گزارش اقتصاد پویا از گرانی روزانه کالاها با وجود کاهش نرخ ارز و رکود تقاضا؛
رمزگشایی از گرانی های روزانه
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی - بازار کالاهای مصرفی در ایران این روزها با پدیدهای روبهرو شده که برای بسیاری از خانوارها و حتی فعالان اقتصادی قابل درک نیست. در حالی که نرخ ارز طی هفتهها و ماههای اخیر روندی کاهشی یا دستکم باثبات را تجربه کرده و از سوی دیگر رکود تقاضا در بسیاری از بازارها به اوج خود رسیده است، قیمت کالاها همچنان مسیر افزایشی را طی میکند. از مواد غذایی و لبنیات گرفته تا لوازم خانگی، پوشاک، قطعات خودرو و خدمات مختلف، نشانههای گرانی مداوم به چشم میخورد؛ وضعیتی که موجب شده پرسشهای فراوانی درباره دلایل واقعی افزایش قیمتها شکل بگیرد.

دانیال امینی / در شرایط طبیعی اقتصاد، کاهش نرخ ارز باید به کاهش هزینه واردات، افت قیمت مواد اولیه و در نهایت کاهش یا تثبیت قیمت کالاها منجر شود. همچنین زمانی که تقاضای مصرفکنندگان به دلیل کاهش قدرت خرید افت میکند، فروشندگان و تولیدکنندگان معمولاً ناچار میشوند برای حفظ بازار خود از افزایش قیمتها خودداری کنند. اما در اقتصاد ایران، مجموعهای از عوامل ساختاری و انتظارات تورمی باعث شده این قواعد کلاسیک به شکل کامل عمل نکند.بازار در ماههای اخیر شاهد کاهش محسوس حجم خرید خانوارها بوده است. بسیاری از فروشندگان در مراکز خرید و بازارهای سنتی از افت فروش نسبت به سالهای گذشته خبر میدهند. برخی اصناف میگویند تعداد مشتریان به کمترین میزان در چند سال اخیر رسیده است. با این حال، این کاهش تقاضا نتوانسته مانع رشد قیمتها شود و بسیاری از کالاها تقریباً به صورت هفتگی یا حتی روزانه با برچسبهای جدید وارد بازار میشوند.اقتصاددانان معتقدند بخشی از این وضعیت ناشی از آن است که ساختار قیمتگذاری در اقتصاد ایران تنها به نرخ ارز وابسته نیست. هزینههای تولید، مالیات، بیمه، انرژی، حملونقل، دستمزد و تأمین مالی نیز در تعیین قیمت نهایی کالاها نقش مهمی دارند. به همین دلیل حتی در دورههایی که ارز کاهش پیدا میکند، فشار سایر هزینهها میتواند اثر کاهش نرخ ارز را خنثی کند.
رکود در بازار؛ کاهش خرید مردم و افزایش قیمتها
یکی از مهمترین ویژگیهای اقتصاد ایران در سالهای اخیر، همزمانی تورم و رکود بوده است؛ پدیدهای که در ادبیات اقتصادی از آن با عنوان «رکود تورمی» یاد میشود. در چنین شرایطی نه تولیدکننده وضعیت مطلوبی دارد و نه مصرفکننده.خانوارها به دلیل کاهش درآمد واقعی، بخش زیادی از خریدهای غیرضروری خود را حذف کردهاند. بسیاری از کالاهایی که زمانی جزو اقلام عادی سبد مصرفی خانوادهها محسوب میشدند، اکنون به کالاهای لوکس تبدیل شدهاند. حتی در بازار مواد غذایی نیز تغییر الگوی مصرف کاملاً مشهود است. کاهش خرید گوشت، لبنیات، میوه و برخی محصولات پروتئینی در سالهای اخیر بارها از سوی نهادهای رسمی و فعالان بازار مورد اشاره قرار گرفته است.با وجود این کاهش مصرف، فروشندگان نیز از شرایط موجود رضایت ندارند. بسیاری از واحدهای صنفی با افزایش هزینههای جاری مواجه هستند. اجارهبها، هزینه انرژی، حقوق کارکنان و هزینههای حملونقل طی سالهای اخیر رشد قابل توجهی داشته و ادامه فعالیت اقتصادی را دشوارتر کرده است. در نتیجه حتی زمانی که مشتری کمتر میشود، فروشندگان ناچارند برای جبران بخشی از هزینههای خود قیمت کالاها را افزایش دهند.از سوی دیگر، تولیدکنندگان نیز با مشکلات متعددی دست و پنجه نرم میکنند. بسیاری از مواد اولیه مورد نیاز صنایع یا وارداتی هستند یا قیمت آنها تحت تأثیر نرخهای جهانی تعیین میشود. همچنین دسترسی به منابع مالی ارزانقیمت برای تولیدکنندگان محدود است و هزینه تأمین سرمایه در گردش به شدت افزایش یافته است. این عوامل موجب میشود قیمت تمامشده تولید همچنان رو به رشد باشد.فعالان اقتصادی میگویند در بسیاری از موارد، کاهش نرخ ارز هنوز به صورت کامل در زنجیره تولید و توزیع منعکس نشده است. کالاهایی که امروز در بازار عرضه میشوند ممکن است با مواد اولیه یا ارز گرانتر ماههای گذشته تولید شده باشند. به همین دلیل اثر کاهش نرخ ارز معمولاً با تأخیر خود را نشان میدهد؛ البته به شرط آنکه سایر عوامل تورمزا نیز کنترل شوند.
