گزارش اقتصاد پویا از ناترازی انرژی و چالش پیش روی صنعت ؛
کاهش تولید در سایه محدودیتهای برق
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- صنعت ایران در سالهای اخیر علاوه بر مواجهه با مشکلاتی همچون تحریمها، نوسانات ارزی، کمبود سرمایهگذاری و دشواریهای تأمین مواد اولیه، با چالشی جدی و بنیادین نیز روبهرو شده است؛ چالشی که بسیاری از فعالان اقتصادی آن را به یکی از مهمترین موانع تولید تبدیل شده است. کمبود برق و اعمال محدودیتهای گسترده در تأمین انرژی صنایع، بهویژه در فصلهای گرم سال، اکنون به مسئلهای تبدیل شده که نهتنها بر عملکرد کارخانهها و واحدهای تولیدی اثر گذاشته، بلکه پیامدهای آن در بازار، اشتغال، صادرات و رشد اقتصادی کشور نیز قابل مشاهده است.

حسین جلیلی بال / برق به عنوان یکی از مهمترین نهادههای تولید در صنایع بزرگ، نقش حیاتی در تداوم فعالیت کارخانهها دارد. از صنایع فولاد و سیمان گرفته تا پتروشیمی، خودروسازی، معادن و صنایع غذایی، همگی برای حفظ چرخه تولید به تأمین پایدار انرژی نیاز دارند. هرگونه اختلال در این حوزه میتواند زنجیره تولید را متوقف کرده و خسارتهای گستردهای به همراه داشته باشد.در سالهای اخیر با افزایش مصرف برق در بخش خانگی، رشد تقاضا، فرسودگی بخشی از زیرساختهای تولید انرژی و کاهش سرمایهگذاری در توسعه نیروگاهها، شکاف میان تولید و مصرف برق افزایش یافته است. نتیجه این وضعیت، اعمال محدودیتهایی برای صنایع در دورههای اوج مصرف بوده است؛ محدودیتهایی که به گفته فعالان اقتصادی، هزینههای سنگینی را بر بخش تولید تحمیل کرده است.
خاموشی در کارخانهها؛ کاهش تولید و افزایش هزینهها
یکی از نخستین پیامدهای کمبود برق در صنایع، کاهش ظرفیت تولید است. بسیاری از واحدهای صنعتی برای جلوگیری از فشار بر شبکه برق سراسری ناچار میشوند بخشی از فعالیت خود را متوقف کنند یا تولید را به ساعات غیرپیک منتقل کنند. این مسئله در صنایعی که فعالیت آنها به صورت پیوسته انجام میشود، خسارت بیشتری به همراه دارد.صنایع فولاد و سیمان از جمله بخشهایی هستند که بیشترین آسیب را از محدودیتهای برق متحمل شدهاند. در این صنایع، خاموش و روشن شدن خطوط تولید نهتنها موجب کاهش تولید میشود بلکه هزینههای نگهداری، تعمیرات و استهلاک تجهیزات را نیز افزایش میدهد. در برخی موارد حتی توقف چندساعته برق میتواند به تجهیزات صنعتی آسیب وارد کند و روند تولید را برای چند روز مختل سازد.علاوه بر کاهش تولید، هزینه تمامشده محصولات نیز افزایش مییابد. زمانی که کارخانهها نتوانند با ظرفیت کامل فعالیت کنند، هزینههای ثابت تولید بر حجم کمتری از محصولات سرشکن میشود و در نتیجه قیمت تمامشده کالا افزایش پیدا میکند. این افزایش هزینه در نهایت یا به مصرفکننده منتقل میشود یا سودآوری بنگاهها را کاهش میدهد.فعالان صنعتی معتقدند که استمرار محدودیتهای برق میتواند رقابتپذیری صنایع ایرانی را در بازارهای داخلی و خارجی کاهش دهد. در شرایطی که تولیدکنندگان جهانی با دسترسی پایدار به انرژی فعالیت میکنند، توقفهای مکرر در خطوط تولید میتواند موجب از دست رفتن فرصتهای صادراتی و کاهش سهم ایران در بازارهای منطقهای شود.از سوی دیگر، بیثباتی در تأمین برق موجب دشوارتر شدن برنامهریزی تولید میشود. بسیاری از واحدهای صنعتی قراردادهای مشخصی برای تحویل محصولات خود دارند و هرگونه اختلال در روند تولید میتواند آنها را با جریمههای مالی و از دست دادن مشتریان مواجه کند.
ریشههای بحران برق؛ از رشد مصرف تا کمبود سرمایهگذاری
کارشناسان حوزه انرژی معتقدند بحران برق کشور تنها به افزایش مصرف محدود نمیشود و عوامل متعددی در شکلگیری این وضعیت نقش داشتهاند. یکی از مهمترین عوامل، رشد مداوم مصرف برق در سالهای اخیر است. توسعه شهرنشینی، افزایش استفاده از تجهیزات سرمایشی و رشد تقاضا در بخشهای مختلف اقتصادی باعث شده مصرف برق با سرعت بیشتری نسبت به ظرفیت تولید افزایش یابد.در مقابل، سرمایهگذاری در توسعه نیروگاهها و زیرساختهای تولید برق متناسب با رشد مصرف نبوده است.
