گزارش اقتصاد پویا ازهزینه های پنهان ناامنی برای نفت، گاز و برق ایران ؛
صنعت انرژی زیر فشار ریسکهای امنیتی
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - صنعت انرژی همواره یکی از مهمترین ستونهای اقتصاد ایران بوده است؛ صنعتی که علاوه بر تأمین بخش بزرگی از درآمدهای ارزی، امنیت انرژی کشور، خوراک صنایع، اشتغال و توسعه اقتصادی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. اما در سالهای اخیر، در کنار چالشهایی مانند تحریمها، محدودیتهای سرمایهگذاری، فرسودگی تجهیزات و نوسانات بازار جهانی، عامل دیگری نیز به فهرست تهدیدهای این صنعت افزوده شده است؛ افزایش ریسکهای امنیتی.

حسین قیدر / ریسک امنیتی تنها به معنای وقوع یک حادثه یا تهدید مستقیم علیه تأسیسات انرژی نیست. حتی احتمال بروز تنشهای سیاسی و امنیتی نیز میتواند هزینه فعالیت در صنعت انرژی را افزایش دهد. شرکتهای بیمه، شرکتهای حملونقل دریایی، سرمایهگذاران، پیمانکاران خارجی و حتی تأمینکنندگان تجهیزات، همگی در زمان افزایش ریسک، هزینههای بیشتری مطالبه میکنند یا با احتیاط بیشتری وارد همکاری میشوند. در نتیجه، پروژههای توسعهای گرانتر، زمانبرتر و پیچیدهتر میشوند.برای کشوری مانند ایران که یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان محسوب میشود، افزایش هزینههای ناشی از ریسک امنیتی تنها یک مسئله صنعتی نیست، بلکه میتواند بر رشد اقتصادی، درآمدهای ارزی، سرمایهگذاری و حتی رقابتپذیری کشور در بازار جهانی انرژی اثر بگذارد.
ریسک امنیتی؛ هزینهای که در ترازنامه دیده نمیشود
بخش قابل توجهی از هزینههایی که در نتیجه افزایش ریسکهای امنیتی ایجاد میشود، در ظاهر قابل مشاهده نیست. این هزینهها به شکل افزایش نرخ بیمه نفتکشها، بالا رفتن کرایه حملونقل، افزایش هزینه حفاظت از تأسیسات، رشد قیمت تجهیزات، تأخیر در اجرای پروژهها و دشوارتر شدن تأمین مالی خود را نشان میدهند.برای نمونه، زمانی که یک منطقه از نظر امنیتی پرریسک ارزیابی میشود، شرکتهای بیمه برای پوشش نفتکشها و تجهیزات دریایی حق بیمه بیشتری دریافت میکنند. این افزایش هزینه مستقیماً بر قیمت تمامشده صادرات نفت و فرآوردههای نفتی اثر میگذارد.از سوی دیگر، پیمانکاران بینالمللی نیز در چنین شرایطی معمولاً خواهان دریافت حقالزحمه بالاتر یا تضمینهای بیشتر هستند. حتی برخی شرکتها ترجیح میدهند تا کاهش ریسک، ورود به پروژههای جدید را به تعویق بیندازند. این روند، اجرای پروژههای توسعهای را کند کرده و هزینه نهایی آنها را افزایش میدهد.در حوزه تجهیزات نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. بسیاری از کالاهای تخصصی صنعت نفت و گاز از زنجیرههای پیچیده تأمین جهانی عبور میکنند. هرگونه افزایش ریسک امنیتی میتواند زمان تحویل تجهیزات را طولانیتر کرده و هزینه واردات را افزایش دهد. این موضوع بهویژه برای پروژههایی که به تجهیزات پیشرفته حفاری، کمپرسورها، توربینها یا سامانههای کنترل نیاز دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.کارشناسان معتقدند بخشی از افزایش هزینه تولید نفت و گاز در سالهای اخیر، ناشی از همین هزینههای پنهانی است که مستقیماً در قیمت هر بشکه نفت یا هر مترمکعب گاز قابل مشاهده نیست، اما در مجموع بر سودآوری پروژهها تأثیر قابل توجهی میگذارد.
سرمایهگذاری؛ نخستین قربانی نااطمینانی
صنعت انرژی یکی از سرمایهبرترین صنایع جهان است. توسعه یک میدان نفتی یا گازی، ساخت پالایشگاه، احداث خطوط انتقال یا ایجاد تأسیسات ذخیرهسازی به میلیاردها دلار سرمایه و سالها زمان نیاز دارد. بنابراین سرمایهگذاران پیش از ورود به چنین پروژههایی، بیش از هر عامل دیگری به ثبات و قابلیت پیشبینی محیط اقتصادی و امنیتی توجه میکنند.هر اندازه ریسکهای امنیتی افزایش یابد، هزینه سرمایه نیز بالا میرود. سرمایهگذاران داخلی و خارجی برای ورود به پروژههای جدید، بازده بیشتری مطالبه میکنند یا تصمیم خود را تا روشنتر شدن شرایط به تعویق میاندازند.این مسئله تنها به جذب سرمایه خارجی محدود نمیشود. حتی سرمایهگذاران داخلی نیز در شرایط افزایش نااطمینانی، منابع مالی خود را به سمت فعالیتهایی با بازده سریعتر یا ریسک کمتر هدایت میکنند. در نتیجه، پروژههای بزرگ نفت، گاز، پتروشیمی و پالایشگاهی با محدودیت منابع مالی مواجه میشوند.پیامد این روند، کاهش سرعت توسعه میادین مشترک، به تعویق افتادن پروژههای افزایش ظرفیت پالایش، کند شدن اجرای طرحهای جمعآوری گازهای مشعل و تأخیر در نوسازی زیرساختهای انرژی است.در شرایطی که بسیاری از کشورهای منطقه با جذب سرمایه و فناوری در حال افزایش ظرفیت تولید و صادرات انرژی هستند، هرگونه تأخیر در توسعه پروژههای ایران میتواند فاصله رقابتی را افزایش دهد. در بازار جهانی انرژی، زمان یک عامل تعیینکننده است و فرصتهایی که امروز از دست میروند، ممکن است بهسادگی قابل جبران نباشند.
