خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- صادرات غیرنفتی طی سالهای اخیر به یکی از مهمترین محورهای سیاستگذاری اقتصادی ایران تبدیل شده است. در شرایطی که درآمدهای نفتی تحت تأثیر تحریمها، محدودیتهای بانکی و نوسانات بازار جهانی قرار گرفته، توسعه صادرات محصولات صنعتی، معدنی، پتروشیمی، کشاورزی و خدمات فنی و مهندسی به عنوان راهکاری برای افزایش درآمدهای ارزی، کاهش وابستگی به نفت و تقویت تولید داخلی مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، هرچند صادرات غیرنفتی از ظرفیت بالایی برای رشد برخوردار است، اما همزمان بیش از گذشته از تحولات سیاسی و امنیتی منطقه نیز تأثیر میپذیرد.

حسین جلیلی بال / تنشهای ژئوپلیتیکی، تغییر مسیرهای تجاری، افزایش هزینه حملونقل، نوسانات نرخ ارز، محدودیتهای بیمهای و تغییر رفتار بازارهای هدف، همگی عواملی هستند که میتوانند مسیر صادرات را تغییر دهند. از این رو، این پرسش مطرح میشود که آیا صادرات غیرنفتی ایران در شرایط کنونی میتواند از تحولات منطقهای به عنوان فرصتی برای توسعه بازارهای جدید استفاده کند یا اینکه خود به یکی از قربانیان بیثباتیهای منطقه تبدیل خواهد شد؟اقتصاددانان معتقدند پاسخ این سؤال بیش از هر چیز به میزان انعطافپذیری اقتصاد ایران، تنوع بازارهای صادراتی، توسعه زیرساختهای حملونقل و نحوه مدیریت تجارت خارجی بستگی دارد. در واقع، تحولات منطقهای میتوانند هم فرصتآفرین باشند و هم تهدیدساز؛ موضوعی که مدیریت صحیح آن میتواند آینده صادرات غیرنفتی کشور را رقم بزند.
تحولات منطقهای؛ تهدیدی برای زنجیره تجارت
تجارت خارجی بیش از هر بخش دیگری از اقتصاد به ثبات سیاسی و امنیتی وابسته است. هرگونه تنش در مسیرهای دریایی، مرزهای زمینی یا کریدورهای حملونقل، نخستین اثر خود را بر هزینه و زمان جابهجایی کالا نشان میدهد. در سالهای اخیر نیز منطقه غرب آسیا بارها شاهد تحولاتی بوده که مستقیماً بر تجارت بینالمللی اثر گذاشته است.در چنین شرایطی، صادرکنندگان ایرانی با چالشهایی مانند افزایش هزینه بیمه محمولهها، رشد کرایه حملونقل، طولانی شدن زمان تحویل کالا و دشوارتر شدن نقلوانتقال مالی روبهرو میشوند. این عوامل قدرت رقابت کالاهای ایرانی را در بازارهای هدف کاهش میدهد، زیرا افزایش هزینههای صادرات معمولاً به افزایش قیمت نهایی محصولات منجر میشود.صادرات محصولات پتروشیمی، فولاد، سیمان، مصالح ساختمانی، مواد معدنی، خشکبار، محصولات کشاورزی و صنایع غذایی، که بخش مهمی از صادرات غیرنفتی ایران را تشکیل میدهند، به شدت به دسترسی پایدار به مسیرهای حملونقل وابسته هستند. هرگونه اختلال در این مسیرها میتواند قراردادهای صادراتی را با تأخیر مواجه کرده و اعتماد خریداران خارجی را تحت تأثیر قرار دهد.از سوی دیگر، بیثباتی منطقهای موجب میشود برخی خریداران بینالمللی برای کاهش ریسک، بخشی از خریدهای خود را به کشورهای دیگر منتقل کنند. این موضوع رقابت در بازارهای صادراتی را دشوارتر میکند و حفظ سهم بازار را به چالشی جدی تبدیل میسازد.
