وقتی آینده معلوم نیست، سه سناریو داشته باشید
خلاصه خبر
یکی از اشتباهات رایج در دورههای پرنوسان اقتصادی این است که مدیران، خانوارها و حتی سیاستگذاران تلاش میکنند یک آینده قطعی برای ماههای پیشرو تصور کنند. بازار بهتر میشود، نرخها کاهش پیدا میکند، محدودیتها کمتر میشود، فروش برمیگردد یا برعکس، شرایط سختتر خواهد شد. مشکل اینجاست که در اقتصاد غیرقابلپیشبینی، وابسته کردن همه تصمیمها به یک پیشبینی میتواند خود به یک ریسک بزرگ تبدیل شود.

شاید در چنین شرایطی مهمترین مهارت، پیشبینی دقیق آینده نباشد؛ بلکه آماده بودن برای چند آینده متفاوت باشد. به زبان ساده، به جای اینکه بپرسیم «چه اتفاقی خواهد افتاد؟» بهتر است بپرسیم «اگر هرکدام از چند اتفاق ممکن رخ داد، ما چه خواهیم کرد؟»برای بسیاری از کسبوکارها، سه سناریوی ساده میتواند نقطه شروع مناسبی باشد: شرایط بهتر شود، شرایط تقریباً همینگونه ادامه پیدا کند، یا شرایط سختتر شود. این تقسیمبندی شاید ساده به نظر برسد، اما اگر جدی گرفته شود، بخش مهمی از تصمیمگیریهای هیجانی را کاهش میدهد.در سناریوی نخست فرض میکنیم شرایط بهتر میشود. ممکن است بازار آرامتر شود، فروش افزایش یابد، امکان تأمین کالا بهتر شود، دسترسی به منابع مالی آسانتر شود یا فضای عمومی اقتصاد اندکی قابلپیشبینیتر شود. سؤال مدیر در این وضعیت نباید فقط این باشد که «چقدر میتوانم بیشتر بفروشم؟» باید از قبل مشخص کند که اگر شرایط بهتر شد، کدام سرمایهگذاری را زودتر آغاز میکند، چه میزان از سود را وارد توسعه میکند، آیا استخدام جدید انجام میدهد و چه زمانی موجودی کالا را افزایش میدهد.بسیاری از کسبوکارها حتی برای بهتر شدن شرایط نیز آماده نیستند. ممکن است فرصت ایجاد شود، اما به دلیل نبود نقدینگی، کمبود نیروی مناسب یا نداشتن برنامه قبلی نتوانند از آن استفاده کنند. بنابراین سناریوی مثبت فقط خوشبینی نیست؛ باید به مجموعهای از تصمیمهای مشخص تبدیل شود.سناریوی دوم شاید از همه مهمتر باشد: شرایط تقریباً همینگونه ادامه پیدا کند. نه تحول بزرگی رخ دهد و نه گشایش قابلتوجهی ایجاد شود. در چنین وضعیتی، کسبوکار ممکن است ماهها در فضایی میان امید و نگرانی باقی بماند.این همان شرایطی است که فرسایش ایجاد میکند. هزینهها آرامآرام افزایش پیدا میکنند، بعضی مشتریان خرید خود را کاهش میدهند، وصول مطالبات طولانیتر میشود و مدیر هر ماه با این تصور که «شاید ماه آینده بهتر شود» برخی تصمیمهای ضروری را به تعویق میاندازد.برای این سناریو باید از قبل مشخص شود که شرکت تا چه مدت میتواند وضعیت موجود را تحمل کند. حداقل نقدینگی موردنیاز چقدر است؟ کدام هزینهها در صورت ادامه این شرایط باید بازنگری شوند؟ چه میزان موجودی کالا منطقی است؟ کدام پروژه باید متوقف شود و کدام فعالیت باید حتی در این وضعیت ادامه پیدا کند؟مدیر نباید هر ماه دوباره از صفر تصمیم بگیرد. بخشی از تصمیمها میتوانند از قبل به شاخصهای مشخص متصل شوند. مثلاً اگر فروش برای چند دوره متوالی کاهش یافت، خرید جدید محدود شود. اگر مطالبات از حد معینی بیشتر شد، شرایط فروش اعتباری تغییر کند. اگر حاشیه سود یک محصول بیش از حد کاهش یافت، قیمتگذاری یا حتی ادامه عرضه آن بازبینی شود.سناریوی سوم، سختتر شدن شرایط است. این سناریو الزاماً به معنای بدبینی نیست. همانطور که برای آتشسوزی بیمه میخریم بدون آنکه انتظار داشته باشیم ساختمان حتماً آتش بگیرد، کسبوکار نیز باید برای شرایط نامطلوب برنامه داشته باشد بدون آنکه وقوع آن را قطعی بداند.در این وضعیت باید پرسید اگر فروش کاهش جدی پیدا کرد چه میکنیم؟ اگر تأمین یک کالای اصلی مختل شد، گزینه دوم چیست؟ اگر هزینه تأمین مالی افزایش یافت، کدام بدهی در اولویت تسویه است؟ اگر وصول مطالبات به تأخیر افتاد، چند ماه نقدینگی برای ادامه فعالیت داریم؟این پرسشها شاید خوشایند نباشند، اما پاسخ دادن به آنها پیش از بحران بسیار کمهزینهتر از تصمیمگیری در میانه بحران است.یکی از مزایای مهم سناریونویسی این است که مدیر را از تصمیمگیری براساس اخبار روزانه دور میکند. در اقتصادهای پرنوسان، یک خبر مثبت میتواند فضای خوشبینی ایجاد کند و یک خبر منفی، تمام تصمیمهای قبلی را زیر سؤال ببرد. اگر شرکت برنامه مشخصی برای سه حالت داشته باشد، هر خبر الزاماً به تغییر جهت کامل منجر نمیشود.سناریو همچنین به مدیر اجازه میدهد میان «اتفاق» و «نقطه تصمیم» تفاوت قائل شود. هر نوسانی نیازمند اقدام نیست. باید از قبل مشخص شود چه تغییری آنقدر مهم است که تصمیم شرکت را عوض کند.این شیوه فقط برای شرکتهای بزرگ یا واحدهای برنامهریزی استراتژیک نیست. حتی یک کسبوکار کوچک میتواند روی یک صفحه سه ستون بنویسد: بهتر، مشابه امروز، بدتر. سپس زیر هر ستون درباره فروش، خرید، نقدینگی، استخدام،موجودی، قیمتگذاری و سرمایهگذاری تصمیمهای احتمالی خود را مشخص کند.مهم این است که این سناریوها هر چند وقت یکبار بازبینی شوند. زیرا با تغییر شرایط، نقطه شروع ما نیز تغییر میکند. چیزی که امروز «سناریوی بد» محسوب میشود ممکن است چند ماه بعد به وضعیت عادی تبدیل شود و برعکس.در دوره عدمقطعیت، پیشبینیهای قطعی معمولاً عمر کوتاهی دارند؛ اما آمادگی برای چند وضعیت مختلف میتواند عمر یک کسبوکار را طولانیتر کند.مدیر لازم نیست بداند دقیقاً چه اتفاقی خواهد افتاد. کافی است وقتی اتفاق افتاد، اولین بار نباشد که به این سؤال فکر میکند که «حالا باید چه کار کنیم؟»شاید هنر مدیریت در چنین روزهایی همین باشد: نه شرطبندی روی یک آینده، بلکه آماده بودن برای چند آینده.
