری ملی برای ساختن نیروی انسانی کارآمد محسوب میشوند. زمانی که این نیروها کشور را ترک میکنند، بخشی از منافع این سرمایهگذاری به اقتصادهای دیگر منتقل میشود؛ اقتصادهایی که بدون تحمل هزینههای اولیه آموزش، از دانش و مهارت این افراد بهرهمند میشوند.
چرا نخبگان مهاجرت میکنند؟
مهاجرت نخبگان پدیدهای تکعاملی نیست و معمولاً مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، علمی و حرفهای در شکلگیری آن نقش دارند. یکی از مهمترین دلایل، جستوجوی فرصتهای شغلی بهتر است. بسیاری از نیروهای متخصص به دنبال محیطی هستند که در آن بتوانند متناسب با دانش و توانایی خود فعالیت کنند، از درآمد مناسب برخوردار باشند و مسیر رشد حرفهای روشنی پیش روی خود ببینند.بازار کار یکی از مهمترین عوامل تصمیمگیری نخبگان برای ماندن یا مهاجرت است. هنگامی که فاصله میان سطح تخصص و فرصتهای شغلی موجود افزایش پیدا میکند، احتمال مهاجرت نیز بیشتر میشود. بسیاری از فارغالتحصیلان رشتههای تخصصی معتقدند ظرفیتهای علمی و مهارتی آنها به اندازه کافی مورد استفاده قرار نمیگیرد یا امکان دستیابی به موقعیتهای حرفهای متناسب با تواناییهایشان محدود است.عامل دیگر، شرایط پژوهشی و علمی است. پژوهشگران و دانشگاهیان برای ادامه فعالیت خود به زیرساختهای علمی، آزمایشگاههای مجهز، ارتباطات بینالمللی و دسترسی به منابع مالی پژوهشی نیاز دارند. هرچه این امکانات محدودتر باشد، انگیزه برای فعالیت در مراکز علمی پیشرفته جهان افزایش مییابد. در بسیاری از کشورها، دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی با ارائه امکانات گسترده، جذب دانشمندان و پژوهشگران را به یکی از راهبردهای اصلی توسعه تبدیل کردهاند.عوامل اقتصادی نیز نقش مهمی ایفا میکنند. تورم، کاهش قدرت خرید، نوسانات اقتصادی و نگرانی نسبت به آینده شغلی از جمله موضوعاتی هستند که بر تصمیم نخبگان تأثیر میگذارند. بسیاری از متخصصان در کنار مسائل حرفهای، به دنبال ثبات اقتصادی و امکان برنامهریزی بلندمدت برای زندگی خود هستند.در کنار این موارد، برخی عوامل اجتماعی و فرهنگی نیز در مهاجرت نخبگان مؤثرند. کیفیت زندگی، دسترسی به خدمات عمومی، امکانات آموزشی برای فرزندان، آزادیهای علمی و حرفهای و چشمانداز آینده از جمله مواردی هستند که در ارزیابی افراد برای انتخاب محل زندگی و کار اهمیت دارند.با این حال، کارشناسان تأکید میکنند که مهاجرت لزوماً پدیدهای منفی نیست. در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، گردش نخبگان میان کشورها امری طبیعی تلقی میشود. مسئله اصلی زمانی ایجاد میشود که خروج نیروهای متخصص بیش از ورود یا بازگشت آنها باشد و کشور نتواند از ظرفیتهای علمی و حرفهای این افراد بهرهمند شود.
