خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - تحولات ژئوپلیتیکی همواره یکی از مهمترین عوامل اثرگذار بر بازار جهانی انرژی بوده است، اما هرگاه تنشها به منطقه خاورمیانه و بهویژه خلیج فارس کشیده میشود، حساسیت بازارهای جهانی چندین برابر افزایش مییابد. دلیل این موضوع روشن است؛ بخش قابل توجهی از نفت خام جهان و حجم بزرگی از تجارت گاز طبیعی از این منطقه عبور میکند و هرگونه ناامنی، حتی اگر به توقف کامل صادرات منجر نشود، میتواند انتظارات بازار را به شدت تغییر دهد. از همین رو، هرگونه درگیری مستقیم میان ایران و آمریکا یا تشدید تنشهای نظامی میان دو کشور، پیش از آنکه میدانهای نفتی را تحت تأثیر قرار دهد، بازارهای جهانی را با موجی از نگرانی، افزایش قیمت سوخت و رشد هزینههای حملونقل مواجه میکند.

حسین قیدر / اقتصاد جهانی هنوز از پیامدهای بحران انرژی ناشی از جنگ روسیه و اوکراین فاصله نگرفته است. کشورهای اروپایی در سالهای اخیر میلیاردها دلار برای جایگزینی منابع انرژی، توسعه زیرساختهای واردات گاز مایع و حمایت از صنایع خود هزینه کردهاند. اکنون وقوع یک بحران جدید در خاورمیانه میتواند فشار دیگری بر اقتصادهای غربی وارد کند؛ اقتصادی که همچنان با تورم، رشد پایین و بدهیهای سنگین دستوپنجه نرم میکند.در چنین شرایطی، تحلیلگران انرژی معتقدند که حتی احتمال وقوع یک جنگ گسترده میان ایران و آمریکا نیز برای ایجاد شوک در بازار نفت کافی است؛ زیرا آنچه قیمتها را تعیین میکند، تنها میزان عرضه نیست، بلکه انتظارات سرمایهگذاران، ریسکهای سیاسی و امنیت مسیرهای انتقال انرژی نیز نقش تعیینکنندهای دارند.
خلیج فارس؛ قلب تپنده بازار انرژی جهان
ایران اگرچه به دلیل تحریمها سهم کمتری نسبت به ظرفیت واقعی خود در صادرات نفت دارد، اما موقعیت ژئوپلیتیکی این کشور باعث شده هرگونه تنش نظامی در اطراف آن به مسئلهای جهانی تبدیل شود. تنگه هرمز که یکی از مهمترین مسیرهای انتقال نفت و فرآوردههای نفتی جهان به شمار میرود، روزانه محل عبور میلیونها بشکه نفت خام، میعانات گازی و گاز مایع است. به همین دلیل کوچکترین اختلال در امنیت این مسیر میتواند عرضه جهانی انرژی را با چالش روبهرو کند.بازار نفت در چنین شرایطی معمولاً پیش از وقوع هرگونه اختلال واقعی واکنش نشان میدهد. سرمایهگذاران برای پوشش ریسک، اقدام به خرید قراردادهای نفتی میکنند و همین موضوع باعث افزایش قیمتها میشود. شرکتهای بیمه نیز نرخ بیمه نفتکشها را افزایش میدهند و هزینه حملونقل دریایی رشد میکند. در نتیجه حتی اگر صادرات نفت ادامه داشته باشد، هزینه نهایی انرژی برای مصرفکنندگان افزایش پیدا میکند.همین مسئله موجب میشود قیمت بنزین، گازوئیل، سوخت هواپیما و سایر فرآوردههای نفتی در بسیاری از کشورهای جهان افزایش یابد. در اقتصادهای وابسته به واردات انرژی، این افزایش قیمت به سرعت به سایر بخشها منتقل میشود و هزینه تولید، حملونقل و قیمت کالاها را بالا میبرد.کارشناسان معتقدند بازار جهانی انرژی امروز بسیار حساستر از گذشته است؛ زیرا پس از بحران اوکراین، ظرفیت مازاد تولید بسیاری از کشورها کاهش یافته و بازار دیگر مانند دهههای گذشته توان جبران سریع شوکهای بزرگ را ندارد.