فرصتهایی که در دل بحران شکل میگیرد
در مقابل، برخی کارشناسان معتقدند هر تحول منطقهای الزاماً به معنای کاهش صادرات نیست. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که تغییر در معادلات تجاری گاهی فرصتهای تازهای برای کشورها ایجاد میکند. اگر ایران بتواند از ظرفیت کریدورهای جایگزین، توسعه تجارت با کشورهای همسایه و انعقاد توافقهای اقتصادی منطقهای استفاده کند، بخشی از آثار منفی بحرانها قابل مدیریت خواهد بود.بازار ۱۵ کشور همسایه با صدها میلیون نفر جمعیت، همچنان یکی از مهمترین فرصتهای صادراتی ایران محسوب میشود. نزدیکی جغرافیایی، هزینه کمتر حملونقل زمینی و نیاز این کشورها به کالاهای صنعتی، ساختمانی، غذایی و پتروشیمی، ظرفیت مناسبی برای افزایش صادرات ایجاد کرده است.همچنین توسعه کریدور شمال ـ جنوب، گسترش همکاری با اعضای سازمان همکاری شانگهای، اتحادیه اقتصادی اوراسیا و سایر پیمانهای منطقهای میتواند مسیرهای تازهای برای تجارت ایجاد کند. این موضوع به ویژه در شرایطی اهمیت پیدا میکند که تجارت جهانی به سمت تنوعبخشی به مسیرهای حملونقل حرکت کرده است.کارشناسان بر این باورند که اگر زیرساختهای حملونقل ریلی، جادهای و بندری تقویت شود، ایران میتواند از موقعیت جغرافیایی خود به عنوان یک مزیت رقابتی استفاده کند و علاوه بر صادرات کالا، درآمدهای ترانزیتی خود را نیز افزایش دهد.
صادرات غیرنفتی؛ ستون مهم درآمد ارزی
در سالهای اخیر سهم صادرات غیرنفتی در تأمین ارز کشور افزایش یافته است. هرچند محصولات پتروشیمی و میعانات گازی همچنان بخش قابل توجهی از این صادرات را تشکیل میدهند، اما صادرات محصولات معدنی، صنایع غذایی، مصالح ساختمانی، محصولات کشاورزی، صنایع فلزی و خدمات فنی و مهندسی نیز نقش مهمی در ارزآوری کشور ایفا میکنند.تداوم رشد صادرات غیرنفتی میتواند وابستگی اقتصاد به درآمدهای نفتی را کاهش دهد، منابع ارزی پایدارتری ایجاد کند و زمینه توسعه تولید داخلی را فراهم آورد. به همین دلیل، هرگونه کاهش در صادرات غیرنفتی تنها به معنای افت درآمد صادرکنندگان نیست، بلکه میتواند بازار ارز، اشتغال، سرمایهگذاری و رشد اقتصادی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.از سوی دیگر، بسیاری از واحدهای تولیدی کشور به بازارهای صادراتی وابسته هستند. اگر صادرات کاهش یابد، ظرفیت تولید این واحدها نیز ممکن است کاهش پیدا کند و در نتیجه اشتغال و سرمایهگذاری با چالش مواجه شود.همچنین کاهش درآمدهای ارزی میتواند فشار بیشتری بر بازار ارز وارد کند و در نهایت بر قیمت کالاهای وارداتی و نرخ تورم اثر بگذارد. به همین دلیل، حفظ جریان صادرات غیرنفتی تنها یک موضوع تجاری نیست، بلکه به یکی از مهمترین الزامات ثبات اقتصادی کشور تبدیل شده است. ضرورت تنوعبخشی به بازارها و محصولات یکی از مهمترین درسهای سالهای اخیر آن است که اتکا به تعداد محدودی بازار صادراتی، ریسک تجارت خارجی را افزایش میدهد. هرچه بازارهای هدف متنوعتر باشند، آسیبپذیری صادرات در برابر تحولات سیاسی یا اقتصادی یک منطقه کاهش خواهد یافت.در کنار تنوع بازارها، افزایش ارزش افزوده محصولات صادراتی نیز اهمیت زیادی دارد. صادرات مواد خام یا کالاهای با فرآوری پایین اگرچه درآمد ارزی ایجاد میکند، اما سودآوری و پایداری آن کمتر از صادرات محصولات دانشبنیان، صنعتی و با فناوری بالاتر است.کارشناسان معتقدند حمایت از صنایع صادراتمحور، توسعه برندهای ایرانی، تسهیل فرآیندهای گمرکی، بهبود خدمات حملونقل، کاهش هزینههای لجستیکی و گسترش ابزارهای مالی صادرات میتواند رقابتپذیری کالاهای ایرانی را افزایش دهد.همچنین استفاده از پیمانهای پولی دوجانبه، توسعه مبادلات با ارزهای محلی و کاهش وابستگی به نظامهای مالی پرهزینه، میتواند بخشی از مشکلات تجارت خارجی را برطرف کند.
