خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی - بازار فولاد در حالی با پیچیدگیهای متعدد در مسیر تأمین مواد اولیه روبهرو است که فاصله میان قیمتهای اعلامشده در بورس کالا و بهای واقعی پرداختی از سوی تولیدکنندگان، به یکی از چالشهای جدی صنایع پاییندست تبدیل شده است. روی تابلوی بورس ممکن است قیمت ورق گرم عددی مشخص را نشان دهد، اما زمانی که همین محصول به دست تولیدکننده میرسد، مجموعهای از هزینههای جانبی باعث میشود قیمت نهایی تفاوت قابلتوجهی با نرخ اولیه داشته باشد. این فاصله نهتنها محاسبات اقتصادی واحدهای تولیدی را مختل میکند، بلکه میتواند تصویری غیرواقعی از وضعیت بازار مواد اولیه به سیاستگذار، مصرفکننده و حتی فعالان اقتصادی ارائه دهد.

دانیال امینی / آنوش رحام، دبیر سندیکای تولیدکنندگان لوله و پروفیل فولادی، با انتقاد از نحوه انعکاس قیمت مواد اولیه در بورس، قیمت اعلامشده برای ورق گرم روی تابلوی بورس را یک «دروغ مصلحتی» توصیف کرده است. به گفته او، اگر قیمت ورق گرم روی تابلو برای نمونه ۸۵ هزار تومان باشد، قیمت نهایی که به دست تولیدکننده میرسد، با احتساب مالیات، پریمیوم، هزینه حمل و سایر هزینههای متفرقه، به حدود ۱۰۵ تا ۱۱۰ هزار تومان افزایش پیدا میکند.این اختلاف، صرفاً یک تفاوت حسابداری نیست؛ بلکه شکافی است که مستقیماً بر هزینه تولید صنایع پاییندست اثر میگذارد. تولیدکننده لوله و پروفیل نمیتواند محصول خود را با قیمت روی تابلوی بورس تولید کند، زیرا آنچه در کارخانه تحویل میگیرد، محصولی است که تمام هزینههای جانبی آن در قیمت نهایی لحاظ شده است. بنابراین، وقتی قیمت مواد اولیه در محاسبات رسمی پایینتر از هزینه واقعی تأمین آن ثبت میشود، بهای تمامشده تولید نیز به شکلی غیرواقعی برآورد خواهد شد.
تابلوی بورس تا کارخانه؛ فاصلهای پرهزینه
فلسفه وجودی بورس کالا، ایجاد شفافیت، کشف قیمت و فراهم کردن بستری مشخص برای معامله کالاهاست. قرار است خریدار و فروشنده در یک محیط شفاف با قواعد مشخص فعالیت کنند و قیمت کشفشده نیز منعکسکننده شرایط بازار باشد. اما زمانی که قیمت روی تابلو با هزینه واقعی تحویل کالا تفاوت چشمگیری دارد، این پرسش مطرح میشود که آیا عدد اعلامشده واقعاً «قیمت خرید» است یا تنها بخشی از هزینه نهایی معامله را نشان میدهد؟در نمونهای که دبیر سندیکای تولیدکنندگان لوله و پروفیل فولادی مطرح کرده است، فاصله میان ۸۵ هزار تومان و ۱۰۵ تا ۱۱۰ هزار تومان به معنای افزایش حدود ۲۰ تا ۲۵ هزار تومان در هر واحد قیمت است. این رقم برای واحدهای بزرگ تولیدی که حجم قابلتوجهی ورق گرم خریداری میکنند، میتواند به هزینهای بسیار سنگین تبدیل شود.مالیات، پریمیوم، حملونقل و هزینههای متفرقه هر کدام ممکن است بهتنهایی سهمی محدود در افزایش قیمت داشته باشند، اما مجموع آنها قیمت نهایی را به شکل محسوسی افزایش میدهد. در نتیجه، تولیدکننده در زمان برنامهریزی برای تولید با یک عدد مواجه است و در زمان پرداخت هزینه واقعی، با عدد دیگری روبهرو میشود.این وضعیت میتواند بر تصمیمگیری اقتصادی بنگاهها نیز اثرگذار باشد. کارخانهای که بر اساس قیمت تابلوی بورس اقدام به محاسبه حاشیه سود خود میکند، ممکن است در عمل با هزینهای بالاتر مواجه شود و سود پیشبینیشده آن کاهش پیدا کند. اگر این اختلاف تکرار شود، سرمایه در گردش مورد نیاز بنگاه افزایش مییابد و فشار مالی بیشتری بر تولیدکننده وارد خواهد شد.موضوع مهمتر این است که افزایش هزینه مواد اولیه در نهایت در زنجیره تولید حرکت میکند. تولیدکننده لوله و پروفیل نیز برای ادامه فعالیت خود ناچار است بخشی از افزایش هزینه را در قیمت محصول نهایی لحاظ کند. این یعنی اختلاف میان قیمت اسمی و قیمت واقعی مواد اولیه میتواند در نهایت به افزایش قیمت محصولات فولادی و کالاهای وابسته منجر شود.
