گزارش اقتصاد پویا از نقش کریدورهای حملونقل در توسعه صادرات معدنی؛
بازگشت به تجارت جهانی با لجستیک کارآمد
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت - بخش معدن یکی از مهمترین ظرفیتهای اقتصادی ایران برای افزایش درآمدهای غیرنفتی، توسعه صنایع پاییندستی و حضور پررنگتر در بازارهای جهانی به شمار میرود. ایران با برخورداری از ذخایر گسترده سنگآهن، مس، سرب، روی، زغالسنگ، کرومیت، بوکسیت، طلا و دهها ماده معدنی دیگر، از جایگاهی برخوردار است که میتواند سهم قابل توجهی از تجارت مواد معدنی و محصولات فرآوریشده را به خود اختصاص دهد. با این حال، توسعه صادرات معدنی تنها به میزان ذخایر یا ظرفیت تولید وابسته نیست، بلکه زیرساختهای حملونقل و دسترسی به بازارهای هدف نیز نقشی تعیینکننده در موفقیت این بخش دارند.

رضا قیدر / در سالهای اخیر، مفهوم «کریدورهای حملونقل» به یکی از مهمترین مؤلفههای رقابت اقتصادی کشورها تبدیل شده است. کریدورهای ریلی، جادهای و دریایی علاوه بر کاهش هزینههای لجستیکی، امکان دسترسی سریعتر به بازارهای منطقهای و بینالمللی را فراهم میکنند و قدرت رقابت صادرکنندگان را افزایش میدهند. برای کشوری مانند ایران که در چهارراه ارتباطی شرق و غرب و شمال و جنوب قرار گرفته، توسعه این کریدورها میتواند نهتنها صادرات داخلی را تقویت کند، بلکه جایگاه کشور را به عنوان مسیر ترانزیتی کالاهای معدنی در منطقه نیز ارتقا دهد.فعالان صنعت معدن معتقدند هزینه حملونقل یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده در قیمت نهایی مواد معدنی است. بسیاری از معادن در مناطق مرکزی یا دورافتاده قرار دارند و فاصله زیاد آنها تا بنادر صادراتی یا مراکز مصرف، هزینه تمامشده محصولات را افزایش میدهد. بنابراین هرگونه سرمایهگذاری در توسعه شبکههای حملونقل، به طور مستقیم بر افزایش رقابتپذیری صادرات معدنی اثر خواهد گذاشت. کریدورهای حملونقل؛ حلقه اتصال معادن به بازارهای جهانیمواد معدنی از جمله کالاهایی هستند که معمولاً با حجم بالا و وزن زیاد جابهجا میشوند. به همین دلیل، هزینه حملونقل سهم قابل توجهی از قیمت نهایی صادرات را تشکیل میدهد. اگر مسیرهای حملونقل کارآمد، سریع و کمهزینه نباشند، حتی معادنی با ذخایر غنی نیز ممکن است توان رقابت خود را در بازارهای جهانی از دست بدهند.در ایران بخش قابل توجهی از معادن بزرگ در استانهای کرمان، یزد، خراسان جنوبی، آذربایجان شرقی، زنجان، سمنان و مناطق مرکزی کشور قرار دارند. انتقال محصولات این معادن به بنادر جنوبی یا مرزهای صادراتی نیازمند شبکهای گسترده از خطوط ریلی، بزرگراهها، پایانههای بارگیری و مراکز لجستیکی است.در این میان، توسعه حملونقل ریلی اهمیت ویژهای دارد. قطار نسبت به حملونقل جادهای برای انتقال حجم بالای مواد معدنی، هزینه کمتر، مصرف سوخت پایینتر، ایمنی بیشتر و ظرفیت بالاتری دارد. بسیاری از کشورهای معدنی جهان بخش عمده صادرات خود را از طریق خطوط ریلی به بنادر منتقل میکنند و همین موضوع موجب کاهش هزینه تمامشده صادرات شده است.از سوی دیگر، بنادر نیز بخش جداییناپذیر زنجیره صادرات معدنی محسوب میشوند. تجهیز بنادر به اسکلههای تخصصی مواد معدنی، افزایش ظرفیت بارگیری، استفاده از تجهیزات مکانیزه و توسعه انبارهای استاندارد میتواند زمان توقف کشتیها را کاهش داده و سرعت صادرات را افزایش دهد.کریدورهای بینالمللی نیز فرصت مهمی برای توسعه تجارت معدنی ایران فراهم میکنند. اتصال شبکه حملونقل کشور به مسیرهای منطقهای و بینالمللی، امکان صادرات سریعتر به کشورهای همسایه، آسیای میانه، قفقاز، شبهقاره هند و حتی بازارهای اروپایی را تسهیل میکند. این مزیت جغرافیایی در صورت تکمیل زیرساختها میتواند به یکی از مهمترین مزیتهای رقابتی ایران تبدیل شود.
کاهش هزینههای لجستیکی؛ عامل افزایش رقابتپذیری صادراتدر بازار جهانی مواد معدنی، رقابت بسیار شدید است و حتی تفاوت اندک در هزینه حملونقل میتواند بر انتخاب خریداران اثرگذار باشد. کشورهای صادرکننده همواره تلاش میکنند با توسعه زیرساختهای حملونقل، هزینه صادرات را کاهش دهند و محصولات خود را با قیمت رقابتیتری به بازار عرضه کنند.در ایران نیز بخش مهمی از هزینه تولیدکنندگان معدنی به حمل مواد اولیه، انتقال کنسانتره، جابهجایی محصولات فرآوریشده و ارسال کالا به بنادر اختصاص دارد. توسعه کریدورهای حملونقل میتواند این هزینهها را به میزان قابل توجهی کاهش دهد و حاشیه سود تولیدکنندگان را افزایش دهد.کاهش هزینه لجستیک تنها به سود صادرکنندگان نیست، بلکه موجب جذب سرمایهگذاری جدید نیز میشود.
