صادرات غیرنفتی؛ ظرفیتی که هرگز بالفعل نشد
خلاصه خبر
در ادبیات توسعه اقتصادی، صادرات غیرنفتی تنها یک منبع درآمد ارزی نیست؛ بلکه یکی از مهمترین شاخصهای رقابتپذیری اقتصاد، بهرهوری تولید و توان حضور یک کشور در زنجیره ارزش جهانی محسوب میشود. تقریباً همه کشورهایی که در دهههای اخیر مسیر توسعه را با موفقیت طی کردهاند، از کرهجنوبی و ویتنام گرفته تا ترکیه و مالزی، بخش مهمی از این مسیر را بر پایه گسترش صادرات غیرنفتی بنا کردهاند. در ایران نیز طی بیش از چهار دهه گذشته، توسعه صادرات غیرنفتی همواره یکی از اهداف ثابت برنامههای توسعه، اسناد بالادستی و سیاستهای اقتصادی بوده است. با این حال، این ظرفیت بزرگ هنوز نتوانسته به موتور اصلی رشد اقتصادی کشور تبدیل شود.

این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که به ظرفیتهای بالقوه ایران نگاه کنیم. ایران در چهارراه ارتباطی شرق و غرب قرار گرفته، به بازار چندصد میلیون نفری کشورهای همسایه دسترسی دارد، از منابع گسترده معدنی و انرژی برخوردار است، صنایع پتروشیمی، فولاد، کشاورزی و صنایع غذایی قابل توجهی دارد و نیروی انسانی متخصص و کارآفرین نیز در اختیار دارد. مجموعه این مزیتها، در ظاهر باید ایران را به یکی از بازیگران اصلی تجارت منطقه تبدیل میکرد؛ اما عملکرد واقعی اقتصاد، فاصله محسوسی با این ظرفیتها دارد.یکی از دلایل این فاصله آن است که توسعه صادرات، صرفاً نتیجه افزایش تولید نیست. بسیاری تصور میکنند هرچه تولید بیشتر شود، صادرات نیز به همان نسبت افزایش خواهد یافت، در حالی که تجربه اقتصادهای موفق نشان میدهد صادرات، محصول عملکرد هماهنگ مجموعهای از نهادها، سیاستها و زیرساختهاست. کارخانه تنها یکی از حلقههای این زنجیره است. اگر سایر حلقهها بهدرستی عمل نکنند، حتی تولیدکنندهای که از کیفیت مناسب و قیمت رقابتی برخوردار است نیز در حضور پایدار در بازارهای جهانی با دشواری مواجه خواهد شد.در این میان، ثبات محیط اقتصادی اهمیت ویژهای دارد. تجارت خارجی برخلاف معاملات داخلی، بر پایه روابط بلندمدت شکل میگیرد. ورود به یک بازار جدید، شناخت نیازهای مشتری، اخذ استانداردهای بینالمللی، ایجاد شبکه توزیع و جلب اعتماد خریداران، فرآیندی زمانبر است. فعال اقتصادی زمانی حاضر است برای این مسیر سرمایهگذاری کند که بتواند آینده را تا حدی پیشبینی کند. هر اندازه مقررات، سیاستهای ارزی، رویههای تجاری و ضوابط صادراتی با ثباتتر باشند، انگیزه سرمایهگذاری در بازارهای خارجی نیز افزایش خواهد یافت.عامل مهم دیگر، هزینه مبادله است؛ مفهومی که در ادبیات اقتصادی کمتر از آن سخن گفته میشود اما نقش تعیینکنندهای در رقابتپذیری کشورها دارد. هزینه مبادله تنها به هزینه حمل کالا محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از هزینههای مالی، اداری، زمانی و حقوقی را در بر میگیرد. هرچه صادرکننده زمان بیشتری صرف حل مسائل بانکی، اداری، حملونقل، بیمه، گمرک و فرآیندهای اجرایی کند، منابع کمتری برای توسعه بازار، برندسازی و نوآوری در اختیار خواهد داشت. در نهایت نیز این هزینههای پنهان، خود را در کاهش توان رقابت کالاهای ایرانی نشان میدهد.