گزارش اقتصاد پویا ازنجات صنعت پتروشیمی ایران از ناترازی ؛
آینده پتروشیمی در گرو فناوری های نو
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - صنعت پتروشیمی ایران در حالی یکی از مهمترین منابع ارزآوری کشور و موتور محرک صادرات غیرنفتی محسوب میشود که طی سالهای اخیر با چالشی جدی به نام ناترازی انرژی روبهرو شده است؛ چالشی که دیگر تنها یک مسئله فصلی یا مقطعی نیست و به تدریج به یکی از مهمترین موانع توسعه این صنعت تبدیل شده است. هر سال با آغاز فصل سرما، اولویت تأمین گاز بخش خانگی باعث محدود شدن خوراک یا سوخت بسیاری از مجتمعهای پتروشیمی میشود؛ اتفاقی که کاهش تولید، افت صادرات، افزایش هزینهها و کاهش درآمد ارزی را به دنبال دارد. در چنین شرایطی، بسیاری از کارشناسان معتقدند که راهکار عبور از این وضعیت، تنها افزایش تولید گاز یا توسعه میادین جدید نیست، بلکه باید نگاه صنعت از مصرف سنتی انرژی به مدیریت هوشمند و بهرهوری تغییر کند.

حسین قیدر / در گذشته، دسترسی ایران به منابع عظیم گاز طبیعی موجب شده بود هزینه انرژی در بسیاری از صنایع، بهویژه پتروشیمی، چندان مورد توجه قرار نگیرد. وفور نسبی منابع باعث شد بهرهوری انرژی در اولویت دوم قرار گیرد و بسیاری از واحدهای تولیدی با تجهیزات قدیمی و فرآیندهایی فعالیت کنند که مصرف انرژی در آنها بسیار بالاتر از استانداردهای جهانی است. اما امروز شرایط تغییر کرده است. افزایش مصرف داخلی، رشد صنایع، محدودیتهای سرمایهگذاری در توسعه زیرساختهای گازی و افزایش نیاز بخش خانگی، معادلات گذشته را بر هم زده است.در چنین فضایی، هر مترمکعب گاز اهمیت اقتصادی بیشتری پیدا کرده است. گازی که در یک مجتمع پتروشیمی با راندمان پایین مصرف میشود، میتواند با مدیریت صحیح به تولید محصولات بیشتری منجر شود یا در اختیار واحدهای دیگر قرار گیرد. بنابراین موضوع بهرهوری دیگر تنها یک اقدام صرفهجویانه نیست، بلکه به بخشی از راهبرد توسعه اقتصادی کشور تبدیل شده است.کارشناسان انرژی بر این باورند که کاهش شدت مصرف انرژی در مجتمعهای پتروشیمی میتواند بدون کاهش تولید، میلیونها مترمکعب در مصرف گاز صرفهجویی ایجاد کند. این میزان صرفهجویی علاوه بر کاهش هزینههای تولید، امکان استمرار فعالیت واحدهای صنعتی در دورههای اوج مصرف را نیز فراهم میکند و از توقف خطوط تولید جلوگیری خواهد کرد.
پتروشیمی ایران؛ از مزیت خوراک ارزان تا ضرورت بهرهوری
سالها مزیت اصلی صنعت پتروشیمی ایران، دسترسی به خوراک ارزان و فراوان بود. این مزیت سبب شد سرمایهگذاریهای گستردهای در توسعه مجتمعهای پتروشیمی انجام شود و ایران به یکی از بازیگران مهم بازار محصولات پایه پتروشیمی تبدیل شود. اما اکنون رقابت جهانی تغییر کرده است. امروز شرکتهای بزرگ پتروشیمی دنیا علاوه بر قیمت خوراک، بر کاهش مصرف انرژی، کاهش انتشار کربن، استفاده از فناوریهای نوین و دیجیتالیسازی فرآیندهای تولید تمرکز کردهاند. در چنین شرایطی، مجتمعی که انرژی کمتری مصرف کند، هزینه تولید پایینتری خواهد داشت و قدرت رقابت بیشتری در بازارهای جهانی به دست میآورد. در ایران نیز بخش قابل توجهی از تجهیزات برخی مجتمعهای قدیمی نیازمند بازسازی و نوسازی است. کمپرسورهای پرمصرف، توربینهای قدیمی، سیستمهای بخار با راندمان پایین، اتلاف حرارت در خطوط تولید و نبود سامانههای پایش هوشمند، بخشی از عواملی هستند که شدت مصرف انرژی را افزایش دادهاند. مطالعات