سرمایهگذاران داخلی و خارجی معمولاً مناطقی را برای احداث کارخانههای فرآوری انتخاب میکنند که دسترسی مناسبی به شبکههای حملونقل داشته باشند. بنابراین توسعه کریدورها میتواند علاوه بر افزایش صادرات، زمینه ایجادصنایع پاییندستی، اشتغال و توسعه متوازن مناطق معدنی را نیز فراهم کند.یکی دیگر از مزایای توسعه کریدورها، کاهش زمان حمل کالا است. در تجارت جهانی، سرعت تحویل کالا اهمیت زیادی دارد و خریداران ترجیح میدهند با تأمینکنندگانی همکاری کنند که بتوانند محصولات را در زمان کوتاهتری تحویل دهند. کوتاه شدن زمان حملونقل، کاهش توقف کالا در مسیر و بهبود فرآیندهای گمرکی میتواند جایگاه صادرکنندگان ایرانی را در بازارهای جهانی تقویت کند.البته توسعه زیرساختها نیازمند سرمایهگذاریهای گسترده است. احداث خطوط ریلی جدید، تکمیل مسیرهای نیمهتمام، نوسازی ناوگان حمل بار، توسعه بنادر و ایجاد مراکز لجستیکی پیشرفته از جمله اقداماتی است که میتواند بهرهوری صادرات معدنی را به طور محسوسی افزایش دهد. آینده صادرات معدنی؛ همافزایی زیرساخت، فناوری و دیپلماسی اقتصادیکارشناسان معتقدند توسعه کریدورهای حملونقل باید همزمان با تکمیل زنجیره ارزش معدن دنبال شود. صادرات مواد خام اگرچه درآمد ارزی ایجاد میکند، اما صادرات محصولات فرآوریشده ارزش افزوده بسیار بیشتری به همراه دارد. زمانی که صنایع فرآوری در نزدیکی معادن و در مجاورت شبکههای حملونقل ایجاد شوند، هزینه جابهجایی کاهش یافته و بهرهوری اقتصادی افزایش پیدا میکند.همچنین استفاده از فناوریهای نوین در مدیریت حملونقل، سامانههای هوشمند لجستیکی، ردیابی دیجیتال محمولهها و یکپارچهسازی اطلاعات میان تولیدکنندگان، شرکتهای حملونقل، گمرک و بنادر میتواند فرآیند صادرات را سریعتر و شفافتر کند.دیپلماسی اقتصادی نیز در توسعه کریدورهای حملونقل نقش مهمی ایفا میکند. انعقاد توافقهای حملونقل با کشورهای همسایه، تسهیل عبور کالا از مرزها، کاهش موانع گمرکی و توسعه همکاریهای منطقهای میتواند دسترسی صادرکنندگان ایرانی به بازارهای جدید را تسهیل کند.از سوی دیگر، توسعه بنادر جنوبی و شمالی کشور، تکمیل شبکه ریلی متصل به بنادر، افزایش ظرفیت پایانههای صادراتی و ایجاد مراکز لجستیکی تخصصی مواد معدنی از جمله اقداماتی است که میتواند جایگاه ایران را در زنجیره تأمین جهانی تقویت کند.
موقعیت جغرافیایی ایران این امکان را فراهم کرده است که علاوه بر صادرات محصولات داخلی، بخشی از تجارت ترانزیتی مواد معدنی منطقه نیز از مسیر کشور انجام شود.نکته مهم دیگر، توجه به ملاحظات زیستمحیطی در توسعه زیرساختهای حملونقل است. استفاده بیشتر از حملونقل ریلی، کاهش مصرف سوخت، مدیریت هوشمند مسیرها و بهکارگیری تجهیزات کممصرف میتواند ضمن کاهش هزینهها، آثار زیستمحیطی فعالیتهای معدنی را نیز محدود کند؛ موضوعی که در تجارت جهانی امروز اهمیت روزافزونی یافته است.در مجموع، توسعه صادرات معدنی بدون ایجاد شبکه حملونقل کارآمد و کریدورهای لجستیکی قدرتمند امکانپذیر نخواهد بود. ایران با برخورداری از ذخایر عظیم معدنی و موقعیت ممتاز جغرافیایی، ظرفیت آن را دارد که به یکی از قطبهای مهم تجارت مواد معدنی در منطقه تبدیل شود، اما تحقق این هدف نیازمند تکمیل خطوط ریلی، توسعه بنادر، نوسازی ناوگان حمل بار، ایجاد مراکز لجستیکی مدرن، استفاده از فناوریهای نوین و گسترش همکاریهای منطقهای است.همافزایی میان بخش معدن، صنعت حملونقل، سرمایهگذاران و سیاستگذاران اقتصادی میتواند هزینههای صادرات را کاهش داده، رقابتپذیری محصولات ایرانی را افزایش دهد و سهم کشور از بازارهای جهانی را ارتقا بخشد. در شرایطی که اقتصاد ایران به دنبال افزایش درآمدهای غیرنفتی است، کریدورهای حملونقل میتوانند به یکی از مهمترین ابزارهای تحقق جهش صادرات معدنی و توسعه پایدار اقتصادی تبدیل شوند.
