گزارش اقتصاد پویا از دستاورد ایران در نشست وزیران انرژی بریکس؛
بریـکس؛ سکوی تازه دیپلماسی انرژی ایران
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - یازدهمین نشست وزیران نفت و انرژی کشورهای عضو گروه بریکس در شرایطی برگزار شد که بازار جهانی انرژی با تحولات گستردهای از جمله تغییر الگوی مصرف، افزایش سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر، نوسانات قیمت نفت، رقابت بر سر امنیت انرژی و گسترش همکاریهای منطقهای روبهرو است. در چنین فضایی، حضور ایران به عنوان یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان در این نشست، تنها یک مشارکت تشریفاتی نبود، بلکه فرصتی برای تقویت جایگاه کشور در معادلات انرژی، توسعه دیپلماسی اقتصادی و گسترش همکاری با اقتصادهای نوظهور جهان به شمار میرفت.

حسین قیدر / عضویت ایران در بریکس، ظرفیتهای تازهای را برای همکاریهای اقتصادی و انرژی ایجاد کرده است. این گروه که سهم قابل توجهی از جمعیت، تولید ناخالص داخلی، تجارت و مصرف انرژی جهان را در اختیار دارد، در سالهای اخیر تلاش کرده است نقش پررنگتری در شکلدهی به نظام اقتصادی بینالمللی ایفا کند. از همین رو، نشست وزیران انرژی بریکس به محلی برای هماهنگی سیاستها، تبادل تجربیات و بررسی پروژههای مشترک در حوزه انرژی تبدیل شده است.برای ایران که سالها با محدودیتهای ناشی از تحریمهای بینالمللی، دشواری جذب سرمایه و محدودیت در همکاریهای مالی و فناورانه مواجه بوده، حضور فعال در چنین سازوکارهایی میتواند بخشی از راهبرد تنوعبخشی به شرکای اقتصادی و کاهش وابستگی به بازارهای محدود را تقویت کند. از این منظر، مهمترین دستاورد نشست اخیر را باید در تقویت بسترهای همکاری بلندمدت میان ایران و دیگر اعضای بریکس جستوجو کرد.
از دیپلماسی انرژی تا توسعه همکاریهای راهبردی
انرژی همواره یکی از مهمترین ابزارهای دیپلماسی اقتصادی ایران بوده است. برخورداری از ذخایر عظیم نفت و گاز، موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز و قرار گرفتن در مسیر کریدورهای مهم انرژی، ظرفیتهایی را در اختیار ایران قرار داده که میتواند در قالب همکاریهای چندجانبه فعالتر شود.در نشست یازدهم وزیران انرژی بریکس، موضوعاتی همچون امنیت عرضه انرژی، تنوعبخشی به منابع تأمین، توسعه زیرساختهای انتقال، سرمایهگذاری مشترک، ارتقای فناوری، افزایش بهرهوری انرژی، توسعه انرژیهای پاک و تقویت همکاری میان کشورهای عضو مورد بحث قرار گرفت. این محورهای همکاری با نیازهای راهبردی ایران نیز همخوانی قابل توجهی دارد.یکی از مهمترین دستاوردهای ایران در این نشست، تثبیت جایگاه کشور به عنوان یکی از بازیگران اصلی بازار انرژی در میان اعضای بریکس بود. ایران با برخورداری از منابع عظیم هیدروکربوری، علاوه بر تأمین انرژی مورد نیاز بازارهای منطقهای، میتواند در پروژههای مشترک اکتشاف، تولید، پالایش، پتروشیمی و انتقال انرژی نیز نقشآفرینی کند.از سوی دیگر، همکاری با اعضای بریکس میتواند فرصتهای تازهای برای انتقال فناوری، توسعه صنایع پاییندستی نفت و گاز، افزایش بهرهوری انرژی و اجرای پروژههای مشترک ایجاد کند. بسیاری از اعضای این گروه طی سالهای اخیر سرمایهگذاری گستردهای در حوزه فناوریهای نوین انرژی، دیجیتالیسازی صنعت نفت، هوشمندسازی شبکههای برق و توسعه انرژیهای تجدیدپذیر انجام دادهاند؛ حوزههایی که همکاری در آنها میتواند به ارتقای توان فنی و مدیریتی صنعت انرژی ایران کمک کند.نکته مهم دیگر، گسترش گفتوگوهای چندجانبه درباره امنیت انرژی است. در شرایطی که بازار جهانی با چالشهایی مانند تنشهای ژئوپلیتیکی، اختلال در زنجیره تأمین، تغییرات اقلیمی و افزایش تقاضا روبهرو است، هماهنگی میان تولیدکنندگان و مصرفکنندگان بزرگ انرژی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. حضور ایران در این گفتوگوها، امکان مشارکت فعالتر در روندهای تصمیمسازی بینالمللی را فراهم میکند.
