گزارش اقتصاد پویا از جایگاه اقتصادی چابهار با تکمیل راهآهن چابهار-زاهدان؛
رونق تجارت آسیای میانه از مسیر چابهار
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت -پروژه راهآهن چابهار- زاه دان به عنوان یکی از مهمترین طرحهای زیربنایی ایران در دهههای اخیر، اکنون با ثبت پیشرفت فیزیکی ۹۲ درصدی وارد مرحله پایانی اجرا شده است. این مسیر ریلی که بندر راهبردی چابهار را به شبکه ریلی سراسری کشور متصل میکند، نه تنها یک پروژه حملونقلی بلکه یک طرح ژئوپلیتیکی و اقتصادی با ابعاد منطقهای محسوب میشود. اهمیت این خط آهن از آن جهت است که برای نخستین بار تنها بندر اقیانوسی ایران را به شبکه ریلی کشور پیوند داده و مسیر تازهای برای جابهجایی کالا میان آبهای آزاد، شرق ایران و کشورهای همسایه فراهم میسازد.

رضا قیدر / راهآهن چابهار- زاهدان بخشی از کریدور بزرگ جنوب به شرق کشور است که در آینده از طریق زاهدان به شبکه ریلی شمال، شمال شرق و مرزهای شرقی متصل خواهد شد. این مسیر در شرایطی به مراحل نهایی نزدیک شده که رقابت میان بنادر منطقه برای جذب بار ترانزیتی و تبدیل شدن به هاب لجستیکی در حال افزایش است. از همین رو، تکمیل این پروژه نه تنها برای توسعه استان سیستان و بلوچستان بلکه برای ارتقای جایگاه ایران در نقشه ترانزیت منطقه اهمیت ویژهای دارد. چابهار به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد خود در سواحل دریای عمان و دسترسی مستقیم به اقیانوس هند، سالها به عنوان نقطهای استراتژیک برای تجارت بینالمللی مطرح بوده است. با این حال، نبود زیرساختهای حملونقل کافی مانع از بهرهبرداری کامل از ظرفیتهای این بندر شده بود. اکنون با نزدیک شدن به بهرهبرداری از راهآهن چابهار- زاهدان، بسیاری از کارشناسان معتقدند که فصل تازهای در توسعه اقتصادی شرق کشور آغاز خواهد شد.
حلقه مفقوده توسعه شرق کشور
برای سالها، یکی از مهمترین چالشهای توسعه شرق ایران فاصله زیاد این منطقه با شبکههای اصلی حملونقل کشور بود. جابهجایی کالا از بنادر جنوبی به استانهای شرقی یا مرزهای شمال شرقی عمدتاً از طریق جاده انجام میشد که علاوه بر هزینه بالا، زمان حمل را نیز افزایش میداد. راهآهن چابهار- زاهدان در واقع حلقه مفقودهای بود که میتوانست این نقیصه را برطرف کند. با تکمیل این پروژه، بندر چابهار به صورت مستقیم به شبکه ریلی کشور متصل میشود و امکان انتقال کالا از کشتی به قطار در کوتاهترین زمان فراهم خواهد شد. این موضوع هزینه حملونقل را کاهش داده و جذابیت اقتصادی بندر را برای صاحبان کالا افزایش میدهد. همچنین صنایع مستقر در شرق کشور میتوانند مواد اولیه و محصولات خود را با هزینه کمتر به بازارهای داخلی و خارجی منتقل کنند. افزون بر این، راهاندازی این مسیر ریلی میتواند به توسعه شهرهای واقع در طول مسیر کمک کند. ایجاد مراکز لجستیکی، انبارها، پایانههای بار و صنایع وابسته به حملونقل از جمله پیامدهای اقتصادی این پروژه خواهد بود. تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که توسعه شبکه ریلی معمولاً زمینهساز شکلگیری کانونهای جدید اقتصادی در مناطق کمتر برخوردار میشود. از منظر ملی نیز این خط آهن بخشی از برنامه کلان توسعه کریدورهای ترانزیتی کشور به شمار میرود. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود میتواند پل ارتباطی میان کشورهای آسیای میانه، افغانستان، پاکستان، هند و بازارهای خاورمیانه و اروپا باشد. تحقق این هدف نیازمند شبکه حملونقل کارآمد است و راهآهن چابهار- زاهدان یکی از مهمترین اجزای این شبکه محسوب میشود.
