خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اقتصاد و سیاست - تحولات پس از جنگ، معادلات دیپلماتیک و اقتصادی ایران را وارد مرحلهای تازه کرده است؛ مرحلهای که در آن، به گفته برخی کارشناسان، جایگاه ایران در تعاملات بینالمللی نسبت به دوره پیش از جنگ تغییر محسوسی پیدا کرده است. صادق الحسینی، کارشناس اقتصادی، با اشاره به این تحول معتقد است که پیش از جنگ، وزیر امور خارجه ایران در صف انتظار مذاکره با ۳۴ تا ۳۵ کشور قرار داشت، اما پس از جنگ این وضعیت معکوس شده و اکنون بیش از ۷۰ کشور در صف انتظار برای گفتوگو با ایران قرار گرفتهاند.

کریمی/ اگرچه این ادعا نیازمند سنجش با آمار رسمی مذاکرات و دیدارهای دیپلماتیک است، اما از منظر تحلیل روابط بینالملل، افزایش تمایل کشورها به گفتوگو با تهران میتواند نشانهای از تغییر محاسبات بازیگران خارجی نسبت به ایران باشد. کشوری که در سالهای گذشته بخش مهمی از سیاست خارجی خود را صرف تلاش برای کاهش فشارهای اقتصادی، مدیریت تحریمها و باز کردن مسیرهای مذاکره میکرد، اکنون در شرایطی قرار گرفته که مجموعهای از کشورها برای حفظ یا توسعه روابط خود با ایران، ناگزیر به توجه بیشتر به مواضع تهران هستند.اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که بدانیم دیپلماسی در جهان امروز تنها به روابط سیاسی محدود نیست. انرژی، تجارت، حملونقل، امنیت منطقهای، سرمایهگذاری، بازارهای مصرف، کریدورهای ترانزیتی و دسترسی به منابع طبیعی، همگی بخشی از پازل مذاکره کشورها با یکدیگر هستند. از این منظر، هر تغییری در وزن ژئوپلیتیکی ایران میتواند بهطور مستقیم بر ظرفیتهای اقتصادی کشور اثر بگذارد.
معادله مذاکره تغییر کرده است
به گفته الحسینی، پیش از جنگ، وزیر خارجه ایران در صف انتظار مذاکره با ۳۴ تا ۳۵ کشور قرار داشت؛ اما پس از جنگ، این وضعیت کاملاً معکوس شده و بیش از ۷۰ کشور در صف انتظار مذاکره با ایران قرار گرفتهاند. تعبیر «معکوس شدن صف مذاکره» اگرچه بیش از آنکه یک شاخص آماری رسمی باشد، یک تصویر تحلیلی از تغییر شرایط است، اما پیام اصلی آن روشن است: ارزش ژئوپلیتیکی و اقتصادی ایران برای طیف گستردهای از کشورها افزایش یافته است.در سیاست خارجی، قدرت چانهزنی تنها از قدرت نظامی یا اقتصادی به دست نمیآید. موقعیت جغرافیایی، منابع انرژی، بازار بزرگ داخلی، نقش در مسیرهای ترانزیتی، ارتباط با کشورهای مختلف منطقه و توان اثرگذاری بر معادلات امنیتی نیز میتواند قدرت مذاکره یک کشور را افزایش دهد. ایران مجموعهای از این مؤلفهها را در اختیار دارد و به همین دلیل، تحولات پیرامون کشور میتواند مستقیماً بر رفتار سایر بازیگران اثرگذار باشد.ایران در نقطهای قرار گرفته که شرق و غرب آسیا را به یکدیگر متصل میکند و از مسیرهای مهم انرژی و تجارت منطقهای عبور میکند. در سالهای اخیر نیز پروژههایی مانند کریدور شمال ـ جنوب، توسعه بنادر، گسترش روابط تجاری با کشورهای آسیایی و همکاریهای اقتصادی با همسایگان، اهمیت ژئوپلیتیکی کشور را افزایش دادهاند.در چنین شرایطی، مذاکره با ایران برای بسیاری از کشورها صرفاً یک اقدام سیاسی نیست؛ بلکه میتواند بخشی از یک محاسبه اقتصادی بلندمدت باشد. کشوری که به دنبال توسعه تجارت، تأمین انرژی، ایجاد مسیرهای ترانزیتی جدید یا ورود به بازارهای منطقه است، نمیتواند نقش ایران را نادیده بگیرد.از سوی دیگر، تغییر جایگاه مذاکرهکننده میتواند بر کیفیت توافقها نیز اثر بگذارد. کشوری که با دست بالاتر وارد مذاکرات میشود، امکان بیشتری برای تعریف شروط، اولویتها و خطوط قرمز خود دارد. به همین دلیل، افزایش قدرت چانهزنی ایران، در صورت تحقق و تثبیت، میتواند فرصتی برای تبدیل ظرفیتهای سیاسی به دستاوردهای اقتصادی باشد.