توسعهای که بدون سرمایه انسانی دشوار میشود
نخستین و مهمترین پیامد مهاجرت نخبگان، کاهش سرمایه انسانی کشور است. سرمایه انسانی شامل دانش، مهارت، تجربه و تواناییهایی است که افراد در طول سالها آموزش و فعالیت حرفهای کسب میکنند. هنگامی که نیروهای متخصص از یک کشور خارج میشوند، بخشی از این سرمایه نیز از دسترس اقتصاد ملی خارج میشود.این موضوع در حوزه علم و فناوری بیش از هر جای دیگر قابل مشاهده است. دانشگاهها، مراکز پژوهشی و شرکتهای دانشبنیان برای توسعه فعالیتهای خود به نیروی انسانی متخصص نیاز دارند. کاهش تعداد پژوهشگران و متخصصان میتواند سرعت تولید علم، نوآوری و تجاریسازی فناوری را کاهش دهد. در دنیایی که رقابت کشورها بر پایه دانش و فناوری شکل گرفته، این مسئله میتواند پیامدهای بلندمدتی برای جایگاه علمی کشور داشته باشد.بخش تولید و صنعت نیز از مهاجرت نخبگان تأثیر میپذیرد. صنایع پیشرفته برای ارتقای بهرهوری، توسعه فناوری و افزایش رقابتپذیری به مهندسان، مدیران و کارشناسان متخصص نیاز دارند. خروج این نیروها میتواند فرآیند نوسازی صنعتی را کند کرده و وابستگی به فناوریهای خارجی را افزایش دهد.یکی دیگر از پیامدهای مهم، کاهش ظرفیت کارآفرینی است. بسیاری از نخبگان علاوه بر تخصص علمی، توانایی ایجاد کسبوکارهای نوآورانه را نیز دارند. استارتاپها و شرکتهای دانشبنیان معمولاً توسط افرادی شکل میگیرند که از دانش تخصصی و نگاه خلاقانه برخوردارند. مهاجرت این افراد به معنای از دست رفتن بخشی از فرصتهای اشتغال، سرمایهگذاری و نوآوری در داخل کشور خواهد بود.از منظر اقتصادی نیز مهاجرت نخبگان هزینههای قابل توجهی به همراه دارد. دولتها برای آموزش و تربیت هر دانشجو، پزشک، مهندس یا پژوهشگر منابع مالی قابل توجهی صرف میکنند. هنگامی که این افراد کشور را ترک میکنند، بازدهی بخشی از این سرمایهگذاری نصیب اقتصادهای دیگر میشود. به همین دلیل برخی اقتصاددانان از مهاجرت گسترده نخبگان به عنوان «صادرات رایگان سرمایه انسانی» یاد میکنند.پیامدهای اجتماعی این پدیده نیز قابل توجه است. کاهش امید به آینده در میان جوانان، افزایش تمایل به مهاجرت در نسلهای بعدی و شکلگیری نوعی رقابت برای خروج از کشور از جمله آثار اجتماعی است که میتواند در بلندمدت بر پویایی جامعه تأثیر بگذارد.
از فرار مغزها تا گردش نخبگان؛ راهکار چیست؟
بسیاری از کارشناسان معتقدند نگاه به مهاجرت نخبگان باید از رویکرد صرفاً تهدیدمحور فاصله بگیرد و به سمت مدیریت سرمایه انسانی حرکت کند. در دنیای امروز، جابهجایی نیروی متخصص میان کشورها امری اجتنابناپذیر است و نمیتوان انتظار داشت که همه نخبگان در یک کشور باقی بمانند. آنچه اهمیت دارد، ایجاد شرایطی است که افراد برای فعالیت و سرمایهگذاری علمی و حرفهای در داخل کشور انگیزه کافی داشته باشند.یکی از مهمترین راهکارها، بهبود محیط کسبوکار و بازار کار برای نیروهای متخصص است. ایجاد فرصتهای شغلی متناسب با سطح دانش و مهارت نخبگان میتواند نقش مهمی در کاهش انگیزه مهاجرت داشته باشد. توسعه صنایع دانشبنیان، حمایت از نوآوری و تسهیل فعالیت کارآفرینان از جمله اقداماتی است که میتواند به جذب و حفظ نیروی انسانی متخصص کمک کند.تقویت زیرساختهای علمی و پژوهشی نیز اهمیت بالایی دارد. دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی زمانی میتوانند نخبگان را حفظ کنند که امکان انجام پژوهشهای باکیفیت، همکاریهای بینالمللی و دسترسی به منابع علمی مناسب را فراهم سازند. سرمایهگذاری در علم و فناوری در واقع سرمایهگذاری برای حفظ سرمایه انسانی کشور است.افزایش ارتباط با نخبگان ایرانی خارج از کشور نیز میتواند بخشی از راهحل باشد. بسیاری از کشورها تلاش کردهاند از ظرفیت متخصصان مهاجر برای انتقال دانش، سرمایه و تجربه استفاده کنند. ایجاد شبکههای همکاری علمی، پروژههای مشترک تحقیقاتی و فرصتهای بازگشت موقت یا دائمی میتواند زمینه بهرهگیری از این ظرفیتها را فراهم کند.بهبود شاخصهای اقتصادی و افزایش ثبات نیز از عوامل تعیینکننده است. هرچه فضای اقتصادی قابل پیشبینیتر باشد و چشمانداز روشنتری برای آینده ترسیم شود، تمایل به ماندن و فعالیت در داخل کشور افزایش خواهد یافت.در نهایت، مسئله مهاجرت نخبگان را نمیتوان صرفاً با آمار خروج یا ورود افراد سنجید. آنچه اهمیت دارد، توانایی کشور در حفظ، جذب و بهکارگیری استعدادهاست. کشوری که بتواند محیطی پویا، رقابتی و امیدبخش برای نیروهای متخصص فراهم کند، نهتنها از مهاجرت گسترده جلوگیری خواهد کرد، بلکه میتواند به مقصدی برای جذب نخبگان نیز تبدیل شود.