از سوی دیگر، ساختار صادرات ایران همچنان وابستگی قابل توجهی به کالاهای پایه دارد. بخش مهمی از صادرات کشور را محصولات پتروشیمی، فولاد، مواد معدنی و برخی محصولات خام کشاورزی تشکیل میدهند. هرچند این کالاها سهم مهمی در تأمین ارز کشور دارند، اما ارزش افزوده محدودتر و وابستگی بیشتری به قیمتهای جهانی دارند. در مقابل، اقتصادهایی که توانستهاند صادرات خود را به موتور رشد تبدیل کنند، به تدریج سهم کالاهای صنعتی، محصولات دانشبنیان، خدمات فنی و مهندسی و برندهای شناختهشده را افزایش دادهاند؛ حوزههایی که سودآوری بیشتر و نوسانپذیری کمتری دارند.نباید از نقش بازارهای منطقهای نیز غافل شد. ایران در همسایگی کشورهایی قرار دارد که مجموع واردات سالانه آنها صدها میلیارد دلار برآورد میشود. این بازار بزرگ میتواند فرصت کمنظیری برای تولیدکنندگان ایرانی باشد، اما بهرهبرداری از آن مستلزم حضور مستمر، شناخت دقیق نیاز مشتریان، خدمات پس از فروش، شبکه توزیع و روابط تجاری پایدار است. صادرات موفق، حاصل حضور مقطعی در بازارها نیست؛ بلکه نتیجه اعتمادسازی و استمرار همکاری با شرکای تجاری است.در کنار این مسائل، باید به نقش سیاستگذاری نیز توجه کرد. توسعه صادرات غیرنفتی بیش از آنکه به تعیین اهداف کمی وابسته باشد، به کیفیت محیط کسبوکار وابسته است. اعلام ارقام بزرگ برای صادرات، به تنهایی موجب افزایش صادرات نمیشود. آنچه اهمیت دارد، کاهش هزینههای مبادله، افزایش قابلیت پیشبینی اقتصاد، تقویت زیرساختهای حملونقل و مالی، تسهیل فرآیندهای اداری و حمایت از رقابتپذیری بنگاههاست.هر اندازه این بسترها تقویت شوند، توان صادراتی اقتصاد نیز به شکل طبیعی افزایش خواهد یافت.با وجود همه این چالشها، ظرفیت صادرات غیرنفتی ایران همچنان قابل توجه است. تجربه بسیاری از شرکتهای ایرانی نشان داده است که هر زمان امکان حضور مستمر در بازارهای خارجی فراهم شده، توان رقابت محصولات ایرانی نیز افزایش یافته است. این موضوع نشان میدهد مسئله اصلی، کمبود ظرفیت تولید یا ضعف بخش خصوصی نیست؛ بلکه فاصله میان ظرفیتهای بالقوه اقتصاد و الزامات حضور پایدار در تجارت جهانی است.امروز شاید بیش از هر زمان دیگری، لازم باشد توسعه صادرات غیرنفتی نه بهعنوان یک هدف آماری، بلکه بهعنوان یک راهبرد بلندمدت برای افزایش بهرهوری، رشد سرمایهگذاری، ایجاد اشتغال و کاهش وابستگی اقتصاد به درآمدهای نفتی مورد توجه قرار گیرد. ظرفیتهای ایران برای حضور در بازارهای جهانی، همچنان وجود دارد؛ اما بالفعل شدن این ظرفیتها، نیازمند محیطی است که در آن صادرکننده بتواند با اطمینان برنامهریزی کند، هزینههای غیرضروری کاهش یابد و رقابتپذیری به محور اصلی سیاستگذاری اقتصادی تبدیل شود.