بخشی از نیروگاههای کشور نیز عمر بالایی دارند و با راندمان پایین فعالیت میکنند. فرسودگی تجهیزات و نیاز به نوسازی شبکه انتقال و توزیع برق نیز از دیگر چالشهایی است که بر توان تأمین انرژی کشور تأثیر گذاشته است.عامل دیگری که در سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته، پایین بودن قیمت انرژی و نبود انگیزه کافی برای سرمایهگذاری بخش خصوصی در صنعت برق است. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که ساختار اقتصادی صنعت برق نیازمند اصلاحات اساسی است تا امکان جذب سرمایه و توسعه ظرفیتهای جدید فراهم شود.همچنین وابستگی بالای تولید برق کشور به سوختهای فسیلی موجب شده در برخی مقاطع، محدودیت در تأمین سوخت نیروگاهها نیز بر تولید برق اثرگذار باشد. در فصل زمستان کمبود گاز و در فصل تابستان افزایش مصرف برق، فشار مضاعفی بر شبکه انرژی کشور وارد میکند.در این میان، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر نیز با سرعت مورد انتظار پیش نرفته است.
اگرچه ایران از ظرفیت بالایی در حوزه انرژی خورشیدی و بادی برخوردار است، اما سهم این منابع در سبد تولید برق کشور همچنان محدود است. بسیاری از کارشناسان معتقدند توسعه نیروگاههای خورشیدی و بادی میتواند بخشی از ناترازی موجود را جبران کند. راهکارهای عبور از بحران؛ ضرورت نگاه بلندمدت به امنیت انرژیتجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که حل بحران انرژی نیازمند برنامهریزی بلندمدت و سرمایهگذاری مستمر است. در ایران نیز بسیاری از صاحبنظران معتقدند تأمین پایدار برق صنایع باید به عنوان یکی از اولویتهای اصلی سیاستگذاری اقتصادی مورد توجه قرار گیرد.یکی از راهکارهای مهم، افزایش سرمایهگذاری در ساخت نیروگاههای جدید و ارتقای راندمان نیروگاههای موجود است. توسعه نیروگاههای سیکل ترکیبی و استفاده از فناوریهای نوین میتواند ظرفیت تولید برق کشور را افزایش دهد و بخشی از شکاف میان عرضه و تقاضا را کاهش دهد.راهکار دیگر، مشارکت مستقیم صنایع در تولید برق است. در سالهای اخیر برخی صنایع بزرگ به سمت احداث نیروگاههای اختصاصی حرکت کردهاند تا بخشی از نیاز انرژی خود را تأمین کنند.
گسترش این رویکرد میتواند فشار بر شبکه سراسری را کاهش داده و امنیت انرژی واحدهای تولیدی را افزایش دهد.توسعه انرژیهای تجدیدپذیر نیز یکی از مهمترین گزینههای پیشروی کشور است. ایران با برخورداری از تابش مناسب خورشید در بسیاری از مناطق و ظرفیتهای مطلوب انرژی بادی، میتواند بخش قابل توجهی از برق مورد نیاز خود را از منابع پاک تأمین کند. این اقدام علاوه بر کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی، به حفظ محیط زیست نیز کمک خواهد کرد.اصلاح الگوی مصرف برق در بخشهای مختلف نیز اهمیت ویژهای دارد. مدیریت مصرف در بخش خانگی، استفاده از تجهیزات کممصرف و اجرای سیاستهای تشویقی برای کاهش مصرف در ساعات اوج میتواند بخشی از فشار موجود بر شبکه برق را کاهش دهد.در نهایت، کارشناسان تأکید دارند که امنیت انرژی و تأمین پایدار برق صنایع، مستقیماً با رشد اقتصادی کشور ارتباط دارد.
صنعتی که با خاموشیهای مکرر مواجه باشد، نمیتواند تولید پایدار، اشتغال پایدار و صادرات پایدار داشته باشد. از این رو، حل چالش برق تنها یک مسئله فنی یا زیرساختی نیست، بلکه موضوعی راهبردی برای آینده اقتصاد ایران محسوب میشود.امروز بسیاری از صنایع کشور چشمانتظار راهکارهای پایدار برای عبور از بحران برق هستند. اگر برنامههای توسعه ظرفیت تولید انرژی، اصلاح ساختار صنعت برق و گسترش سرمایهگذاریها با جدیت دنبال شود، میتوان امیدوار بود که در سالهای آینده تأمین انرژی از یک مانع بزرگ تولید به یکی از مزیتهای رقابتی اقتصاد ایران تبدیل شود؛ در غیر این صورت، خاموشی کارخانهها همچنان به عنوان یکی از جدیترین تهدیدها برای رشد اقتصادی و توسعه صنعتی کشور باقی خواهد ماند.
