وقتی اصلاحات اقتصادی برای همه سودآور نیست
خلاصه خبر
بسیاری از مشکلات اقتصادی سالهاست شناخته شدهاند. پیچیدگی مقررات، تعدد مجوزها، ضعف رقابت، دشواری محیط کسبوکار، بیثباتی تصمیمات، تفاوت در دسترسی به منابع و طولانی شدن فرآیندهای اداری، موضوعات تازهای نیستند. درباره ضرورت اصلاح این مسائل نیز بارها صحبت شده است. با این حال، پرسش مهمی همچنان باقی میماند: اگر بسیاری از مشکلات شناخته شدهاند و درباره بخشی از راهحلها نیز اتفاق نظر وجود دارد، چرا اصلاحات اقتصادی تا این اندازه دشوار پیش میروند؟ شاید بخشی از پاسخ را باید در خود ساختار اقتصاد جستوجو کرد.

هر وضعیت اقتصادی، حتی اگر ناکارآمد باشد، در طول زمان مجموعهای از منافع و مزیتها پیرامون خود ایجاد میکند. برخی بنگاهها، گروهها یا فعالیتها ممکن است به شرایط موجود عادت کنند، خود را با آن تطبیق دهند یا حتی بخشی از مزیت اقتصادی خود را از همان پیچیدگیها و محدودیتها به دست آورند.در چنین شرایطی، اصلاح یک ساختار فقط تغییر یک قانون یا بخشنامه نیست؛ گاهی به معنای تغییر بخشی از منافع شکلگرفته نیز هست.این موضوع الزاماً به معنای تخلف یا فساد نیست. در هر اقتصادی، فعالان بر اساس قواعد موجود تصمیم میگیرند. اگر ساختار بهگونهای باشد که دسترسی خاص، مجوز محدود، اطلاعات زودتر یا امکان استفاده از تفاوت میان چند نرخ، مزیت اقتصادی ایجاد کند، طبیعی است که ارزش این مزیتها افزایش پیدا کند.مسئله از جایی آغاز میشود که سود حاصل از «دسترسی» از سود حاصل از «بهرهوری» بیشتر شود.در یک اقتصاد رقابتی، بنگاه برای افزایش سود باید کیفیت محصول را بالا ببرد، هزینههای خود را کاهش دهد، فناوری بهتری به کار گیرد، بازار جدید پیدا کند و خدمات مناسبتری ارائه دهد. اما در اقتصادی که بخشی از سودآوری از محدودیت ورود، تفاوت نرخها، امتیازات خاص یا دسترسی نابرابر حاصل شود، قواعد رقابت تغییر میکند.در چنین فضایی، ممکن است گرفتن یک مجوز، دسترسی به یک منبع یا شناخت یک مسیر اداری، گاهی از بهبود واقعی عملکرد بنگاه مهمتر شود.این مسئله بهتدریج بر رفتار سرمایه نیز اثر میگذارد. سرمایه معمولاً به سمتی حرکت میکند که نسبت بازده و ریسک برایش مطلوبتر باشد. اگر فعالیت مولد با نااطمینانی، تغییر مقررات، دشواری تأمین مالی و هزینههای متعدد روبهرو باشد، اما برخی فعالیتهای غیرمولد امکان بازده سریعتر و آسانتری ایجاد کنند، نمیتوان انتظار داشت سرمایه صرفاً با توصیه و دعوت به سمت تولید حرکت کند.سیاستگذاری اقتصادی باید این معادله را تغییر دهد.فعال اقتصادی باید احساس کند که برای موفقیت، بیش از هر چیز به مدیریت بهتر، بهرهوری بالاتر، بازار قویتر و نوآوری نیاز دارد؛ نه به دسترسی بهتر به امتیازهای محدود یا توانایی عبور از پیچیدگیهای اداری.یکی از مهمترین پیامدهای ساختارهای پیچیده، کاهش رقابت واقعی است. وقتی ورود به یک بازار دشوار شود، بنگاههایی که پیشتر وارد آن شدهاند ممکن است بدون نیاز به بهبود مستمر، موقعیت خود را حفظ کنند. در چنین شرایطی، محدودیت بهتدریج به مزیت تبدیل میشود.