خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی - در سالهای گذشته داشتن یک شغل ثابت برای بسیاری از خانوارهای ایرانی به معنای برخورداری از درآمدی بود که هرچند محدود، اما امکان تأمین بخش قابل توجهی از هزینههای زندگی را فراهم میکرد. امروز اما این معادله تغییر کرده است. افزایش مستمر هزینههای مسکن، خوراک، حملونقل، آموزش، درمان و سایر نیازهای روزمره باعث شده است درآمد حاصل از یک شغل برای بخش قابل توجهی از جامعه پاسخگوی هزینهها نباشد. نتیجه این تغییر، رشد پدیدهای است که اقتصاددانان آن را «چندشغله شدن نیروی کار» مینامند؛ وضعیتی که در آن افراد برای حفظ سطح حداقلی از معیشت، ناچار به فعالیت در دو یا حتی سه شغل مختلف هستند.

دانیال امینی / این پدیده دیگر محدود به اقشار کمدرآمد نیست. کارمندان دولت، معلمان، پرستاران، کارکنان بخش خصوصی، مهندسان، رانندگان، بازنشستگان و حتی برخی مدیران نیز برای جبران فاصله میان درآمد و هزینه به مشاغل دوم و سوم روی آوردهاند. رانندگی در تاکسیهای اینترنتی پس از پایان ساعت اداری، فروش اینترنتی کالا، تدریس خصوصی، تولید محتوا، انجام پروژههای آزاد، فعالیت در فروشگاههای آنلاین یا کار در شیفتهای شبانه تنها بخشی از مشاغلی است که به درآمد اصلی افراد اضافه شده است.در ظاهر، افزایش اشتغال میتواند نشانهای از فعالیت بیشتر نیروی کار باشد، اما واقعیت این است که رشد اشتغال دوم و سوم بیش از آنکه از فرصتهای اقتصادی ناشی شود، بازتاب فشارهای معیشتی است. بسیاری از افراد نه برای افزایش رفاه، بلکه برای پرداخت اجاره خانه، اقساط بانکی یا هزینههای درمان و آموزش خانواده ناچار به پذیرش ساعتهای طولانی کار شدهاند.
چندشغله بودن؛ انتخاب یا اجبار
کارشناسان بازار کار معتقدند تفاوت بزرگی میان «چندشغله بودن داوطلبانه» و «چندشغله بودن اجباری» وجود دارد. در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، افراد گاهی برای کسب تجربه، توسعه مهارت یا افزایش سرمایه شخصی، شغل دوم را انتخاب میکنند. اما در شرایطی که تورم بالا و کاهش قدرت خرید ادامهدار باشد، شغل دوم دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه راهی برای جبران کاهش ارزش درآمد محسوب میشود.زمانی که هزینههای زندگی با سرعتی بیش از رشد دستمزدها افزایش پیدا میکند، خانوادهها ناچار میشوند منابع درآمدی جدیدی ایجاد کنند. به همین دلیل، بسیاری از اعضای خانواده وارد بازار کار میشوند و حتی سرپرستان خانوار ساعتهای کاری خود را به شکل قابل توجهی افزایش میدهند.افزایش اشتغال در پلتفرمهای اینترنتی نیز تا حدی نتیجه همین شرایط است. بسیاری از افرادی که روزها در ادارات، کارخانهها یا شرکتهای خصوصی فعالیت میکنند، عصرها و شبها به ارائه خدمات حملونقل، فروش کالا یا انجام پروژههای آنلاین مشغول میشوند تا بتوانند بخشی از هزینههای زندگی را تأمین کنند.اما این الگو پیامدهایی فراتر از مسائل اقتصادی دارد. طولانی شدن ساعات کار، کاهش زمان استراحت و حذف تدریجی اوقات فراغت، کیفیت زندگی را به شکل محسوسی کاهش میدهد و آثار آن در سلامت جسمی و روانی افراد نمایان میشود.
سلامت و خانواده؛ نخستین قربانیان چندشغله شدن
بدن انسان برای حفظ بهرهوری به خواب کافی، تغذیه مناسب و استراحت منظم نیاز دارد. زمانی که فرد روزانه ۱۲ تا ۱۶ ساعت کار میکند، فرصت کافی برای بازیابی توان جسمی و ذهنی باقی نمیماند. خستگی مزمن، اختلالات خواب، افزایش استرس، فرسودگی شغلی، بیماریهای قلبی و مشکلات اسکلتی-عضلانی از جمله پیامدهای کار بیش از حد هستند.از سوی دیگر، سلامت روان نیز تحت تأثیر این وضعیت قرار میگیرد. نگرانی دائمی درباره هزینههای زندگی، بدهیها و آینده اقتصادی خانواده، فشار روانی قابل توجهی ایجاد میکند. در چنین شرایطی، احتمال بروز اضطراب، افسردگی، فرسودگی ذهنی و کاهش انگیزه افزایش مییابد.پیامد دیگر چندشغله شدن، کاهش زمان حضور در کنار خانواده است. پدر یا مادری که بیشتر ساعات شبانهروز را خارج از خانه سپری میکند، فرصت کافی برای گفتوگو با فرزندان، مشارکت در تربیت آنها یا حتی استراحت در کنار خانواده را از دست میدهد. این مسئله میتواند روابط خانوادگی را تحت تأثیر قرار داده و احساس فاصله عاطفی میان اعضای خانواده را افزایش دهد.کارشناسان علوم اجتماعی هشدار میدهند که استمرار این روند، سرمایه اجتماعی خانواده را کاهش میدهد. خانوادهای که اعضای آن تنها برای خوابیدن یکدیگر را میبینند، به مرور زمان با ضعف ارتباطات، افزایش تنشها و کاهش کیفیت روابط روبهرو خواهد شد.