چابهار؛ دروازه جدید تجارت منطقهای
با بهرهبرداری کامل از کریدور ریلی جنوب به شرق، جایگاه چابهار در میان کشورهای همسایه شرقی دستخوش تحول خواهد شد. افغانستان، که سالها به دنبال دسترسی مطمئن به آبهای آزاد بوده، یکی از مهمترین بهرهبرداران این مسیر خواهد بود. چابهار میتواند به نزدیکترین و مقرونبهصرفهترین مسیر دسترسی افغانستان به تجارت جهانی تبدیل شود. برای افغانستان، وابستگی به مسیرهای محدود ترانزیتی همواره یکی از چالشهای اقتصادی بوده است. اتصال چابهار به شبکه ریلی ایران این امکان را فراهم میکند که کالاهای صادراتی و وارداتی این کشور از طریق یک مسیر امن و کوتاهتر جابهجا شوند. همین موضوع میتواند حجم مبادلات تجاری میان دو کشور را افزایش دهد. در مورد کشورهای آسیای میانه نیز شرایط مشابهی وجود دارد. کشورهای محصور در خشکی مانند ترکمنستان، ازبکستان و تاجیکستان همواره به دنبال مسیرهای متنوع برای دسترسی به آبهای آزاد هستند. کریدور ریلی متصل به چابهار میتواند یکی از گزینههای مهم برای این کشورها باشد و سهم ایران را از بازار ترانزیت منطقه افزایش دهد. از سوی دیگر، چابهار در رقابت با بنادر منطقه از جمله گوادر پاکستان، مزیتهای قابل توجهی پیدا خواهد کرد. هرچند گوادر نیز به عنوان یک بندر راهبردی در منطقه مطرح است، اما اتصال مستقیم چابهار به شبکه گسترده ریلی ایران میتواند برتری مهمی برای این بندر ایجاد کند. دسترسی به بازار بزرگ داخلی ایران و ارتباط ریلی با کشورهای شمالی از جمله مزیتهایی است که چابهار را به گزینهای جذاب برای سرمایهگذاران و شرکتهای حملونقل تبدیل میکند. کارشناسان معتقدند که با تکمیل این کریدور، چابهار میتواند به یکی از قطبهای اصلی ترانزیت در شمال اقیانوس هند تبدیل شود. افزایش ظرفیت تخلیه و بارگیری کالا، جذب سرمایهگذاریهای جدید و توسعه صنایع صادراتمحور از جمله نتایج مورد انتظار این تحول خواهد بود. پیامدهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی یک کریدور راهبردی فراتر از ابعاد اقتصادی، راهآهن چابهار- زاهدان دارای اهمیت ژئوپلیتیکی قابل توجهی نیز هست. در دنیای امروز، کریدورهای حملونقل به ابزارهای مهم قدرت اقتصادی و سیاسی تبدیل شدهاند. کشورهایی که بتوانند مسیرهای مطمئن، سریع و ارزان برای جابهجایی کالا فراهم کنند، نقش پررنگتری در تجارت جهانی خواهند داشت. ایران با قرار گرفتن در چهارراه ارتباطی شرق و غرب و همچنین شمال و جنوب، از ظرفیت بالایی برای ایفای چنین نقشی برخوردار است. تکمیل کریدور جنوب به شرق میتواند بخشی از این ظرفیت را بالفعل کند و جایگاه ایران را در زنجیرههای تأمین منطقهای ارتقا دهد. در سطح استانی نیز آثار این پروژه قابل توجه خواهد بود. سیستان و بلوچستان که سالها با چالشهای توسعهای مواجه بوده، از مزایای مستقیم این طرح بهرهمند خواهد شد. افزایش اشتغال، رونق فعالیتهای تجاری، رشد سرمایهگذاری و توسعه زیرساختهای شهری از جمله پیامدهای مورد انتظار است. همچنین اتصال بندر چابهار به شبکه ریلی، امکان توسعه صنایع بزرگ در سواحل مکران را افزایش میدهد. دسترسی آسان به مواد اولیه و بازارهای مصرف، زمینه را برای استقرار واحدهای صنعتی و تولیدی فراهم خواهد کرد. این روند میتواند به تدریج چابهار را از یک بندر صرف به یک قطب صنعتی و تجاری تبدیل کند. در مجموع، پیشرفت ۹۲ درصدی راهآهن چابهار- زاهدان نشاندهنده نزدیک شدن یکی از مهمترین پروژههای زیربنایی کشور به نقطه بهرهبرداری است. پروژهای که نه تنها چهره اقتصادی شرق ایران را متحول خواهد کرد، بلکه میتواند نقش ایران را در معادلات ترانزیتی منطقه ارتقا دهد. با تکمیل این مسیر، چابهار بیش از هر زمان دیگری به جایگاه واقعی خود به عنوان دروازه اقیانوسی ایران نزدیک میشود؛ بندری که قادر است حلقه اتصال تجارت میان آسیای میانه، افغانستان، شبهقاره هند و بازارهای جهانی باشد و در رقابت با بنادر منطقه به یک بازیگر تأثیرگذار تبدیل شود.
