خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی - روایتهای تلخ بدهکارانی که برای فرار از فشار طلبکاران به برگزاری مراسم ختم صوری یا انتشار اعلامیه فوت روی آوردهاند؛ کارشناسان هشدار میدهند فقر، فروپاشی سرمایه اجتماعی و ناامیدی، مرزهای اخلاقی را جابهجا کرده است.

مونا ربیعیان / مرگ، همیشه پایان یک زندگی است؛ اما این روزها در برخی روایتهای منتشرشده در فضای مجازی و نقلهای محلی، از «مرگهای ساختگی» هم سخن گفته میشود. اعلامیههایی که برای فردی زنده چاپ میشوند، مراسم ختمی که صاحب عزا خود در گوشهای پنهان شده است و هدفی که نه سوگواری، بلکه خریدن چند روز یا چند هفته زمان برای فرار از فشار طلبکاران است. هرچند آمار رسمی و جامعی از گستردگی این پدیده وجود ندارد، اما همین روایتهای پراکنده، زنگ خطری برای جامعهشناسان و اقتصاددانان است؛ زیرا نشان میدهد فشار معیشتی و بحران بدهی، برخی افراد را به رفتارهایی سوق داده که تا چند سال پیش حتی تصور آن نیز دشوار بود.در سالهای گذشته، مردم برای گرفتن وام، خرید خانه یا راهاندازی کسبوکار بدهکار میشدند؛ اما امروز بسیاری از بدهیها دیگر برای سرمایهگذاری نیست، بلکه برای زنده ماندن است. خرید نسیه مواد غذایی، قرض برای پرداخت اجاره خانه، گرفتن وام برای درمان یا حتی تهیه هزینه تحصیل فرزندان، بخشی از واقعیت زندگی هزاران خانوار ایرانی شده است.در چنین شرایطی، وقتی درآمدها با هزینهها فاصلهای نجومی پیدا میکنند، بدهی دیگر تنها یک عدد در دفتر حساب نیست؛ به بحرانی تبدیل میشود که آبرو، روابط خانوادگی و حتی سلامت روان افراد را هدف قرار میدهد.همین فشارها سبب شده در ماههای اخیر روایتهایی از اقداماتی عجیب در برخی شهرها و محافل محلی شنیده شود؛ از چاپ اعلامیه فوت برای فردی که هنوز زنده است تا برگزاری مراسم ختم صوری با این امید که طلبکاران تصور کنند بدهکار از دنیا رفته و دستکم برای مدتی دست از پیگیری بردارند.اگرچه نمیتوان درباره فراگیری این رفتارها بدون آمار رسمی قضاوت کرد، اما کارشناسان معتقدند حتی وقوع موارد محدود نیز نشانهای از عمیقتر شدن بحران اقتصادی و اجتماعی است.«فقط چند روز فرصت میخواستم...»یکی از مغازه داران که سالها در بازار لوازم خانگی فعالیت داشته، میگوید پس از ورشکستگی دیگر توان پاسخ دادن به طلبکاران را نداشت.او میگوید: «از ساعت شش صبح تا آخر شب زنگ تلفن قطع نمیشد. هر روز چند نفر جلوی خانه میآمدند. خانوادهام از ترس بیرون نمیرفتند. یکی از دوستانم شوخی کرد که اعلامیه فوتت را چاپ کن تا چند روز آرامش داشته باشی. آن لحظه خندیدم، اما وقتی آدم به آخر خط میرسد، حتی به چنین فکرهایی هم میرسد.»او تأکید میکند هرگز این کار را انجام نداده، اما میگوید فشار روانی بدهی میتواند انسان را به تصمیمهایی برساند که در شرایط عادی غیرقابل تصور است.