از دیپلماسی سیاسی تا دیپلماسی اقتصادی
یکی از مهمترین پرسشها در شرایط جدید این است که افزایش تقاضا برای مذاکره با ایران چگونه میتواند به اقتصاد کشور منتقل شود. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که داشتن روابط سیاسی گسترده لزوماً به معنای افزایش تجارت، سرمایهگذاری یا رشد اقتصادی نیست. آنچه اهمیت دارد، تبدیل روابط سیاسی به قراردادهای اقتصادی، سرمایهگذاری مشترک، افزایش صادرات، توسعه کریدورهای تجاری و دسترسی به بازارهای جدید است.اگر بیش از ۷۰ کشور واقعاً به دنبال گسترش گفتوگو با تهران باشند، این فرصت میتواند به یک ابزار مهم برای دیپلماسی اقتصادی تبدیل شود. ایران میتواند در مذاکرات خود، به جای تمرکز صرف بر مسائل سیاسی، موضوعاتی مانند صادرات غیرنفتی، توسعه صنایع، انتقال فناوری، تأمین مالی پروژهها، حملونقل بینالمللی، همکاری بانکی و توسعه بازارهای منطقهای را در اولویت قرار دهد.یکی از ضعفهای تاریخی اقتصاد ایران، فاصله میان ظرفیتهای ژئوپلیتیکی کشور و میزان بهرهبرداری اقتصادی از این ظرفیتها بوده است. ایران از نظر منابع انرژی، موقعیت ترانزیتی و دسترسی به بازارهای منطقهای، ظرفیت بالایی دارد، اما تحریمها، مشکلات بانکی، بیثباتی مقررات، ضعف زیرساختها و دشواری نقلوانتقال پول موجب شده است بخش مهمی از این ظرفیتها بالفعل نشود.اکنون اگر شرایط دیپلماتیک جدیدی شکل گرفته باشد، استفاده از این فرصت نیازمند برنامهای منسجم است. صرف افزایش تعداد دیدارهای سیاسی نمیتواند اقتصاد را متحول کند. مذاکره زمانی ارزش اقتصادی پیدا میکند که در پایان آن، یک مسیر مشخص برای تجارت، سرمایهگذاری یا همکاری ایجاد شود.برای نمونه، میتوان از ظرفیت کشورهای همسایه برای توسعه تجارت منطقهای استفاده کرد. بازارهای آسیای مرکزی، قفقاز، پاکستان، عراق، ترکیه و کشورهای حوزه خلیج فارس، هر کدام میتوانند بخشی از بازار هدف صادرات ایران باشند. در کنار آن، کشورهای بزرگ اقتصادی نیز میتوانند در حوزه انرژی، زیرساخت، فناوری و سرمایهگذاری مورد توجه قرار گیرند.در چنین چارچوبی، دیپلماسی اقتصادی باید از حالت واکنشی خارج شود. ایران نباید تنها زمانی وارد مذاکره شود که طرف مقابل پیشنهادی ارائه کرده است؛ بلکه باید فهرستی از پروژهها، محصولات، بازارها و فرصتهای سرمایهگذاری را آماده کند و در مذاکرات، منافع اقتصادی مشخصی را دنبال کند.
جایگاه جدید؛ فرصت یا آزمون بزرگ؟
افزایش تقاضای کشورها برای مذاکره با ایران، در صورت تثبیت، بیش از آنکه یک دستاورد نهایی باشد، آغاز یک آزمون بزرگ است. قدرت چانهزنی زمانی ارزشمند است که بتوان آن را به نتیجه ملموس تبدیل کرد. اگر افزایش توجه بینالمللی به ایران صرفاً در سطح دیدارهای سیاسی باقی بماند، اثر آن بر زندگی مردم و اقتصاد کشور محدود خواهد بود.اقتصاد ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به جذب منابع، افزایش صادرات، توسعه تولید و ایجاد بازارهای جدید نیاز دارد. بنابراین، فرصتهای دیپلماتیک باید در خدمت حل همین مشکلات قرار گیرند. افزایش تجارت خارجی میتواند درآمد ارزی را تقویت کند، توسعه سرمایهگذاری میتواند به ایجاد اشتغال کمک کند و ورود فناوری میتواند بهرهوری صنایع را افزایش دهد.در این میان، ثبات اقتصادی نیز اهمیت تعیینکنندهای دارد. هیچ سرمایهگذار خارجی صرفاً به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی یک کشور وارد پروژهای بلندمدت نمیشود. سرمایهگذار به ثبات قوانین، امکان انتقال پول، امنیت سرمایه، پیشبینیپذیری نرخ ارز و چشمانداز روشن اقتصادی نیاز دارد. بنابراین اگر قرار است جایگاه جدید ایران در مذاکرات به دستاورد اقتصادی تبدیل شود، اصلاح محیط کسبوکار و کاهش ریسکهای داخلی باید همزمان دنبال شود.همچنین باید میان «قدرت مذاکره» و «قدرت اقتصادی» تفاوت قائل شد. قدرت چانهزنی میتواند فرصت ایجاد کند، اما اقتصاد قوی نیازمند تولید رقابتی، زیرساخت مناسب، نظام بانکی کارآمد و سیاستگذاری باثبات است. ایران اگر بتواند ظرفیت دیپلماتیک خود را با اصلاحات اقتصادی پیوند بزند، آنگاه افزایش توجه کشورها میتواند به یک مزیت پایدار تبدیل شود. روایت «۷۰ کشور در صف مذاکره» بیش از آنکه صرفاً یک عدد باشد، تصویری از اهمیت روزافزون ایران در معادلات منطقهای و جهانی ارائه میکند؛ تصویری که باید با دادههای رسمی و قابل راستیآزمایی سنجیده شود. اما حتی فارغ از صحت دقیق این عدد، اصل موضوع اهمیت دارد: ایران در محیطی قرار گرفته که بسیاری از بازیگران برای تعامل با آن انگیزه دارند.اکنون مسئولیت سیاستگذار این است که این تقاضا برای تعامل را به قرارداد، صادرات، سرمایهگذاری، انتقال فناوری و توسعه تجارت تبدیل کند. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، جایگاه جدید تهران میتواند از یک دستاورد دیپلماتیک به یک فرصت اقتصادی تبدیل شود. در غیر این صورت، صف مذاکرهکنندگان هرقدر هم طولانی باشد، تأثیر آن بر سفره مردم و شاخصهای اقتصادی محدود خواهد ماند.
