خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی - در هر دورهای که بحث توافق میان ایران و آمریکا مطرح میشود، یک پرسش بیش از هر موضوع دیگری در میان افکار عمومی تکرار میشود؛ «این توافق چه زمانی وارد زندگی مردم خواهد شد؟» و مهمتر از آن، «آیا قیمتها کاهش پیدا میکند؟» این پرسشها از آن جهت اهمیت دارند که برای بخش بزرگی از جامعه، موفقیت یا شکست هر توافق سیاسی نه در بیانیههای دیپلماتیک و نشستهای خبری، بلکه در سفره خانوار، هزینه اجاره مسکن، قیمت کالاهای مصرفی، نرخ ارز و فرصتهای شغلی معنا پیدا میکند.

دانیال امینی / واقعیت این است که توافق احتمالی میان ایران و آمریکا میتواند آثار اقتصادی گستردهای داشته باشد، اما این آثار الزاماً فوری، یکسان و دائمی نخواهند بود. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که برخی بازارها به سرعت به اخبار سیاسی واکنش نشان میدهند، در حالی که برخی دیگر نیازمند ماهها یا حتی سالها زمان هستند تا تغییرات واقعی را تجربه کنند. از سوی دیگر، کاهش قیمتها نیز به عوامل متعددی وابسته است و توافق به تنهایی نمیتواند تضمینکننده ارزانی گسترده در همه بخشهای اقتصاد باشد.کارشناسان اقتصادی معتقدند برای درک اثرات یک توافق احتمالی باید میان واکنشهای کوتاهمدت بازارها و تغییرات بلندمدت اقتصادی تفاوت قائل شد. آنچه مردم در روزها و هفتههای نخست مشاهده میکنند، معمولاً ناشی از انتظارات روانی بازار است، اما آنچه در نهایت سطح رفاه خانوارها را تغییر میدهد، به عملکرد اقتصاد در ماهها و سالهای پس از توافق وابسته خواهد بود.
نخستین اثر توافق؛ آرامش در بازار ارز و انتظارات اقتصادی
اگر توافقی جامع و پایدار میان ایران و آمریکا به امضا برسد، نخستین بازاری که واکنش نشان خواهد داد، بازار ارز خواهد بود. دلیل این موضوع روشن است؛ بخش مهمی از قیمت ارز در ایران به انتظارات سیاسی و چشمانداز روابط خارجی وابسته است. زمانی که فعالان اقتصادی احساس کنند احتمال افزایش صادرات نفت، دسترسی به منابع ارزی و کاهش محدودیتهای بانکی وجود دارد، انتظارات تورمی نیز تا حدی تعدیل میشود.به همین دلیل ممکن است مردم ظرف چند روز یا چند هفته نخست پس از توافق، تغییراتی در نرخ ارز مشاهده کنند. کاهش نوسانات بازار و شکلگیری فضای روانی مثبت معمولاً اولین نشانههای تأثیر توافق هستند. البته این به معنای سقوط شدید و دائمی قیمت ارز نیست. تجربه نشان داده است که بازار ارز علاوه بر سیاست خارجی، تحت تأثیر عوامل داخلی مانند حجم نقدینگی، سیاستهای پولی، بودجه دولت و وضعیت تجارت خارجی نیز قرار دارد.پس از بازار ارز، بازار طلا و سکه نیز معمولاً واکنش نشان میدهد. کاهش ریسکهای سیاسی و افت انتظارات تورمی میتواند موجب تعدیل قیمتها در این بخش شود. اما تأثیر توافق بر زندگی روزمره مردم زمانی آغاز میشود که آثار آن به اقتصاد واقعی منتقل شود.کاهش هزینه واردات مواد اولیه و کالاهای واسطهای یکی از نخستین پیامدهای اقتصادی توافق خواهد بود. بسیاری از تولیدکنندگان ایرانی در سالهای گذشته به دلیل محدودیتهای بانکی، هزینههای حملونقل و مشکلات انتقال پول، ناچار بودند کالاها و مواد اولیه مورد نیاز خود را با هزینهای بسیار بیشتر تهیه کنند. در صورت رفع بخشی از این محدودیتها، هزینه تولید کاهش خواهد یافت و این موضوع میتواند به مرور بر قیمت برخی کالاها اثر بگذارد.با این حال کارشناسان هشدار میدهند که نباید انتظار داشت یک توافق سیاسی به سرعت قیمت همه کالاها را کاهش دهد. بسیاری از کالاها تحت تأثیر هزینههای داخلی تولید، دستمزد، مالیات، انرژی، حملونقل و سایر عوامل اقتصادی قرار دارند. به همین دلیل، کاهش قیمتها معمولاً تدریجی و محدود خواهد بود، نه ناگهانی و فراگیر.
