گزارش اقتصاد پویا از چالشی که رشد اقتصادی را تهدید میکند ؛
تهدید اشتغال با نابودی تولید
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- صنایع کوچک و متوسط همواره ستون فقرات اقتصادهای پویا به شمار میروند. این بنگاهها به دلیل انعطافپذیری بالا، نیاز کمتر به سرمایه اولیه، پراکندگی جغرافیایی و توانایی ایجاد اشتغال گسترده، نقش مهمی در رشد تولید، توسعه صادرات و افزایش درآمد خانوارها دارند. در بسیاری از کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه، بخش عمده اشتغال و سهم قابل توجهی از تولید ناخالص داخلی بر دوش همین واحدهای تولیدی است. در ایران نیز هزاران واحد کوچک و متوسط در حوزههای صنعتی، غذایی، نساجی، فلزی، شیمیایی، معدنی و خدمات فنی فعالیت میکنند و بخش بزرگی از زنجیره تأمین صنایع بزرگ را تشکیل میدهند. با این حال، طی سالهای اخیر روند سرمایهگذاری در این بخش با کاهش محسوسی مواجه شده و بسیاری از فعالان اقتصادی نسبت به آینده این واحدها ابراز نگرانی میکنند.

حسین جلیلی بال /کاهش سرمایهگذاری در صنایع کوچک و متوسط تنها به معنای افتتاح نشدن چند کارخانه یا توقف اجرای چند طرح صنعتی نیست؛ بلکه نشانهای از کاهش اعتماد سرمایهگذاران، افزایش ریسک فعالیتهای تولیدی و دشوارتر شدن مسیر توسعه صنعتی کشور است. زمانی که سرمایهگذاران تمایلی به ورود منابع مالی به این بخش نداشته باشند، ظرفیت تولید افزایش نمییابد، فناوری نوسازی نمیشود، اشتغال جدید ایجاد نمیشود و اقتصاد به تدریج از مسیر رشد پایدار فاصله میگیرد.کارشناسان اقتصادی معتقدند مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی باعث شده جذابیت سرمایهگذاری در صنایع کوچک و متوسط کاهش یابد. تورم مزمن، افزایش هزینههای تولید، دشواری دسترسی به منابع مالی، بیثباتی سیاستهای اقتصادی، نوسانات ارزی، کاهش قدرت خرید مصرفکنندگان و نااطمینانی نسبت به آینده اقتصاد، از جمله مهمترین عواملی هستند که تصمیم سرمایهگذاران را تحت تأثیر قرار دادهاند. نتیجه این شرایط، کاهش اجرای طرحهای توسعهای، به تعویق افتادن پروژههای جدید و افزایش تعداد واحدهایی است که تنها با بخشی از ظرفیت خود فعالیت میکنند. سرمایهای که از تولید فاصله میگیردیکی از مهمترین دغدغههای فعالان اقتصادی، افزایش ریسک سرمایهگذاری در بخش تولید است. سرمایهگذار زمانی منابع خود را وارد یک فعالیت صنعتی میکند که بتواند بازگشت سرمایه و سودآوری آن را در افق چندساله پیشبینی کند. اما در فضایی که قیمت مواد اولیه، نرخ ارز، هزینه انرژی، مالیات، بیمه، حملونقل و حتی مقررات تجاری به طور مداوم تغییر میکند، پیشبینی آینده دشوار میشود و سرمایهگذار ترجیح میدهد منابع خود را به بازارهایی منتقل کند که نقدشوندگی بیشتر و ریسک کمتری دارند.