اروپا؛ آسیبپذیرترین اقتصاد در برابر شوک جدید انرژی
شاید در نگاه نخست تصور شود که آمریکا بیشترین تأثیر را از هرگونه جنگ با ایران خواهد پذیرفت، اما بررسی ساختار اقتصاد جهانی نشان میدهد اروپا همچنان آسیبپذیرترین منطقه در برابر جهش قیمت انرژی است.کشورهای اروپایی پس از کاهش واردات انرژی از روسیه، ناچار شدند گاز طبیعی مایع را با قیمتهای بالاتر از بازارهای جهانی خریداری کنند. همین مسئله هزینه تولید صنایع اروپایی را افزایش داد و بسیاری از کارخانههای فولاد، پتروشیمی، کود شیمیایی و صنایع انرژیبر را با کاهش تولید روبهرو کرد.اگر بحران تازهای در خاورمیانه شکل بگیرد، اروپا بار دیگر با افزایش هزینه واردات نفت و گاز روبهرو خواهد شد. افزایش قیمت سوخت به معنای رشد هزینه برق، حملونقل، تولید مواد غذایی و خدمات خواهد بود؛ زنجیرهای که در نهایت تورم را افزایش داده و قدرت خرید خانوارها را کاهش میدهد.در چنین شرایطی دولتهای اروپایی ناچار خواهند شد میلیاردها یورو دیگر برای حمایت از صنایع و مصرفکنندگان اختصاص دهند؛ اقدامی که فشار مضاعفی بر بودجههای عمومی وارد خواهد کرد.
تورم؛ نخستین پیامد افزایش قیمت سوخت
سوخت تنها یک کالای مصرفی نیست، بلکه یکی از مهمترین نهادههای تولید در اقتصاد جهانی محسوب میشود. افزایش قیمت نفت به سرعت هزینه جابهجایی کالا، حملونقل دریایی، هوایی و زمینی را افزایش میدهد و سپس این افزایش هزینه به قیمت کالاهای نهایی منتقل میشود.به همین دلیل اقتصاددانان از نفت به عنوان موتور تورم جهانی یاد میکنند. هر بار که قیمت نفت جهش پیدا میکند، بانکهای مرکزی نیز با چالش جدیدی روبهرو میشوند؛ زیرا برای مهار تورم ناچار به حفظ یا افزایش نرخ بهره خواهند شد. این موضوع به معنای گرانتر شدن هزینه تأمین مالی، کاهش سرمایهگذاری و کند شدن رشد اقتصادی است.آمریکا اگرچه امروز بزرگترین تولیدکننده نفت جهان محسوب میشود، اما اقتصاد این کشور نیز از افزایش قیمت سوخت مصون نیست. رشد قیمت بنزین مستقیماً بر هزینه زندگی خانوارهای آمریکایی اثر میگذارد و مصرف داخلی را کاهش میدهد. از سوی دیگر، افزایش هزینه حملونقل و تولید نیز بر قیمت کالاها اثر گذاشته و کنترل تورم را برای فدرال رزرو دشوارتر میکند.اقتصادهای غربی که طی سالهای اخیر تلاش کردهاند تورم را مهار کنند، در صورت وقوع یک بحران انرژی جدید ممکن است بار دیگر با موج تورمی تازهای مواجه شوند؛ موضوعی که میتواند روند کاهش نرخ بهره و احیای رشد اقتصادی را به تعویق بیندازد.