آیا قیمت کالاها ارزان میشود؟
پاسخ کوتاه به این پرسش این است؛ برخی قیمتها ممکن است کاهش یابد، اما همه کالاها ارزان نخواهند شد. در واقع مهمترین اثر توافق در کوتاهمدت، توقف یا کند شدن روند افزایش قیمتهاست، نه بازگشت گسترده قیمتها به سطوح سالهای گذشته.به عنوان مثال، کالاهایی که وابستگی بالایی به واردات دارند، بیش از سایر بخشها از کاهش نرخ ارز و تسهیل تجارت خارجی تأثیر میپذیرند. لوازم الکترونیکی، تلفن همراه، تجهیزات صنعتی، برخی مواد اولیه تولید و بخشی از کالاهای مصرفی وارداتی میتوانند با کاهش هزینه مواجه شوند.بازار خودرو نیز یکی از بخشهایی است که احتمالاً از توافق تأثیر خواهد پذیرفت. دسترسی آسانتر به قطعات، کاهش هزینه واردات و افزایش رقابت میتواند روند رشد قیمتها را کنترل کند. البته کاهش محسوس قیمت خودرو مستلزم اصلاحات ساختاری در صنعت خودرو و سیاستهای تجاری کشور نیز خواهد بود.در بازار مسکن، شرایط پیچیدهتر است. برخلاف تصور عمومی، توافق لزوماً باعث کاهش قابل توجه قیمت مسکن نمیشود. قیمت مسکن علاوه بر نرخ ارز، به عوامل متعددی از جمله قیمت زمین، میزان عرضه و تقاضا، هزینه ساخت و سیاستهای مالی وابسته است. در بهترین حالت، توافق میتواند از رشد شدید قیمتها جلوگیری کرده و به ثبات نسبی بازار کمک کند.در حوزه مواد غذایی نیز نباید انتظار کاهش گسترده قیمتها را داشت. بسیاری از کالاهای خوراکی تحت تأثیر هزینههای داخلی تولید قرار دارند. با این حال کاهش هزینه واردات نهادههای دامی، کود، سموم و تجهیزات کشاورزی میتواند در میانمدت به کنترل قیمت مواد غذایی کمک کند.اقتصاددانان معتقدند مهمترین دستاورد توافق برای مردم، نه کاهش چشمگیر قیمتها بلکه مهار تورم خواهد بود. اگر نرخ تورم از سطوح بالا به سطوح پایینتر برسد، قدرت خرید خانوارها به تدریج ترمیم خواهد شد و فشار اقتصادی کمتری بر اقشار مختلف جامعه وارد میشود. مردم چه زمانی اثر واقعی توافق را در زندگی خود احساس میکنند؟شاید مهمترین سؤال این باشد که فاصله میان امضای توافق و احساس اثر آن در زندگی مردم چقدر است. پاسخ به این سؤال به نوع توافق، میزان پایداری آن و نحوه اجرای تعهدات طرفین بستگی دارد.در کوتاهمدت، یعنی از چند روز تا چند هفته پس از توافق، مردم احتمالاً تغییراتی در بازار ارز، طلا و فضای روانی اقتصاد مشاهده خواهند کرد. کاهش التهاب بازارها و افزایش امیدواری فعالان اقتصادی معمولاً در همین دوره رخ میدهد.در میانمدت، یعنی طی سه تا دوازده ماه، آثار توافق به تدریج وارد بخشهای مختلف اقتصاد خواهد شد. افزایش صادرات نفت، دسترسی به منابع ارزی، کاهش هزینه تجارت خارجی و بهبود وضعیت شرکتها میتواند به رشد اقتصادی منجر شود. در این مرحله ممکن است برخی صنایع تولیدی فعالیت بیشتری داشته باشند و فرصتهای شغلی جدید ایجاد شود.اما اثرات واقعی و ملموس بر سطح رفاه خانوارها معمولاً در بلندمدت ظاهر میشود. اگر توافق پایدار باشد و در کنار آن اصلاحات اقتصادی نیز اجرا شود، افزایش سرمایهگذاری، رشد تولید و بهبود فضای کسبوکار میتواند به افزایش درآمدها و بهبود شرایط معیشتی منجر شود.در واقع تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که توافقهای سیاسی زمانی به رفاه عمومی تبدیل میشوند که با اصلاحات اقتصادی همراه باشند. اگر درآمدهای جدید صرف توسعه زیرساختها، حمایت از تولید، جذب سرمایهگذاری و افزایش بهرهوری شود، مردم به مرور زمان آثار آن را در زندگی خود احساس خواهند کرد.در مقابل، اگر توافق تنها به افزایش درآمدهای کوتاهمدت منجر شود و اصلاحات ساختاری صورت نگیرد، آثار مثبت آن نیز محدود و موقتی خواهد بود. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان تأکید میکنند که توافق شرط لازم برای بهبود اقتصاد است، اما شرط کافی نیست.در نهایت میتوان گفت مردم احتمالاً نخستین آثار توافق ایران و آمریکا را در بازار ارز، کاهش نااطمینانیهای اقتصادی و آرامتر شدن فضای کسبوکار مشاهده خواهند کرد. اما کاهش محسوس فشارهای معیشتی، افزایش اشتغال و بهبود قدرت خرید نیازمند زمان بیشتری است. توافق میتواند مسیر اقتصاد را تغییر دهد، اما سرعت و عمق این تغییرات به نحوه مدیریت اقتصاد داخلی وابسته خواهد بود.بنابراین پاسخ واقعبینانه به این پرسش که «آیا قیمتها کاهش مییابد؟» این است که احتمال کاهش قیمت برخی کالاها وجود دارد، اما مهمتر از آن، کاهش سرعت تورم و ایجاد ثبات اقتصادی است. آنچه در نهایت زندگی مردم را تغییر میدهد، نه صرفاً ارزان شدن چند کالا، بلکه شکلگیری اقتصادی باثباتتر، قابل پیشبینیتر و دارای فرصتهای بیشتر برای اشتغال و سرمایهگذاری خواهد بود.
