گزارش «اقتصاد پویا» ازبحران ذخیرهسازی گاز؛
ناپایداری امنیت انرژی بدون ذخیرهسازی گاز
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - ایران با در اختیار داشتن یکی از بزرگترین ذخایر گاز طبیعی جهان، همواره به عنوان یک قدرت انرژی در منطقه شناخته شده است. با این حال، طی سالهای اخیر، هر زمستان با تکرار پدیدهای مواجه میشود که در نگاه نخست متناقض به نظر میرسد؛ کمبود گاز در کشوری که از نظر منابع زیرزمینی در میان غنیترین کشورهای جهان قرار دارد. این مسئله نشان میدهد چالش اصلی دیگر کمبود ذخایر نیست، بلکه ضعف در مدیریت زنجیره تأمین، مصرف و بهویژه ذخیرهسازی گاز طبیعی است.

حسین قیدر / در اغلب کشورهای تولیدکننده و مصرفکننده گاز، مخازن ذخیرهسازی زیرزمینی نقش بیمه امنیت انرژی را ایفا میکنند. این مخازن در ماههای گرم سال که مصرف کاهش مییابد، با تزریق گاز پر میشوند و در فصل سرما، هنگام افزایش ناگهانی تقاضا، وارد مدار بهرهبرداری میشوند. اما در ایران، با وجود رشد مداوم مصرف خانگی، صنعتی و نیروگاهی، ظرفیت ذخیرهسازی متناسب با نیاز کشور توسعه نیافته و همین مسئله موجب شده است هر زمستان، صنایع، نیروگاهها و حتی بخش خانگی با محدودیت تأمین گاز روبهرو شوند.کارشناسان انرژی معتقدند امنیت انرژی تنها به میزان تولید وابسته نیست؛ بلکه توانایی ذخیرهسازی، مدیریت مصرف، توسعه زیرساختها و انعطاف شبکه انتقال نیز از ارکان اصلی آن محسوب میشود. در واقع، کشوری که نتواند مازاد تولید تابستان را برای زمستان ذخیره کند، حتی با برخورداری از منابع عظیم گازی نیز ممکن است در دوره اوج مصرف با بحران روبهرو شود.
ذخیرهسازی؛ حلقهای که کمتر دیده شد
تولید گاز در ایران طی سالهای گذشته افزایش یافته، اما الگوی مصرف نیز با سرعت بالایی رشد کرده است. توسعه شبکه گازرسانی، وابستگی نیروگاهها به گاز طبیعی، رشد صنایع انرژیبر و افزایش مصرف خانگی باعث شده فاصله میان تولید و مصرف در فصل زمستان به حداقل برسد.در چنین شرایطی، ذخیرهسازی گاز میتواند نقش یک ضربهگیر را ایفا کند. زمانی که در ماههای گرم سال مصرف پایینتر است، گاز مازاد به مخازن زیرزمینی تزریق میشود و در روزهای سرد سال دوباره برداشت خواهد شد. این فرآیند علاوه بر جلوگیری از افت فشار شبکه، امکان مدیریت بهتر مصرف و تأمین پایدار انرژی را فراهم میکند.با این حال، توسعه تأسیسات ذخیرهسازی در ایران طی سالهای گذشته متناسب با رشد مصرف نبوده است. بخش عمده سرمایهگذاریها بر افزایش تولید از میدانهای گازی متمرکز شده و توسعه مخازن ذخیرهسازی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. نتیجه آن، وابستگی شدید شبکه به تولید روزانه و کاهش انعطافپذیری در زمان وقوع شوکهای مصرفی است.کارشناسان معتقدند نبود ظرفیت کافی برای ذخیرهسازی باعث شده بخش قابل توجهی از گاز تولیدی تابستان، بدون آنکه برای زمستان ذخیره شود، مصرف یا هدر برود؛ در حالی که همین گاز میتوانست در روزهای اوج مصرف، بخشی از نیاز کشور را تأمین کند. پیامدهای اقتصادی کمبود ذخیرهسازیبحران ذخیرهسازی تنها یک مسئله فنی نیست، بلکه آثار اقتصادی گستردهای بر بخشهای مختلف کشور دارد. نخستین پیامد آن، محدود شدن گازرسانی به صنایع در فصل سرد سال است. بسیاری از واحدهای فولاد، سیمان، پتروشیمی، صنایع غذایی، کاشی و سرامیک و سایر صنایع انرژیبر، هر زمستان با کاهش یا قطع گاز روبهرو میشوند.