صنایع غرب زیر فشار هزینههای انرژی
یکی از نخستین بخشهایی که از افزایش قیمت سوخت آسیب میبیند، صنایع انرژیبر هستند. کارخانههای فولاد، سیمان، آلومینیوم، صنایع شیمیایی و پتروشیمی بخش قابل توجهی از هزینههای خود را صرف انرژی میکنند و هرگونه افزایش قیمت نفت و گاز، حاشیه سود آنها را کاهش میدهد.شرکتهای حملونقل دریایی و هوایی نیز از دیگر قربانیان افزایش قیمت سوخت خواهند بود. بالا رفتن هزینه سوخت کشتیها و هواپیماها باعث افزایش نرخ حمل کالا و مسافر میشود و این افزایش هزینه در نهایت به مصرفکننده منتقل خواهد شد.صنایع خودروسازی، کشاورزی، تولید مواد غذایی و حتی فناوری نیز به صورت غیرمستقیم از افزایش قیمت انرژی متأثر میشوند؛ زیرا زنجیره تأمین جهانی به شدت به حملونقل وابسته است.همزمان بازارهای مالی نیز معمولاً نسبت به چنین بحرانهایی واکنش منفی نشان میدهند. سرمایهگذاران از بازار سهام خارج شده و به سمت داراییهای امن مانند طلا، دلار و اوراق قرضه حرکت میکنند. این جابهجایی سرمایه میتواند نوسانات گستردهای در بورسهای جهانی ایجاد کند. بازندگان و برندگان بحران انرژی هرچند افزایش قیمت نفت برای بسیاری از اقتصادها زیانآور است، اما برخی کشورها و شرکتهای تولیدکننده انرژی از چنین شرایطی منتفع میشوند. کشورهای صادرکننده نفت معمولاً درآمد ارزی بیشتری کسب میکنند و شرکتهای بزرگ نفتی نیز سود بالاتری به دست میآورند.در مقابل، کشورهای واردکننده انرژی مانند بسیاری از اقتصادهای اروپایی و آسیایی باید هزینه بیشتری برای تأمین نیازهای خود پرداخت کنند. این موضوع تراز تجاری آنها را تحت فشار قرار داده و رشد اقتصادی را کند میکند.از سوی دیگر، بحرانهای انرژی معمولاً سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر، خودروهای برقی و پروژههای بهینهسازی مصرف سوخت را نیز افزایش میدهد؛ زیرا دولتها تلاش میکنند وابستگی خود به نفت را کاهش دهند.
اقتصاد جهانی در برابر یک آزمون تازه
تجربه دهههای گذشته نشان داده است که بازار انرژی نسبت به بحرانهای ژئوپلیتیکی واکنش سریع و شدیدی دارد. حتی اگر درگیریهای نظامی کوتاهمدت باشد، آثار روانی آن میتواند هفتهها یا ماهها بر بازار باقی بماند.اگرچه پیشبینی دقیق میزان افزایش قیمت نفت یا مدتزمان اثرگذاری آن ممکن نیست، اما تقریباً همه تحلیلگران بر این نکته اتفاق نظر دارند که هرگونه تشدید تنش میان ایران و آمریکا، ریسک بازار انرژی را افزایش خواهد داد و این ریسک در نهایت خود را در قیمت سوخت، هزینه حملونقل، نرخ تورم و رشد اقتصادی جهان نشان خواهد داد.اقتصادهای غربی که هنوز آثار بحران انرژی سالهای اخیر را به طور کامل پشت سر نگذاشتهاند، در صورت شکلگیری یک بحران جدید ناچار خواهند شد بار دیگر میان مهار تورم، حمایت از صنایع و حفظ رشد اقتصادی تعادل برقرار کنند؛ تعادلی که دستیابی به آن آسان نخواهد بود. از این منظر، هرگونه تنش نظامی در خاورمیانه تنها یک مسئله امنیتی یا منطقهای نیست، بلکه رویدادی است که میتواند بر زندگی میلیونها نفر در اروپا، آمریکا و سایر نقاط جهان اثر بگذارد و معادلات اقتصاد جهانی را برای مدتی دگرگون سازد.