بهرهوری اقتصاد در سایه خستگی مزمن
شاید تصور شود افزایش ساعات کار به معنای افزایش تولید و بهرهوری است، اما مطالعات اقتصادی معمولاً نتیجهای متفاوت را نشان میدهند. بهرهوری تنها به تعداد ساعات کار وابسته نیست، بلکه کیفیت عملکرد نیروی انسانی اهمیت بیشتری دارد.کارگری که شب گذشته تنها چند ساعت استراحت کرده یا کارمندی که پس از پایان ساعت اداری تا نیمهشب در شغل دوم فعالیت داشته است، روز بعد با تمرکز کمتر، انرژی پایینتر و احتمال خطای بیشتر در محل کار حاضر میشود. این مسئله میتواند کیفیت خدمات، سرعت انجام کار و حتی ایمنی محیطهای کاری را کاهش دهد.در بسیاری از مشاغل حساس مانند حملونقل، درمان، صنعت و آموزش، خستگی مزمن احتمال بروز خطاهای انسانی را افزایش میدهد. اشتباهات ناشی از کمخوابی یا فرسودگی نهتنها هزینههای اقتصادی ایجاد میکند، بلکه در برخی موارد میتواند سلامت و جان افراد را نیز به خطر بیندازد.از منظر کلان نیز گسترش اشتغال دوم و سوم، نشانهای از ضعف تعادل میان دستمزد و هزینههای زندگی است. هنگامی که بخش بزرگی از نیروی کار برای تأمین نیازهای اولیه مجبور به افزایش ساعت کار باشد، فرصت یادگیری، ارتقای مهارت، نوآوری و افزایش بهرهوری کاهش پیدا میکند. در نتیجه، اقتصاد نیز از ظرفیت کامل سرمایه انسانی خود بهرهمند نخواهد شد.در کنار این موضوع، افزایش اشتغال غیررسمی نیز یکی از پیامدهای مهم چندشغله شدن است. بسیاری از مشاغل دوم فاقد بیمه، امنیت شغلی و حمایتهای قانونی هستند. این وضعیت میتواند آسیبپذیری نیروی کار را افزایش دهد و در بلندمدت فشار بیشتری بر نظامهای حمایتی و بیمهای کشور وارد کند.کارشناسان معتقدند کاهش شکاف میان درآمد و هزینه، کنترل تورم، افزایش بهرهوری بنگاههای اقتصادی، تقویت امنیت شغلی، حمایت از تولید و ایجاد فرصتهای شغلی با درآمد مناسب از جمله اقداماتی است که میتواند نیاز به اشتغال دوم و سوم را کاهش دهد. همچنین بازنگری در نظام دستمزدها متناسب با هزینه واقعی زندگی، توسعه آموزشهای مهارتی و حمایت از کسبوکارهای مولد میتواند بخشی از فشار موجود بر خانوارها را کاهش دهد.واقعیت این است که چندشغله شدن اگر از روی علاقه، کارآفرینی یا توسعه مهارت باشد، میتواند به رشد اقتصادی کمک کند؛ اما زمانی که به اجبار و برای تأمین هزینههای اولیه زندگی رخ دهد، بیش از آنکه نشانه پویایی اقتصاد باشد، زنگ هشداری درباره کاهش قدرت خرید، فرسایش سرمایه انسانی و افزایش فشار بر خانوادههاست.اقتصادی که نیروی کار آن فرصت کافی برای استراحت، آموزش، زندگی خانوادگی و ارتقای مهارت نداشته باشد، در بلندمدت با کاهش بهرهوری و افت کیفیت سرمایه انسانی مواجه خواهد شد. توسعه پایدار تنها با افزایش تعداد ساعات کار محقق نمیشود، بلکه نیازمند ایجاد شرایطی است که افراد بتوانند با یک شغل مناسب، زندگی آبرومندانهای داشته باشند. در چنین شرایطی، شغل دوم به یک انتخاب برای پیشرفت تبدیل خواهد شد، نه ضرورتی برای بقا.
