خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- صنعت لبنیات ایران همواره یکی از مهمترین بخشهای صنایع غذایی کشور بوده است؛ صنعتی که علاوه بر تأمین امنیت غذایی، نقشی اساسی در سلامت جامعه، اشتغال، ارزش افزوده بخش کشاورزی و توسعه صادرات غیرنفتی ایفا میکند. اما در سالهای اخیر این صنعت بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر کاهش قدرت خرید خانوارها، افزایش هزینههای تولید، رشد قیمت مواد اولیه، بالا رفتن هزینه حملونقل و بستهبندی و نوسانات اقتصادی قرار گرفته است. نتیجه این شرایط، کاهش مصرف لبنیات در میان بسیاری از خانوارها و دشوارتر شدن فعالیت برای تولیدکنندگان بوده است؛ وضعیتی که اگر ادامه پیدا کند، هم سلامت جامعه را تهدید خواهد کرد و هم یکی از مهمترین صنایع غذایی کشور را با چالشهای جدیتری مواجه میسازد.

حسین جلیلی بال / لبنیات از جمله کالاهایی است که در سبد غذایی خانوارها جایگاهی اساسی دارد. شیر، ماست، پنیر، دوغ و سایر فرآوردههای لبنی منابع مهم تأمین کلسیم، پروتئین و بسیاری از مواد مغذی مورد نیاز بدن هستند. با این حال، هنگامی که درآمد خانوارها با سرعتی کمتر از افزایش هزینههای زندگی رشد میکند، نخستین تغییر در الگوی مصرف معمولاً از کالاهایی آغاز میشود که اگرچه ضروری هستند، اما امکان کاهش یا حذف نسبی آنها از سوی برخی خانوادهها وجود دارد. به همین دلیل، در دورههای افزایش فشار اقتصادی، مصرف لبنیات نیز در بخشی از جامعه کاهش مییابد.این کاهش تقاضا تنها یک مسئله مربوط به مصرفکنندگان نیست. هر لیتر شیری که کمتر مصرف شود، زنجیرهای از تولیدکنندگان شیر خام، دامداران، کارخانههای فرآوری، شرکتهای بستهبندی، شبکههای حملونقل و فروشگاهها را تحت تأثیر قرار میدهد. از این منظر، صنعت لبنیات تنها یک بخش تولیدی نیست، بلکه حلقهای مهم از زنجیره امنیت غذایی کشور به شمار میرود که پایداری آن نیازمند تعادل میان هزینه تولید و توان خرید مصرفکننده است.
میانتیتر اول: کاهش قدرت خرید؛ تغییر آرام اما نگرانکننده در الگوی مصرف
در سالهای اخیر، افزایش هزینههای مسکن، حملونقل، درمان، آموزش و سایر کالاهای ضروری باعث شده بخش قابل توجهی از درآمد خانوارها صرف هزینههای اجتنابناپذیر شود. در چنین شرایطی، بسیاری از خانوادهها برای مدیریت بودجه خود ناچار به تغییر الگوی خرید میشوند. این تغییر ممکن است به شکل کاهش دفعات خرید، انتخاب محصولات ارزانتر یا کاهش مصرف برخی اقلام غذایی بروز پیدا کند.فعالان صنعت لبنیات معتقدند که این تغییر رفتار مصرفکنندگان به تدریج بر حجم فروش نیز اثر گذاشته است. خانوادههایی که پیشتر روزانه شیر مصرف میکردند، اکنون ممکن است مصرف خود را به چند روز در هفته کاهش دهند یا در خرید برخی فرآوردههای لبنی صرفهجویی کنند. این موضوع بهویژه در دهکهای درآمدی پایین و متوسط بیشتر مشاهده میشود؛ گروههایی که سهم بیشتری از درآمد خود را صرف نیازهای اولیه میکنند.از منظر سلامت عمومی، کاهش مصرف لبنیات میتواند پیامدهایی فراتر از اقتصاد داشته باشد. متخصصان تغذیه همواره بر اهمیت مصرف متعادل لبنیات برای رشد کودکان، حفظ سلامت استخوانها و پیشگیری از برخی بیماریها تأکید کردهاند. بنابراین، هرگونه کاهش مستمر در مصرف این محصولات، علاوه بر آثار اقتصادی، ممکن است در بلندمدت بر شاخصهای سلامت جامعه نیز اثرگذار باشد.