در چنین شرایطی، بازارهای موازی مانند ارز، طلا، مسکن یا سایر داراییها برای بخشی از سرمایهگذاران جذابتر از تولید میشوند. این موضوع باعث خروج تدریجی سرمایه از بخش صنعت و کاهش منابع مالی در اختیار واحدهای کوچک و متوسط شده است. در حالی که این بنگاهها برای نوسازی ماشینآلات، توسعه خطوط تولید یا افزایش ظرفیت فعالیت خود به سرمایه نیاز دارند، بخش قابل توجهی از منابع مالی کشور در فعالیتهای غیرمولد گردش میکند.از سوی دیگر، بسیاری از کارآفرینان نیز به دلیل افزایش هزینه تأمین مالی، برنامههای توسعهای خود را متوقف کردهاند. نرخ بالای تسهیلات، دشواری دریافت وام، نیاز به وثایق سنگین و طولانی بودن فرآیندهای بانکی باعث شده بسیاری از واحدهای کوچک امکان دسترسی به منابع مالی مناسب را نداشته باشند. در نتیجه، حتی بنگاههایی که بازار فروش مناسبی دارند نیز قادر به توسعه فعالیت خود نیستند.این وضعیت علاوه بر کاهش سرمایهگذاری جدید، موجب فرسودگی تدریجی تجهیزات تولید نیز شده است. بسیاری از صنایع کوچک با ماشینآلات قدیمی فعالیت میکنند و به دلیل کمبود سرمایه امکان نوسازی تجهیزات را ندارند. ادامه این روند بهرهوری را کاهش داده، هزینه تولید را افزایش میدهد و توان رقابتی این واحدها را در بازارهای داخلی و خارجی تضعیف میکند. صنایع کوچک؛ نخستین قربانی رکود و آخرین بهرهمند از رونقویژگی اصلی صنایع کوچک و متوسط، وابستگی شدید آنها به شرایط اقتصادی است. این بنگاهها معمولاً ذخایر مالی محدودی دارند و در برابر شوکهای اقتصادی آسیبپذیرتر از شرکتهای بزرگ هستند. به همین دلیل، هرگونه افزایش هزینه یا کاهش تقاضا میتواند به سرعت بر فعالیت آنها اثر بگذارد.در سالهای اخیر کاهش قدرت خرید خانوارها موجب افت تقاضا برای بسیاری از کالاهای تولیدی شده است. صنایع کوچک که بخش مهمی از بازار داخلی را تأمین میکنند، با کاهش فروش روبهرو شدهاند و همین مسئله توان مالی آنها را برای سرمایهگذاری مجدد کاهش داده است. بسیاری از تولیدکنندگان ترجیح دادهاند به جای افزایش ظرفیت، تنها فعالیت فعلی خود را حفظ کنند تا از زیانهای احتمالی جلوگیری شود.از سوی دیگر، افزایش هزینههای تولید فشار مضاعفی بر این واحدها وارد کرده است. رشد قیمت مواد اولیه، هزینه حملونقل، بستهبندی، انرژی، دستمزد و خدمات فنی باعث شده حاشیه سود بسیاری از صنایع کوچک کاهش یابد. در چنین شرایطی، سرمایهگذاری برای توسعه کسبوکار به اولویت دوم تبدیل میشود و بقای واحد تولیدی مهمتر از گسترش آن خواهد بود.کاهش سرمایهگذاری در صنایع کوچک پیامدهای گستردهای برای بازار کار نیز دارد. این بنگاهها یکی از مهمترین منابع ایجاد اشتغال در کشور هستند و هرگونه رکود در فعالیت آنها به کاهش فرصتهای شغلی منجر میشود. جوانان، فارغالتحصیلان دانشگاهی و نیروهای فنی بیشترین تأثیر را از این روند میپذیرند، زیرا بخش قابل توجهی از فرصتهای استخدامی در همین واحدها ایجاد میشود.علاوه بر این، صنایع کوچک نقش مهمی در توسعه متوازن مناطق مختلف کشور دارند. بسیاری از این واحدها در شهرهای کوچک و مناطق کمتر برخوردار مستقر هستند و تعطیلی یا کاهش فعالیت آنها میتواند مهاجرت نیروی کار، افزایش بیکاری و تشدید نابرابریهای منطقهای را به دنبال داشته باشد.
