گزارش اقتصاد پویا از بحران کمبود قطعات یدکی در صنایع مادر؛
صنایع مادر در انتظار قطعات
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- صنایع مادر ایران سالهاست با چالشهای متعددی از جمله فرسودگی تجهیزات، محدودیت سرمایهگذاری، نوسانات نرخ ارز، تحریمهای بینالمللی و دشواری تأمین فناوری روبهرو هستند، اما در میان همه این مشکلات، یک بحران کمتر دیده شده بهتدریج به یکی از مهمترین تهدیدهای تولید تبدیل شده است؛ بحران کمبود قطعات یدکی. مسئلهای که شاید در نگاه نخست تنها یک مشکل فنی به نظر برسد، اما در عمل به یکی از عوامل اصلی کاهش ظرفیت تولید، افزایش هزینه تمامشده کالاها و افت رقابتپذیری صنایع بزرگ کشور تبدیل شده است. از پالایشگاهها و پتروشیمیها گرفته تا فولاد، سیمان، نیروگاهها، معادن، صنایع خودروسازی و کارخانههای بزرگ تولیدی، همگی به شبکهای گسترده از تجهیزات مکانیکی، الکترونیکی، هیدرولیکی و کنترلی وابستهاند که بدون تأمین مستمر قطعات یدکی، امکان ادامه فعالیت پایدار ندارند.

حسین جلیلی بال / در بسیاری از صنایع، توقف یک دستگاه ممکن است به معنای از کار افتادن یک خط تولید کامل باشد. گاهی خرابی یک بلبرینگ خاص، یک برد الکترونیکی، یک شیر کنترلی یا یک قطعه کوچک وارداتی، میلیاردها تومان زیان ناشی از توقف تولید ایجاد میکند. در حالی که ارزش همان قطعه ممکن است در مقایسه با ارزش محصول نهایی بسیار ناچیز باشد، نبود آن میتواند کل زنجیره تولید را مختل کند. به همین دلیل در اقتصاد صنعتی دنیا، مدیریت قطعات یدکی یکی از ارکان اصلی نگهداری و تعمیرات محسوب میشود، اما در ایران این حوزه طی سالهای اخیر به دلیل فشارهای اقتصادی و محدودیتهای تجاری با چالشهای جدی روبهرو شده است.تحریمها، محدودیت نقلوانتقال پول، دشواری واردات تجهیزات، افزایش نرخ ارز و طولانی شدن فرآیندهای ثبت سفارش باعث شده بسیاری از واحدهای صنعتی نتوانند قطعات موردنیاز خود را در زمان مناسب تهیه کنند. در برخی موارد، مدت زمان تأمین یک قطعه تخصصی از چند هفته به چند ماه افزایش یافته و همین تأخیر، برنامه تعمیرات اساسی کارخانهها را نیز بر هم زده است. بسیاری از مدیران صنعتی اکنون به جای تمرکز بر توسعه تولید، بخش قابل توجهی از زمان خود را صرف یافتن قطعات کمیاب و جایگزین کردن تجهیزات فرسوده میکنند.
قطعات کوچک، خسارتهای بزرگ
در ظاهر، کمبود قطعات یدکی شاید مسئلهای محدود به واحدهای تعمیرات کارخانهها باشد، اما آثار آن به سرعت در کل اقتصاد نمایان میشود. زمانی که یک کارخانه فولاد، پتروشیمی یا سیمان به دلیل نبود یک قطعه از مدار تولید خارج میشود، تنها همان واحد آسیب نمیبیند؛ بلکه زنجیره تأمین، صنایع پاییندستی، بازار مصرف و حتی صادرات نیز تحت تأثیر قرار میگیرد.یکی از مهمترین مشکلات امروز صنایع مادر، افزایش سن تجهیزات است. بخش قابل توجهی از ماشینآلات موجود در کارخانههای بزرگ ایران بیش از دو یا سه دهه عمر دارند و بسیاری از شرکتهای سازنده خارجی نیز دیگر تولیدکننده قطعات آن تجهیزات نیستند. در نتیجه یافتن قطعات اصلی هر روز دشوارتر میشود و صنایع ناچارند از قطعات دست دوم، بازسازیشده یا نمونههای غیراستاندارد استفاده کنند.استفاده از قطعات غیراصل اگرچه در کوتاهمدت مشکل توقف تولید را برطرف میکند، اما معمولاً عمر تجهیزات را کاهش داده و احتمال خرابیهای بعدی را افزایش میدهد. بسیاری از کارشناسان معتقدند هزینه خرید قطعات بیکیفیت در نهایت چندین برابر بیشتر از استفاده از قطعات استاندارد خواهد بود، زیرا توقفهای مکرر تولید، هزینههای تعمیرات را افزایش میدهد.از سوی دیگر، افزایش نرخ ارز باعث شده هزینه تأمین قطعات وارداتی چند برابر شود. بسیاری از صنایع که پیشتر انبارهای راهبردی قطعات داشتند، اکنون به دلیل کمبود نقدینگی، موجودی انبار خود را کاهش دادهاند. این موضوع سبب شده کارخانهها تنها هنگام خرابی تجهیزات به دنبال خرید قطعه بروند؛ در حالی که در مدیریت صنعتی، اصل بر ذخیرهسازی قطعات حیاتی پیش از وقوع خرابی است.