در همین حال، رقابت میان تولیدکنندگان نیز پیچیدهتر شده است. کارخانهها برای حفظ سهم بازار خود ناچارند میان افزایش قیمت برای جبران هزینهها و حفظ مشتریان تعادل برقرار کنند؛ تصمیمی که در شرایط تورمی بسیار دشوار است. میانتیتر دوم: تولیدکنندگان زیر فشار هزینهها؛ از دامداری تا کارخانهدر حالی که کاهش قدرت خرید، تقاضا را تحت تأثیر قرار داده، تولیدکنندگان نیز با افزایش مداوم هزینههای تولید مواجه هستند. قیمت شیر خام، خوراک دام، انرژی، بستهبندی، مواد افزودنی، قطعات ماشینآلات، حملونقل و دستمزد نیروی انسانی طی سالهای اخیر افزایش یافته و حاشیه سود بسیاری از واحدهای تولیدی را کاهش داده است.دامداران نخستین حلقه این زنجیره هستند. افزایش هزینه نهادههای دامی و نگهداری دام باعث شده تولید شیر خام با هزینه بیشتری انجام شود. این افزایش هزینه به کارخانههای لبنی منتقل میشود و در نهایت بر قیمت محصول نهایی اثر میگذارد. از سوی دیگر، کارخانهها نیز با رشد هزینه بستهبندی، تجهیزات و توزیع روبهرو هستند.یکی دیگر از چالشهای این صنعت، سرمایه در گردش است. بسیاری از واحدهای تولیدی برای خرید مواد اولیه و ادامه فعالیت به نقدینگی بیشتری نیاز دارند، اما افزایش هزینههای مالی و دشواری تأمین منابع، فعالیت آنها را پیچیدهتر کرده است. در چنین شرایطی، برخی تولیدکنندگان ناچار به کاهش ظرفیت تولید یا تعویق طرحهای توسعهای میشوند.بازار صادرات نیز اگرچه میتواند بخشی از مشکلات را جبران کند، اما رقابت شدید منطقهای، هزینههای حملونقل، استانداردهای صادراتی و نوسانات اقتصادی، فعالیت در این حوزه را نیز با چالشهایی همراه کرده است. با وجود این، بسیاری از کارشناسان معتقدند محصولات لبنی ایران به دلیل کیفیت مناسب، همچنان ظرفیت حضور پررنگتر در بازارهای منطقه را دارند؛ مشروط بر آنکه موانع صادرات کاهش یابد. میانتیتر سوم: تعادل میان تولید و معیشت؛ شرط حفظ امنیت غذاییکارشناسان اقتصادی و فعالان صنعت بر این باورند که حفظ پایداری صنعت لبنیات نیازمند سیاستهایی است که هم تولیدکننده را حمایت کند و هم دسترسی خانوارها به این محصولات را حفظ کند. اگر قیمتها به گونهای افزایش یابد که مصرف کاهش پیدا کند، تولیدکننده نیز در بلندمدت با افت فروش و کاهش ظرفیت تولید روبهرو خواهد شد. از سوی دیگر، اگر تولیدکننده نتواند هزینههای خود را پوشش دهد، انگیزه سرمایهگذاری و توسعه نیز کاهش خواهد یافت.به همین دلیل، ایجاد تعادل میان منافع تولیدکننده و توان خرید مصرفکننده از مهمترین الزامات سیاستگذاری در این بخش است. حمایت هدفمند از تولید، کاهش هزینههای سربار، تسهیل تأمین سرمایه در گردش، بهبود بهرهوری، توسعه فناوریهای نوین، تقویت زنجیره سرد و کاهش هزینههای توزیع میتواند بخشی از فشار وارد بر این صنعت را کاهش دهد.در کنار این اقدامات، اجرای برنامههای حمایتی برای حفظ مصرف خانوارها نیز اهمیت دارد. بسیاری از کشورها برای کالاهای اساسی و دارای اهمیت تغذیهای، سیاستهایی را به کار میگیرند که ضمن حفظ تولید، دسترسی اقشار کمدرآمد به این محصولات را نیز تضمین کند.آینده صنعت لبنیات ایران به توانایی ایجاد همین تعادل بستگی دارد. اگر مصرف داخلی به دلیل فشارهای اقتصادی کاهش یابد و همزمان سرمایهگذاری در این صنعت نیز افت کند، نه تنها تولید آسیب خواهد دید، بلکه امنیت غذایی کشور نیز با چالشهایی روبهرو خواهد شد.صنعت لبنیات ایران همچنان از ظرفیتهای قابل توجهی برخوردار است؛ از دامداریهای گسترده و نیروی انسانی متخصص گرفته تا کارخانههای مدرن و بازارهای بالقوه صادراتی. اما استفاده از این ظرفیتها نیازمند ثبات اقتصادی، سیاستگذاری قابل پیشبینی و تقویت قدرت خرید خانوارهاست. هرچه فاصله میان درآمد مردم و هزینههای زندگی کمتر شود، امکان بازگشت لبنیات به جایگاه اصلی خود در سفره خانوادهها نیز بیشتر خواهد شد؛ موضوعی که نه تنها برای تولیدکنندگان، بلکه برای سلامت نسلهای آینده نیز اهمیت اساسی دارد.

