خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - ایران با در اختیار داشتن یکی از بزرگترین ذخایر نفت و گاز جهان، همواره به عنوان یکی از قدرتهای انرژی شناخته شده است. با این حال، بخش مهمی از این ثروت عظیم در میادین مشترکی قرار دارد که با کشورهای همسایه تقسیم شدهاند. در سالهای گذشته، توجه افکار عمومی بیشتر معطوف به میدان گازی پارس جنوبی و میدان نفتی آزادگان بوده؛ اما در کنار این ابرمیدانها، دهها میدان مشترک کمتر شناختهشده نیز وجود دارند که آینده تولید نفت و گاز ایران را تحت تأثیر قرار خواهند داد. این میادین، اگرچه کمتر در صدر اخبار قرار میگیرند، اما از نظر اقتصادی، ژئوپلیتیکی و امنیت انرژی، اهمیت راهبردی بسیار بالایی دارند.

حسین قیدر / ماهیت میادین مشترک به گونهای است که منابع هیدروکربوری آنها میان دو یا چند کشور تقسیم شده است. در چنین شرایطی، هر کشوری که سریعتر سرمایهگذاری کند، چاههای بیشتری حفاری کرده و تولید بالاتری داشته باشد، میتواند سهم بیشتری از منابع قابل برداشت را استخراج کند. به همین دلیل، رقابت بر سر توسعه این میادین، تنها یک موضوع اقتصادی نیست، بلکه بخشی از راهبرد امنیت انرژی کشورها محسوب میشود.ایران با بیش از ۲۰ میدان مشترک نفت و گاز با همسایگان خود، از عراق و قطر گرفته تا عربستان، امارات، ترکمنستان و عمان، یکی از گستردهترین شبکههای میادین مشترک جهان را در اختیار دارد. در حالی که برخی از این میادین طی سالهای اخیر توسعه یافتهاند، تعدادی دیگر همچنان با سرعتی کمتر از ظرفیت واقعی در حال بهرهبرداری هستند یا هنوز به مرحله توسعه کامل نرسیدهاند.
رقابتی خاموش بر سر ثروت زیرزمینی
برخلاف میادین مستقل، در میادین مشترک زمان نقش تعیینکنندهای دارد. هر روز تأخیر در توسعه یک میدان، میتواند به معنای افزایش برداشت کشور مقابل باشد. به همین دلیل بسیاری از کشورهای منطقه طی دو دهه گذشته سرمایهگذاری سنگینی برای توسعه این منابع انجام دادهاند.در مرزهای غربی، تعدادی از میادین مشترک نفتی میان ایران و عراق قرار دارند که برخی از آنها هنوز به اندازه ظرفیت واقعی توسعه نیافتهاند. عراق طی سالهای اخیر با جذب شرکتهای بزرگ بینالمللی و سرمایهگذاری خارجی، سرعت توسعه بسیاری از این میادین را افزایش داده است. این موضوع اهمیت تسریع در اجرای پروژههای توسعهای در سمت ایران را دوچندان میکند.در جنوب کشور نیز علاوه بر پارس جنوبی، میادین مشترک دیگری با کشورهای حوزه خلیج فارس وجود دارند که از نظر ذخایر نفت و گاز اهمیت قابل توجهی دارند. برخی از این میادین به دلیل پیچیدگیهای فنی، نیاز به فناوریهای پیشرفته و سرمایهگذاری کلان، هنوز به ظرفیت مطلوب تولید نرسیدهاند.کارشناسان انرژی معتقدند توسعه این میادین نه تنها درآمدهای ارزی کشور را افزایش میدهد، بلکه موجب تقویت امنیت انرژی، افزایش صادرات، ایجاد اشتغال و توسعه صنایع پاییندستی نیز خواهد شد.