کارشناسی نشان میدهد تنها با اصلاح فرآیندهای عملیاتی، بهینهسازی شبکه بخار، بازیافت حرارت، نصب تجهیزات با راندمان بالا و کنترل هوشمند فرآیندها میتوان مصرف انرژی را به میزان قابل توجهی کاهش داد؛ بدون آنکه ظرفیت تولید کاهش پیدا کند. از سوی دیگر، هر واحد کاهش مصرف انرژی در صنعت پتروشیمی، به معنای آزاد شدن بخشی از منابع گاز کشور برای توسعه صنایع پاییندستی، افزایش صادرات یا تأمین پایدار انرژی سایر بخشهای اقتصادی خواهد بود. هوشمندسازی؛ انقلاب جدید در مجتمعهای پتروشیمیتحول دیجیتال در سالهای اخیر چهره صنایع بزرگ جهان را تغییر داده است و صنعت پتروشیمی نیز از این قاعده مستثنی نیست. استفاده از هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، سامانههای پایش لحظهای، حسگرهای هوشمند و تحلیل کلاندادهها، امروز به بخش جداییناپذیر مدیریت انرژی در مجتمعهای پیشرفته تبدیل شده است.در بسیاری از مجتمعهای مدرن، هزاران حسگر بهصورت لحظهای دما، فشار، مصرف سوخت، عملکرد تجهیزات و وضعیت خطوط تولید را کنترل میکنند. این اطلاعات به سامانههای هوشمند ارسال میشود و نرمافزارها با تحلیل دادهها، کوچکترین نشتی، افت راندمان یا افزایش غیرعادی مصرف انرژی را شناسایی میکنند.نتیجه این فناوری، کاهش توقفهای ناخواسته، افزایش عمر تجهیزات، کاهش هزینه تعمیرات و افزایش بهرهوری انرژی است. حتی بسیاری از شرکتهای بینالمللی بااستفاده از هوش مصنوعی، زمان دقیق تعمیرات پیشگیرانه را پیشبینی میکنند تا از بروز خرابیهای پرهزینه جلوگیری شود.در ایران نیز توسعه چنین فناوریهایی میتواند نقطه عطفی در مدیریت انرژی صنعت پتروشیمی باشد. شرکتهای دانشبنیان داخلی در سالهای اخیر توانایی طراحی سامانههای پایش انرژی، کنترل هوشمند تجهیزات و نرمافزارهای مدیریت مصرف را به دست آوردهاند و این ظرفیت میتواند وابستگی صنعت به فناوریهای خارجی را کاهش دهد.ادامه گزارش شامل بررسی نقش بازیافت انرژی، نیروگاههای CHP، اقتصاد صادراتی پتروشیمی، سرمایهگذاری در نوسازی تجهیزات، نقش شرکتهای دانشبنیان و راهکارهای تبدیل صنعت پتروشیمی ایران به یکی از کممصرفترین صنایع منطقه خواهد بود.
بازیافت انرژی؛ ظرفیتی مغفول برای کاهش هزینههای تولید
صنعت پتروشیمی یکی از مهمترین منابع ارزآوری کشور است و بخش بزرگی از صادرات غیرنفتی ایران را تشکیل میدهد. هرگونه کاهش تولید در این صنعت، مستقیماً بر درآمدهای ارزی، تراز تجاری و حتی تأمین ارز مورد نیاز سایر بخشهای اقتصادی اثر میگذارد.در سالهای اخیر، محدودیت گاز در برخی مقاطع موجب شده تعدادی از مجتمعهای پتروشیمی با کاهش ظرفیت تولید یا توقف موقت برخی واحدها روبهرو شوند. این موضوع علاوه بر کاهش صادرات، موجب از دست رفتن بخشی از بازارهای بینالمللی نیز شده است؛ زیرا مشتریان خارجی به دنبال تأمینکنندگان پایدار هستند و هرگونه وقفه در عرضه، میتواند به از دست رفتن سهم بازار منجر شود. کارشناسان اقتصادی معتقدند مدیریت هوشمند انرژی میتواند ریسک چنین اتفاقاتی را کاهش دهد. هرچه شدت مصرف انرژی در مجتمعها کمتر باشد، حتی در شرایط محدودیت تأمین گاز نیز امکان حفظ تولید در سطح بالاتری وجود خواهد داشت. از سوی دیگر، کاهش مصرف انرژی به معنای کاهش هزینه تولید است. این موضوع قدرت رقابت محصولات ایرانی را در بازارهای جهانی افزایش میدهد و امکان توسعه صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر را فراهم میکند.