نقش انتظارات تورمی در استمرار گرانیها
کارشناسان اقتصادی یکی از مهمترین دلایل ادامه افزایش قیمتها را انتظارات تورمی میدانند. انتظارات تورمی به زبان ساده یعنی اینکه فعالان اقتصادی، تولیدکنندگان و حتی مصرفکنندگان تصور کنند قیمتها در آینده باز هم افزایش خواهد یافت.زمانی که چنین ذهنیتی در اقتصاد شکل میگیرد، رفتار بازیگران بازار تغییر میکند. تولیدکننده تلاش میکند قیمت محصولات خود را پیشاپیش افزایش دهد تا از رشد احتمالی هزینهها عقب نماند. عمدهفروشان و توزیعکنندگان نیز ممکن است بخشی از کالاهای خود را نگه دارند یا با احتیاط بیشتری عرضه کنند. حتی برخی مصرفکنندگان نیز در صورت امکان خریدهای خود را جلو میاندازند.این چرخه باعث میشود تورم به صورت خودتقویتکننده عمل کند. به بیان دیگر، نگرانی از گرانی آینده خود به عاملی برای افزایش قیمتهای امروز تبدیل میشود. در چنین شرایطی کاهش نرخ ارز به تنهایی قادر نیست فضای روانی بازار را تغییر دهد.برخی کارشناسان معتقدند اقتصاد ایران طی سالهای طولانی با تورم بالا زندگی کرده و همین موضوع موجب شده ذهنیت تورمی به بخشی از رفتار اقتصادی تبدیل شود. بسیاری از فعالان بازار تجربه دورههای متعدد جهش ارزی و افزایش ناگهانی قیمتها را در ذهن دارند و به همین دلیل نسبت به کاهش نرخ ارز با احتیاط برخورد میکنند.از سوی دیگر، نبود چشمانداز روشن درباره سیاستهای اقتصادی آینده نیز بر این وضعیت تأثیر میگذارد. هرچه اطمینان فعالان اقتصادی نسبت به ثبات سیاستها کمتر باشد، تمایل آنها به حفظ حاشیه امنیت قیمتی بیشتر خواهد شد. نتیجه این روند، مقاومت قیمتها در برابر کاهش و تمایل آنها به افزایش مداوم است.
چرا کاهش ارز به ارزانی کالاها منجر نمیشود؟
یکی از پرسشهای رایج در میان مردم این است که چرا قیمت دلار یا سایر ارزها با سرعت بر قیمت کالاها اثر میگذارد اما هنگام کاهش نرخ ارز، کالاها ارزان نمیشوند. پاسخ این سؤال در ساختار اقتصادی و زنجیره قیمتگذاری نهفته است.در بسیاری از موارد، افزایش نرخ ارز به سرعت هزینه واردات مواد اولیه و کالاهای واسطهای را بالا میبرد و تولیدکنندگان ناچار به تعدیل قیمت میشوند. اما هنگام کاهش نرخ ارز، عوامل دیگری مانند رشد دستمزدها، افزایش هزینه حملونقل، مالیات، بیمه و هزینههای سربار همچنان پابرجاست. بنابراین کاهش ارز تنها بخشی از هزینهها را تحت تأثیر قرار میدهد.همچنین برخی بنگاهها برای جبران زیانهای گذشته یا حفظ سودآوری خود تمایل چندانی به کاهش قیمت ندارند. در بازاری که رقابت کامل وجود ندارد، امکان تثبیت قیمتها در سطوح بالا بیشتر میشود. به همین دلیل حتی زمانی که بخشی از هزینهها کاهش پیدا میکند، الزاماً شاهد افت محسوس قیمت نهایی کالاها نیستیم.کارشناسان تأکید میکنند که برای مهار گرانی تنها کنترل نرخ ارز کافی نیست. کاهش پایدار تورم نیازمند مجموعهای از اقدامات هماهنگ شامل انضباط مالی، کنترل نقدینگی، حمایت هدفمند از تولید، افزایش بهرهوری، تقویت رقابت در بازارها و ایجاد ثبات در سیاستهای اقتصادی است.در شرایط کنونی، بازار ایران در وضعیتی قرار گرفته که از یک سو تقاضا ضعیف شده و از سوی دیگر هزینههای تولید و انتظارات تورمی همچنان بالا باقی مانده است. نتیجه این وضعیت، تداوم رشد قیمتها در کنار کاهش توان خرید مردم است؛ پدیدهای که فشار مضاعفی بر خانوارها وارد کرده و نگرانیها درباره آینده معیشت را افزایش داده است.اقتصاددانان معتقدند اگرچه کاهش نرخ ارز میتواند گامی مثبت در جهت کنترل تورم باشد، اما برای مشاهده آثار واقعی آن بر زندگی مردم باید مجموعهای از متغیرهای اقتصادی نیز بهبود یابد. تا زمانی که تولیدکنندگان با هزینههای فزاینده روبهرو هستند و انتظارات تورمی در اقتصاد جریان دارد، احتمال ادامه روند افزایشی قیمتها همچنان وجود خواهد داشت؛ حتی در بازاری که مشتریان هر روز کمتر از گذشته خرید میکنند.