از افزایش هزینه تولید تا تهدید رقابتپذیری
افزایش هزینههای ناشی از ریسک امنیتی در نهایت خود را در قیمت تمامشده تولید انرژی نشان میدهد. هنگامی که هزینه بیمه، حملونقل، نگهداری، حفاظت، تأمین تجهیزات و سرمایه افزایش پیدا کند، تولید هر بشکه نفت یا هر واحد فرآورده نیز گرانتر خواهد شد.اگرچه قیمت جهانی نفت در برخی مقاطع میتواند این افزایش هزینه را جبران کند، اما در بلندمدت رقابتپذیری صنعت انرژی به توانایی کنترل هزینهها وابسته است. کشورهایی که بتوانند با فناوری پیشرفته، زیرساختهای مدرن و محیطی باثباتتر تولید ارزانتر و مطمئنتری داشته باشند، سهم بیشتری از بازار جهانی را در اختیار خواهند گرفت.از سوی دیگر، صنعت انرژی تنها به صادرات نفت محدود نمیشود. صنایع پتروشیمی، پالایشگاهها، نیروگاهها، صنایع فولاد، سیمان و بسیاری از بخشهای تولیدی کشور نیز به تأمین پایدار انرژی وابسته هستند. هرگونه افزایش هزینه در زنجیره انرژی میتواند بر هزینه تولید سایر صنایع نیز اثر بگذارد و رقابتپذیری محصولات ایرانی را در بازارهای داخلی و خارجی کاهش دهد.یکی دیگر از پیامدهای مهم افزایش ریسک امنیتی، افزایش هزینه نگهداری و حفاظت از زیرساختهای حیاتی انرژی است. خطوط انتقال نفت و گاز، پالایشگاهها، سکوهای دریایی، نیروگاهها و مخازن ذخیرهسازی نیازمند سرمایهگذاری مستمر برای ارتقای سامانههای حفاظتی، امنیت سایبری و مدیریت بحران هستند. این هزینهها اگرچه برای حفظ پایداری تولید ضروریاند، اما منابع مالی قابل توجهی را به خود اختصاص میدهند.کارشناسان معتقدند صنعت انرژی ایران برای حفظ جایگاه خود در بازار جهانی، علاوه بر توسعه ظرفیت تولید، باید بر کاهش هزینههای غیرضروری، افزایش بهرهوری، استفاده از فناوریهای نوین، توسعه ساخت داخل و تقویت دیپلماسی اقتصادی نیز تمرکز کند.گسترش همکاریهای منطقهای، تنوعبخشی به بازارهای صادراتی، توسعه صنایع پاییندستی، سرمایهگذاری در فناوریهای نو، ارتقای امنیت زیرساختها و افزایش شفافیت در فضای کسبوکار میتواند بخشی از آثار ریسکهای امنیتی را کاهش دهد.در کنار این اقدامات، تقویت توان داخلی در ساخت تجهیزات راهبردی، توسعه شرکتهای دانشبنیان، افزایش ظرفیت تولید تجهیزات نفت و گاز و کاهش وابستگی به واردات نیز میتواند تابآوری صنعت انرژی را افزایش دهد.واقعیت این است که صنعت انرژی تنها با افزایش تولید رشد نمیکند؛ بلکه پایداری سرمایهگذاری، ثبات محیط کسبوکار و کاهش ریسک نیز از ارکان اصلی توسعه این صنعت به شمار میروند. هرچه هزینه نااطمینانی کمتر باشد، سرمایه بیشتری جذب میشود، پروژهها سریعتر به بهرهبرداری میرسند و اقتصاد نیز از منافع آن بهرهمند خواهد شد.در دنیای امروز، رقابت در بازار انرژی تنها بر سر حجم ذخایر یا میزان تولید نیست؛ بلکه بر سر توان مدیریت ریسک، جذب سرمایه، استفاده از فناوری و ایجاد محیطی قابل پیشبینی برای فعالیت اقتصادی نیز هست. ایران با برخورداری از منابع عظیم هیدروکربوری، ظرفیت تبدیل شدن به یکی از بازیگران اثرگذار بازار انرژی را دارد، اما تحقق این هدف نیازمند کاهش هزینههای ناشی از نااطمینانی و حرکت به سمت محیطی باثباتتر برای توسعه این صنعت راهبردی است.