شرکتهای دانشبنیان؛ بازوی تحول در صنعت پتروشیمی
یکی از ظرفیتهای مهمی که در سالهای اخیر در کشور شکل گرفته، توسعه شرکتهای دانشبنیان فعال در حوزه انرژی و اتوماسیون صنعتی است. این شرکتها توانستهاند بخشی از تجهیزات پایش هوشمند، سامانههای کنترل فرآیند، نرمافزارهای مدیریت انرژی، حسگرهای صنعتی و سیستمهای تحلیل داده را بومیسازی کنند. کارشناسان معتقدند استفاده گستردهتر از توان این شرکتها میتواند هزینه نوسازی مجتمعهای پتروشیمی را کاهش دهد و سرعت اجرای پروژههای بهینهسازی را افزایش دهد. همچنین همکاری نزدیک میان دانشگاهها، مراکز پژوهشی و مجتمعهای پتروشیمی میتواند زمینه تولید فناوریهای جدید در حوزه کاهش مصرف انرژی و افزایش بهرهوری را فراهم کند. علاوه بر این، تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه تحول دیجیتال، هوش مصنوعی، دادهکاوی و مدیریت انرژی، یکی از الزامات توسعه آینده صنعت پتروشیمی خواهد بود. صنعتی که روزبهروز بیشتر به فناوری وابسته میشود، برای حفظ جایگاه رقابتی خود ناگزیر از سرمایهگذاری بر دانش و نوآوری است. آینده پتروشیمی؛ عبور از توسعه کمی به توسعه کیفی سالها توسعه صنعت پتروشیمی ایران با افزایش ظرفیت اسمی تولید سنجیده میشد، اما اکنون بسیاری از کارشناسان بر اینباورند که شاخصهای جدیدی باید مبنای ارزیابی قرار گیرد؛ شاخصهایی مانند شدت مصرف انرژی، میزان بهرهوری، ارزش افزوده، سهم محصولات پیشرفته، میزان استفاده از فناوریهای نوین و رقابتپذیری در بازارهای جهانی. اگرچه توسعه طرحهای جدید پتروشیمی همچنان اهمیت دارد، اما ارتقای راندمان مجتمعهای موجود میتواند با هزینهای کمتر، نتایج اقتصادی بزرگتری به همراه داشته باشد. بسیاری از واحدهای فعال کشور با اجرای پروژههای بهینهسازی قادر خواهند بود بدون افزایش مصرف خوراک، تولید بیشتری داشته باشند و سهم خود را در بازارهای صادراتی افزایش دهند. از سوی دیگر، حرکت به سمت اقتصاد کمکربن و الزامات زیستمحیطی در جهان نیز اهمیت مدیریت انرژی را دوچندان کرده است. بسیاری از بازارهای بینالمللی در آینده محصولات تولیدشده با مصرف انرژی کمتر و انتشار آلایندگی پایینتر را ترجیح خواهند داد و این موضوع میتواند بر صادرات پتروشیمی ایران نیز اثرگذار باشد. در چنین شرایطی، توسعه هوشمندسازی، نوسازی تجهیزات، استفاده از فناوریهای بازیافت انرژی، افزایش نقش شرکتهای دانشبنیان و اصلاح فرآیندهای تولید، باید به اولویت اصلی سیاستگذاری در صنعت پتروشیمی تبدیل شود. در نهایت، آینده صنعت پتروشیمی ایران تنها با احداث مجتمعهای جدید تضمین نمیشود، بلکه به توانایی این صنعت در مدیریت منابع، افزایش بهرهوری و استفاده هوشمندانه از انرژی بستگی دارد. هر مترمکعب گازی که امروز با فناوریهای نوین صرفهجویی شود، میتواند به تولید محصولات بیشتر، افزایش صادرات، تقویت درآمدهای ارزی و ایجاد فرصتهای شغلی پایدار منجر شود. از این منظر، مدیریت هوشمند انرژی دیگر صرفاً یک پروژه فنی نیست، بلکه راهبردی اقتصادی برای حفظ جایگاه صنعت پتروشیمی ایران در بازارهای جهانی و تضمین امنیت انرژی کشور در دهههای آینده به شمار میرود.