فرصتهای اقتصادی فراتر از نفت خام
اگرچه نفت و گاز همچنان محور اصلی همکاریهای انرژی محسوب میشوند، اما دستور کار نشستهای اخیر بریکس نشان میدهد نگاه اعضا به آینده انرژی، بسیار گستردهتر از تجارت نفت خام است. توسعه زنجیره ارزش، سرمایهگذاری در صنایع پالایشی و پتروشیمی، بهینهسازی مصرف انرژی، تولید هیدروژن، گسترش انرژیهای تجدیدپذیر و استفاده از فناوریهای نوین، به تدریج جایگاه مهمتری در همکاریهای این گروه پیدا کرده است.برای ایران، این تحول میتواند فرصت ارزشمندی باشد. یکی از چالشهای دیرینه اقتصاد کشور، خامفروشی منابع هیدروکربوری و سهم محدود محصولات با ارزش افزوده بالاتر در صادرات است. همکاری با اعضای بریکس میتواند زمینه جذب سرمایه، انتقال دانش فنی و توسعه پروژههای مشترک در صنایع پاییندستی را تقویت کند.از سوی دیگر، بسیاری از اعضای بریکس از بزرگترین مصرفکنندگان انرژی جهان هستند. رشد اقتصادی این کشورها به معنای افزایش تقاضا برای نفت، گاز، فرآوردههای نفتی و محصولات پتروشیمی است. حضور فعال ایران در سازوکارهای همکاری بریکس میتواند زمینه شناخت بهتر ظرفیتهای صادراتی و توسعه بازارهای جدید را فراهم کند.همچنین توسعه همکاریهای بانکی، استفاده از ارزهای ملی در مبادلات، ایجاد سازوکارهای مالی جایگزین و کاهش هزینههای نقلوانتقال مالی از دیگر موضوعاتی است که میتواند به تسهیل همکاریهای اقتصادی میان اعضای بریکس کمک کند. هرچند تحقق این اهداف نیازمند توافقهای اجرایی و توسعه زیرساختهای مالی است، اما گفتوگوهای مستمر در این زمینه میتواند مسیر همکاریهای آینده را هموارتر کند.در کنار آن، تبادل تجربه درباره مدیریت مصرف انرژی، بهینهسازی شدت مصرف، توسعه فناوریهای کاهش انتشار آلایندهها و ارتقای بهرهوری نیز از موضوعاتی است که برای ایران اهمیت ویژهای دارد. با توجه به چالش ناترازی انرژی در کشور، استفاده از تجربیات موفق سایر اعضای بریکس میتواند به تدوین سیاستهای کارآمدتر در حوزه مدیریت انرژی کمک کند. بریکس؛ بستری برای تقویت جایگاه ایران در نظم جدید انرژینظام انرژی جهان در حال تجربه تغییرات عمیق است. گذار به انرژیهای کمکربن، رقابت بر سر فناوریهای نوین، افزایش اهمیت امنیت انرژی و شکلگیری ائتلافهای اقتصادی جدید، ساختار بازارهای جهانی را دگرگون کرده است. در چنین شرایطی، حضور فعال در نهادهای چندجانبه میتواند به کشورها کمک کند تا نقش مؤثرتری در روندهای آینده ایفا کنند.برای ایران، بریکس تنها یک بلوک اقتصادی نیست، بلکه بستری برای توسعه دیپلماسی اقتصادی، افزایش تعاملات فنی، گسترش بازارهای صادراتی و تقویت همکاریهای راهبردی در حوزه انرژی محسوب میشود. یازدهمین نشست وزیران نفت و انرژی این گروه نیز نشان داد که موضوع انرژی همچنان یکی از مهمترین محورهای همکاری میان اعضا خواهد بود.البته بهرهبرداری از فرصتهای ایجادشده، مستلزم برنامهریزی دقیق و پیگیری مستمر است. صرف حضور در نشستهای بینالمللی بهتنهایی دستاورد اقتصادی ایجاد نمیکند، بلکه تبدیل تفاهمها به پروژههای مشترک، انعقاد قراردادهای سرمایهگذاری، توسعه همکاریهای فناورانه و افزایش تعامل میان شرکتهای انرژی، عامل اصلی موفقیت خواهد بود.در این میان، صنعت نفت و گاز ایران نیز باید همزمان با توسعه همکاریهای خارجی، بر افزایش بهرهوری، نوسازی تجهیزات، استفاده از فناوریهای نوین، کاهش شدت مصرف انرژی و توسعه صنایع پاییندستی تمرکز کند. هرچه توان رقابتپذیری داخلی افزایش یابد، امکان بهرهگیری از ظرفیتهای همکاری بینالمللی نیز بیشتر خواهد شد.در مجموع، مهمترین دستاورد ایران در یازدهمین نشست وزیران نفت و انرژی بریکس را میتوان تقویت جایگاه کشور در دیپلماسی انرژی، گسترش گفتوگوهای چندجانبه، معرفی ظرفیتهای صنعت نفت و گاز، ایجاد بستر برای همکاریهای سرمایهگذاری و فناورانه و افزایش نقش ایران در معادلات انرژی اقتصادهای نوظهور دانست. این دستاوردها اگر با سیاستگذاری منسجم، پیگیری اجرایی و توسعه همکاریهای عملیاتی همراه شود، میتواند در سالهای آینده به تقویت امنیت انرژی، افزایش ارزش افزوده صنعت نفت و گاز و توسعه روابط اقتصادی ایران با اعضای بریکس منجر شود.