مسیر احیای سرمایهگذاری؛ از ثبات اقتصادی تا حمایت هدفمند
کارشناسان اقتصادی معتقدند نخستین شرط بازگشت سرمایه به صنایع کوچک و متوسط، ایجاد ثبات در فضای اقتصاد کلان است. سرمایهگذار نیاز دارد بداند که مقررات، سیاستهای ارزی، نرخهای مالیاتی و شرایط کسبوکار در کوتاهمدت دستخوش تغییرات ناگهانی نخواهد شد. هرچه پیشبینیپذیری اقتصاد افزایش یابد، انگیزه سرمایهگذاری نیز بیشتر خواهد شد.اصلاح نظام تأمین مالی نیز از دیگر ضرورتهای این بخش است. بسیاری از صنایع کوچک به دلیل نداشتن وثایق کافی یا محدودیتهای بانکی، امکان دریافت تسهیلات مناسب را ندارند. طراحی ابزارهای مالی جدید، توسعه صندوقهای ضمانت، تقویت سرمایهگذاری خطرپذیر، تسهیل دسترسی به اعتبارات و کاهش هزینه تأمین مالی میتواند بخشی از مشکلات این واحدها را برطرف کند.در کنار اصلاح نظام بانکی، توسعه بازار سرمایه برای تأمین مالی بنگاههای کوچک نیز اهمیت زیادی دارد. استفاده از ظرفیت بازار سرمایه، انتشار اوراق تأمین مالی، تشکیل صندوقهای تخصصی و حمایت از سرمایهگذاری بخش خصوصی میتواند منابع جدیدی را در اختیار تولیدکنندگان قرار دهد و وابستگی آنها به تسهیلات بانکی را کاهش دهد.همچنین حمایت از صادرات صنایع کوچک، کاهش بروکراسی اداری، تسهیل صدور مجوزها، بهبود زیرساختهای حملونقل و توسعه شهرکهای صنعتی میتواند هزینه فعالیت این بنگاهها را کاهش دهد و جذابیت سرمایهگذاری را افزایش دهد. در بسیاری از کشورها، دولتها به جای مداخله مستقیم در بازار، با ایجاد محیطی رقابتی و پایدار، زمینه رشد صنایع کوچک را فراهم کردهاند؛ الگویی که میتواند برای اقتصاد ایران نیز الهامبخش باشد.در نهایت، کاهش سرمایهگذاری در صنایع کوچک و متوسط صرفاً یک مسئله بخشی نیست، بلکه نشانهای از چالشهای عمیقتر اقتصاد کشور است. هرچه فاصله سرمایه از تولید بیشتر شود، رشد اقتصادی کندتر، اشتغال محدودتر و رقابتپذیری صنایع ضعیفتر خواهد شد. در مقابل، هدایت منابع مالی به سمت این بنگاهها میتواند زنجیرهای از آثار مثبت شامل افزایش تولید، رشد اشتغال، توسعه صادرات، ارتقای فناوری و بهبود رفاه عمومی را به همراه داشته باشد.امروز صنایع کوچک و متوسط بیش از هر زمان دیگری به اعتماد سرمایهگذاران، سیاستهای پایدار و حمایتهای هوشمندانه نیاز دارند. آینده صنعتی ایران تنها به پروژههای بزرگ وابسته نیست؛ هزاران کارگاه، کارخانه و بنگاه کوچک در سراسر کشور نیز بخشی از موتور محرک اقتصاد ملی هستند. اگر سرمایهگذاری در این بخش دوباره رونق بگیرد، نهتنها تولید داخلی تقویت خواهد شد، بلکه فرصتهای شغلی جدید ایجاد میشود، زنجیره تأمین صنایع بزرگ استحکام بیشتری پیدا میکند و اقتصاد کشور به سمت رشدی متوازنتر و پایدارتر حرکت خواهد کرد. اما اگر روند کاهش سرمایهگذاری ادامه یابد، صنایع کوچک که امروز ستون اشتغال و تولید محسوب میشوند، فردا ممکن است به یکی از مهمترین کانونهای رکود اقتصادی تبدیل شوند؛ موضوعی که پیامدهای آن فراتر از کارخانهها و کارگاهها، معیشت میلیونها خانوار ایرانی را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.