این محدودیتها مستقیماً بر تولید، اشتغال، صادرات و درآمد بنگاهها اثر میگذارد. کاهش تولید صنعتی نه تنها رشد اقتصادی را تحت تأثیر قرار میدهد، بلکه زنجیره تأمین بسیاری از صنایع پاییندستی را نیز با اختلال مواجه میکند.در نیروگاهها نیز کمبود گاز باعث افزایش مصرف سوختهای مایع مانند گازوئیل و مازوت میشود. این موضوع علاوه بر افزایش هزینه تولید برق، آثار زیستمحیطی قابل توجهی نیز به همراه دارد و در بسیاری از شهرها به تشدید آلودگی هوا منجر میشود.از سوی دیگر، کاهش اطمینان نسبت به تأمین پایدار انرژی، جذابیت سرمایهگذاری صنعتی را کاهش میدهد. سرمایهگذاران داخلی و خارجی زمانی وارد پروژههای بزرگ میشوند که از دسترسی پایدار به انرژی اطمینان داشته باشند. هرگونه اختلال مکرر در تأمین گاز، ریسک سرمایهگذاری را افزایش میدهد و میتواند بر توسعه صنعتی کشور اثر منفی بگذارد.همچنین، در صورت محدود شدن صادرات گاز یا فرآوردههای وابسته به دلیل نیاز داخلی، فرصتهای ارزی کشور نیز کاهش پیدا میکند. در نتیجه، بحران ذخیرهسازی تنها به فصل زمستان محدود نمیشود، بلکه بر شاخصهای کلان اقتصادی نیز اثرگذار است.
امنیت انرژی بدون ذخیرهسازی پایدار نیست
تجربه بسیاری از کشورهای دارای منابع گازی نشان میدهد امنیت انرژی تنها با افزایش تولید محقق نمیشود. توسعه مخازن ذخیرهسازی، نوسازی شبکه انتقال، بهینهسازی مصرف، اصلاح الگوی قیمتگذاری، افزایش بهرهوری تجهیزات گرمایشی و سرمایهگذاری در فناوریهای نوین، مجموعه اقداماتی هستند که باید به صورت همزمان دنبال شوند.ایران از نظر ظرفیت زمینشناسی، امکان توسعه مخازن ذخیرهسازی بیشتری را دارد و کارشناسان بارها بر ضرورت تسریع در اجرای پروژههای مرتبط تأکید کردهاند. افزایش ظرفیت ذخیرهسازی نه تنها ریسک کمبود گاز در زمستان را کاهش میدهد، بلکه امکان مدیریت بهتر صادرات، حفظ فشار شبکه و کاهش وابستگی نیروگاهها به سوختهای آلاینده را نیز فراهم میکند.در کنار توسعه زیرساختها، مدیریت مصرف نیز اهمیت ویژهای دارد. شدت مصرف انرژی در ایران همچنان بالاتر از بسیاری از کشورهای جهان است و بخشی از گاز تولیدی به دلیل پایین بودن بهرهوری ساختمانها، تجهیزات گرمایشی و صنایع مصرف میشود. بنابراین حتی افزایش ظرفیت ذخیرهسازی نیز بدون اجرای برنامههای جدی برای بهینهسازی مصرف، پاسخگوی نیازهای بلندمدت نخواهد بود.کارشناسان همچنین بر ضرورت استفاده از ابزارهای نوین مدیریت شبکه، توسعه کنتورهای هوشمند، اصلاح استانداردهای ساختوساز و نوسازی تجهیزات تأکید دارند. این اقدامات میتواند فشار بر شبکه گاز را کاهش داده و فرصت بیشتری برای ذخیرهسازی گاز در ماههای گرم سال ایجاد کند.در نهایت، امنیت انرژی مفهومی فراتر از تولید روزانه گاز است. کشوری که نتواند میان تولید، مصرف و ذخیرهسازی تعادل برقرار کند، در برابر نوسانات فصلی آسیبپذیر خواهد بود. بحران ذخیرهسازی گاز در ایران نیز بیش از آنکه ناشی از کمبود منابع باشد، نتیجه فاصله میان توسعه تولید و توسعه زیرساختهای پشتیبان است. اگر این حلقه فراموششده در سیاستگذاری انرژی مورد توجه قرار نگیرد، احتمال تکرار محدودیتهای زمستانی، کاهش تولید صنعتی، افزایش هزینههای اقتصادی و تشدید فشار بر شبکه انرژی در سالهای آینده همچنان وجود خواهد داشت.