چالشهای توسعه؛ از سرمایه تا فناوری
توسعه میادین مشترک، پروژهای پیچیده و پرهزینه است. حفاری در مخازن عمیق، استفاده از فناوریهای نوین، احداث خطوط انتقال، تأسیسات فرآورش و تجهیزات پیشرفته، میلیاردها دلار سرمایه نیاز دارد.یکی از مهمترین چالشهای توسعه این میادین، تأمین منابع مالی است. پروژههای نفت و گاز معمولاً دوره بازگشت سرمایه طولانی دارند و بدون سرمایهگذاری مستمر، امکان افزایش ظرفیت تولید وجود ندارد.در کنار مسائل مالی، انتقال فناوری نیز اهمیت زیادی دارد. بسیاری از میادین مشترک، بهویژه در آبهای عمیق یا مخازن پیچیده، نیازمند فناوریهای پیشرفته حفاری، مدیریت مخزن و افزایش ضریب بازیافت هستند.از سوی دیگر، فرسودگی بخشی از تجهیزات صنعت نفت، محدودیت دسترسی به برخی فناوریهای روز و طولانی شدن فرآیند اجرای پروژهها، توسعه این میادین را با چالش مواجه کرده است.کارشناسان همچنین بر این باورند که استفاده از توان شرکتهای دانشبنیان داخلی، توسعه فناوریهای بومی، جذب سرمایه داخلی و طراحی مدلهای جدید همکاری با سرمایهگذاران میتواند بخشی از این مشکلات را برطرف کند.در کنار این موارد، برنامهریزی دقیق برای اولویتبندی پروژهها نیز ضروری است. همه میادین مشترک از نظر حجم ذخایر، سرعت برداشت طرف مقابل و بازده اقتصادی در یک سطح قرار ندارند؛ بنابراین منابع مالی باید به سمت پروژههایی هدایت شوند که بیشترین بازده اقتصادی و راهبردی را دارند. فرصتی برای افزایش درآمدهای ارزی و امنیت انرژی در شرایطی که اقتصاد ایران بیش از گذشته به درآمدهای پایدار ارزی نیاز دارد، توسعه میادین مشترک میتواند یکی از مهمترین منابع افزایش درآمدهای نفتی و گازی باشد.افزایش تولید نفت خام، توسعه صادرات گاز، تأمین خوراک صنایع پتروشیمی، افزایش ظرفیت پالایشگاهی و رشد صنایع پاییندستی، همگی به توسعه این میادین وابسته هستند. هر بشکه نفت یا هر مترمکعب گازی که از میادین مشترک برداشت میشود، علاوه بر ایجاد درآمد، به تثبیت جایگاه ایران در بازار انرژی منطقه نیز کمک میکند.از سوی دیگر، توسعه این میادین تنها به استخراج نفت و گاز محدود نمیشود. اجرای پروژههای بزرگ نفتی موجب رونق صنایع فولاد، سیمان، ماشینسازی، خدمات فنی و مهندسی، حملونقل، تجهیزات صنعتی و صدها کسبوکار وابسته خواهد شد. به همین دلیل، سرمایهگذاری در این بخش آثار گستردهای بر رشد اقتصادی کشور دارد.کارشناسان انرژی تأکید میکنند که آینده صنعت نفت ایران تنها به کشف میادین جدید وابسته نیست، بلکه بخش مهمی از آن در گرو مدیریت صحیح میادین مشترک موجود است. افزایش ضریب بازیافت، استفاده از فناوریهای نوین، توسعه زیرساختهای صادراتی و اجرای پروژههای اولویتدار میتواند سهم ایران از این منابع را افزایش دهد. میادین مشترک کمتر شناختهشده را میتوان «ثروت خاموش» صنعت انرژی ایران دانست؛ منابعی که اگرچه کمتر در کانون توجه افکار عمومی قرار دارند، اما نقشی تعیینکننده در آینده اقتصاد کشور خواهند داشت. در دنیای رقابتی انرژی، زمان مهمترین سرمایه است و هرگونه تعلل در توسعه این میادین میتواند به معنای از دست رفتن بخشی از فرصتهای اقتصادی باشد. اگر سیاستگذاری، سرمایهگذاری، انتقال فناوری و مدیریت پروژهها با سرعت و دقت بیشتری دنبال شود، این میادین میتوانند به موتور محرک درآمدهای ارزی، امنیت انرژی و رشد اقتصادی ایران در دهههای آینده تبدیل شوند.