هزینه این وضعیت فقط بر دوش رقبای جدید نیست. مصرفکننده نیز از کاهش رقابت آسیب میبیند.رقابت کمتر میتواند به کاهش انگیزه برای بهبود کیفیت، افزایش بهرهوری و توسعه خدمات منجر شود. همچنین منابعی که میتوانستند صرف سرمایهگذاری و توسعه شوند، ممکن است صرف حفظ موقعیت موجود شوند.ر این میان، شفافیت اهمیت ویژهای دارد.هرچه فرآیند تخصیص منابع، صدور مجوزها، مقررات و شرایط فعالیت روشنتر باشد، امکان استفاده از تفاوت اطلاعات و دسترسی کمتر میشود. شفافیت از یک سو هزینه فعالیت سالم را کاهش میدهد و از سوی دیگر، فضای بیشتری برای رقابت واقعی ایجاد میکند.اما اصلاحات اقتصادی معمولاً برای همه بازیگران نتیجه یکسانی ندارد.حذف یک محدودیت ممکن است برای مصرفکننده و فعال اقتصادی جدید مفید باشد، اما موقعیت بنگاهی را که سالها از همان محدودیت بهره برده، تغییر دهد. ساده شدن یک فرآیند اداری برای بسیاری از کسبوکارها خبر خوبی است، اما ممکن است ارزش برخی واسطهگریهای شکلگرفته پیرامون همان پیچیدگی را کاهش دهد.به همین دلیل، مقاومت در برابر اصلاحات همیشه ناشی از مخالفت نظری با تغییر نیست. گاهی مسئله بسیار سادهتر است: اصلاح، توزیع منافع را تغییر میدهد.همین واقعیت باعث میشود اصلاحات ساختاری از تصمیمات مقطعی دشوارتر باشند. تغییر یک دستورالعمل ممکن است در مدت کوتاهی انجام شود، اما تغییر مجموعهای از انگیزهها که طی سالها شکل گرفته، به زمان، استمرار و اراده بیشتری نیاز دارد.در این نقطه، کیفیت حکمرانی اقتصادی اهمیت پیدا میکند.یکی از وظایف اصلی سیاستگذار این است که میان منافع کوتاهمدت برخی گروهها و منفعت بلندمدت اقتصاد تعادل ایجاد کند. هر فعالیت سودآورالزاماً فعالیت مفیدی برای اقتصاد نیست. مهم است بدانیم منشأ این سود چیست؛ افزایش تولید و بهرهوری یا استفاده بهتر از یک محدودیت؟این تفاوت در آینده اقتصاد اهمیت زیادی دارد.اقتصادی که در آن تولید، نوآوری، صادرات، رقابت و بهرهوری مسیر اصلی کسب سود باشند، بهطور طبیعی سرمایه بیشتری را به سمت فعالیتهای مولد هدایت میکند. اما اگر پیچیدگی، محدودیت و تفاوت دسترسی خود به یک منبع درآمد تبدیل شوند، ناکارآمدی نیز بهتدریج برای خود ذینفع ایجاد میکند.در چنین شرایطی، اصلاح اقتصادی تنها به نوشتن قوانین جدید نیاز ندارد؛ بلکه باید ساختار انگیزهها نیز تغییر کند.سادهسازی مقررات، کاهش امضاهای غیرضروری، ایجاد دسترسی برابر به اطلاعات، تقویت رقابت، کاهش انحصار و افزایش شفافیت میتواند بخشی از این مسیر باشد.هدف نباید مقابله با کسب سود باشد. سود، یکی از مهمترین محرکهای فعالیت اقتصادی است. مسئله این است که اقتصاد برای چه نوع فعالیتی پاداش بیشتری ایجاد میکند.اگر بهتر تولید کردن، بهتر مدیریت کردن و بهتر رقابت کردن سودآورتر باشد، سرمایه نیز به همان سمت حرکت میکند. اما اگر استفاده از محدودیتها و شکافهای موجود بازده بیشتری داشته باشد، اصلاحات اقتصادی همواره با مقاومت بیشتری روبهرو خواهند شد.شاید یکی از مهمترین معیارهای اصلاح واقعی همین باشد:اقتصاد باید به کسی پاداش بیشتری بدهد که بهتر کار میکند، نه کسی که بهتر از پیچیدگیهای موجود استفاده میکند.