وابستگی به واردات؛ حلقه آسیبپذیر صنعت
یکی از واقعیتهای صنایع ایران، وابستگی قابل توجه به قطعات وارداتی است. اگرچه در سالهای اخیر شرکتهای دانشبنیان و سازندگان داخلی توانستهاند بخشی از نیاز صنایع را تأمین کنند، اما هنوز بسیاری از تجهیزات پیشرفته، سیستمهای کنترل، توربینها، کمپرسورها، پمپهای تخصصی، تجهیزات ابزار دقیق و قطعات الکترونیکی از خارج کشور تأمین میشوند.این وابستگی موجب شده هرگونه اختلال در تجارت خارجی، مستقیماً بر تولید داخلی اثر بگذارد. مشکلات نقلوانتقال ارز، افزایش هزینه حملونقل، محدودیتهای بانکی، تغییر مقررات واردات و حتی طولانی شدن تشریفات گمرکی، همگی زمان تأمین قطعات را افزایش دادهاند.در چنین شرایطی، برخی صنایع به سمت مهندسی معکوس حرکت کردهاند. بسیاری از قطعاتی که تاچند سال پیش تنها از طریق واردات قابل تهیه بود، اکنون توسط سازندگان داخلی تولید میشود. این روند هرچند دستاورد مهمی محسوب میشود، اما همه قطعات قابلیت داخلیسازی ندارند. برخی تجهیزات به فناوریهای پیشرفته، مواد اولیه خاص یا استانداردهای پیچیده نیاز دارند که تولید آنها مستلزم سرمایهگذاری بلندمدت و همکاری گسترده میان صنعت، دانشگاه و شرکتهای فناور است.از سوی دیگر، نبود بانک اطلاعاتی جامع از نیازهای صنایع نیز یکی دیگر از مشکلات این حوزه است. بسیاری از تولیدکنندگان داخلی از نیاز واقعی صنایع بزرگ اطلاع ندارند و در نتیجه ظرفیتهای تولیدی کشور به درستی به کار گرفته نمیشود. کارشناسان معتقدند ایجاد سامانه ملی مدیریت قطعات صنعتی میتواند ارتباط میان مصرفکنندگان و تولیدکنندگان داخلی را تقویت کند.
راه نجات صنایع؛ از مدیریت هوشمند تا ساخت داخل
کارشناسان صنعت معتقدند عبور از بحران کمبود قطعات یدکی تنها با واردات بیشتر امکانپذیر نیست، بلکه نیازمند تغییر نگاه به مدیریت نگهداری و تعمیرات است. نخستین گام، حرکت از تعمیرات واکنشی به سمت تعمیرات پیشگیرانه و پیشبینانه است. بسیاری از صنایع پیشرفته جهان با استفاده از سامانههای هوشمند، حسگرها و تحلیل دادهها، خرابی تجهیزات را پیش از وقوع شناسایی میکنند و قطعات موردنیاز را از قبل تهیه میکنند.راهکار دوم، توسعه واقعی ساخت داخل است. این موضوع نباید صرفاً به تولید قطعات ساده محدود شود، بلکه باید تولید تجهیزات پیشرفته، قطعات حساس و فناوریهای نوین نیز در دستور کار قرار گیرد. تحقق این هدف نیازمند سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه، حمایت از شرکتهای دانشبنیان، انتقال فناوری و ایجاد بازار پایدار برای تولیدکنندگان داخلی است.همچنین ایجاد ذخایر راهبردی قطعات در صنایع حیاتی میتواند از توقفهای ناگهانی جلوگیری کند. بسیاری از کشورها برای تجهیزات حساس نیروگاهی، پالایشگاهی و معدنی، انبارهای راهبردی قطعات ایجاد کردهاند تا در زمان بحران، تولید متوقف نشود.تسهیل واردات قطعات تخصصی، کاهش زمان ثبت سفارش، اصلاح فرآیندهای گمرکی و ایجاد مسیرهای مالی مطمئن نیز از دیگر اقداماتی است که میتواند بخشی از مشکلات صنایع را کاهش دهد. در کنار این موارد، آموزش نیروی انسانی متخصص در حوزه تعمیرات پیشرفته، استفاده از فناوری چاپ سهبعدی برای تولید برخی قطعات و توسعه همکاری میان صنایع و دانشگاهها نیز میتواند وابستگی به واردات را کاهش دهد.واقعیت آن است که آینده صنایع مادر تنها به احداث کارخانههای جدید وابسته نیست؛ بلکه حفظ ظرفیت تولید موجود نیز به همان اندازه اهمیت دارد. اگر یک پالایشگاه، کارخانه فولاد، نیروگاه یا معدن به دلیل نبود چند قطعه کوچک از مدار تولید خارج شود، خسارت آن تنها متوجه همان واحد صنعتی نخواهد بود، بلکه زنجیرهای از تولید، اشتغال، صادرات و درآمدهای اقتصادی کشور را تحت تأثیر قرار میدهد.بحران کمبود قطعات یدکی امروز دیگر یک مسئله فنی یا انبارداری نیست؛ این بحران به موضوعی راهبردی برای امنیت صنعتی کشور تبدیل شده است. صنعتی که نتواند تجهیزات خود را در زمان مناسب تعمیر و نگهداری کند، به تدریج ظرفیت تولید، بهرهوری و قدرت رقابت خود را از دست خواهد داد. از این رو، سرمایهگذاری در تولید قطعات، هوشمندسازی نظام نگهداری، تقویت شرکتهای دانشبنیان و اصلاح سیاستهای تأمین کالا باید به یکی از اولویتهای اصلی سیاستگذاری صنعتی کشور تبدیل شود؛ زیرا گاهی سرنوشت یک خط تولید چند هزار میلیارد تومانی به در دسترس بودن قطعهای وابسته است که ارزش آن تنها چند میلیون تومان است.