طلبکار هم قربانی است
در سوی دیگر ماجرا، طلبکارانی قرار دارند که بسیاری از آنها نیز سرمایهداران بزرگ نیستند.یک فروشنده مصالح ساختمانی، میگوید: «وقتی مشتری پول نمیدهد، من هم نمیتوانم بدهی خودم را پرداخت کنم. گاهی طلبکار و بدهکار هر دو قربانی همین شرایط اقتصادی هستند.»او اضافه میکند: «اگر کسی واقعاً مراسم ختم صوری برگزار کند، شاید چند روز زمان بخرد، اما مشکل اصلی حل نمیشود و فقط بیاعتمادی را بیشتر میکند.»
جامعهشناس: زنگ خطر فرسایش سرمایه اجتماعی
یک جامعهشناس در گفتوگو با خبرنگار ما میگوید: «اگر چنین رفتارهایی—even در موارد محدود—رخ دهد، باید آن را نشانهای از فرسایش سرمایه اجتماعی دانست. وقتی فرد احساس میکند هیچ راه قانونی، اقتصادی یا اجتماعی برای خروج از بحران ندارد، ممکن است به رفتارهای غیرمتعارف روی بیاورد.»وی میافزاید: «فقر فقط سفره مردم را کوچک نمیکند؛ اعتماد، آبرو و هویت اجتماعی را نیز تحت فشار قرار میدهد. این وضعیت میتواند مرز میان رفتارهای اخلاقی و غیراخلاقی را برای برخی افراد کمرنگ کند.»اقتصاددان: ریشه بحران در بدهی معیشتی استیک اقتصاددان نیز معتقد است افزایش تورم و کاهش قدرت خرید، الگوی بدهکاری خانوارها را تغییر داده است.به گفته او، «در گذشته بخش مهمی از بدهیها برای سرمایهگذاری یا توسعه کسبوکار بود، اما امروز سهم بدهیهای معیشتی افزایش یافته است. وقتی خانواده برای هزینههای روزمره و درمان و اجاره خانه وام میگیرد، احتمال ناتوانی در بازپرداخت نیز بیشتر میشود.»وی تأکید میکند: «هرچه فشار اقتصادی بیشتر شود، احتمال بروز رفتارهای پرخطر اجتماعی نیز افزایش مییابد.»روانشناس: شرم از بدهکاری از خود بدهی دردناکتر استیک روانشناس اجتماعی میگوید: «بسیاری از بدهکاران بیش از آنکه از زندان یا دادگاه بترسند، از تحقیر شدن در برابر خانواده، همسایه و دوستان هراس دارند. همین احساس شرم میتواند افراد را به تصمیمهای عجولانه و غیرمنطقی سوق دهد.»او ادامه میدهد: «مراسم ختم صوری یا اعلامیه فوت ساختگی، اگر واقعاً رخ دهد، بیش از آنکه یک اقدام برای فرار از طلبکار باشد، فریادی از درماندگی است.»حقوقدان: این اقدام میتواند تبعات قانونی داشته باشدیک حقوقدان نیز هشدار میدهد انتشار اعلامیه فوت جعلی یا برگزاری مراسم با هدف فریب دیگران، بسته به شرایط پرونده، میتواند آثار و مسئولیتهای حقوقی یا کیفری به دنبال داشته باشد و راهحل مناسبی برای حل بحران بدهی نیست.شاید هنوز هیچ آماری نتواند نشان دهد چند نفر برای فرار از طلبکاران به چنین رفتارهایی روی آوردهاند؛ اما نفس شنیده شدن این روایتها، تصویری تلخ از جامعهای است که بخشی از شهروندانش زیر بار تورم، رکود و بدهی، احساس بنبست میکنند.وقتی فردی تصور میکند تنها راه نفس کشیدن، اعلام مرگ خود است، مسئله دیگر فقط یک بدهکار یا یک طلبکار نیست؛ بلکه هشداری است درباره جامعهای که فشارهای اقتصادی، مرزهای عقلانیت و اعتماد را فرسوده کرده است. شاید آنچه بیش از هر چیز نیازمند احیا باشد، نه فقط توان مالی مردم، بلکه امید و اعتماد آنان به آینده باشد.