صنایع پاییندست؛ قربانی قیمتگذاری چندلایه
صنایع پاییندست فولاد، حلقهای هستند که مواد اولیه را به محصولات مورد استفاده در بخشهای مختلف اقتصاد تبدیل میکنند. لوله و پروفیل در ساختمانسازی، صنایع عمرانی، زیرساختها، ماشینآلات، تجهیزات صنعتی و بسیاری از پروژههای اقتصادی کاربرد دارند. بنابراین هرگونه افزایش در هزینه تأمین ورق میتواند اثر خود را در بخشهای مختلف اقتصاد نشان دهد.مشکل زمانی جدیتر میشود که صنایع پاییندست در مقابل افزایش هزینه مواد اولیه، قدرت کافی برای افزایش قیمت محصول نهایی نداشته باشند. رکود تقاضا، کاهش قدرت خرید مصرفکنندگان و رقابت شدید در بازار موجب میشود بسیاری از تولیدکنندگان نتوانند هر میزان افزایش هزینه را به مشتری منتقل کنند. در چنین شرایطی، حاشیه سود تولیدکننده کوچکتر میشود و ادامه فعالیت برای برخی واحدها دشوارتر خواهد شد.از سوی دیگر، افزایش هزینه مواد اولیه میتواند مزیت رقابتی تولیدکنندگان داخلی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. وقتی قیمت تمامشده محصول داخلی بالا میرود، در صورت وجود کالاهای وارداتی یا محصولات جایگزین، فشار رقابتی بیشتری بر تولیدکننده وارد میشود. این مسئله میتواند به کاهش ظرفیت تولید، تعدیل سرمایهگذاری و در مواردی توقف فعالیت واحدهای کمتوانتر منجر شود.به همین دلیل، مسئله قیمت ورق گرم تنها یک موضوع مربوط به بازار فولاد نیست. زنجیره فولاد از معدن و تولید مواد اولیه تا صنایع میانی و پاییندست امتداد دارد و هر اختلال در یک حلقه، حلقههای دیگر را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. اگر صنایع پاییندست نتوانند مواد اولیه را با قیمت و شرایط قابل پیشبینی تهیه کنند، برنامهریزی تولید و سرمایهگذاری آنها با اختلال مواجه خواهد شد.رحام معتقد است این شیوه توزیع یکی از مشکلات اصلی صنعت فولاد و صنایع پاییندست است. از این منظر، مسئله اصلی تنها عدد درجشده روی تابلو نیست؛ بلکه ساختار هزینهای پس از معامله و نحوه انتقال کالا تا رسیدن به کارخانه اهمیت دارد.
شفافیت واقعی؛ فراتر از عدد روی تابلو
راهکار حل این مشکل، الزاماً حذف سازوکار بورس کالا نیست؛ بلکه میتواند در شفافسازی کامل هزینه نهایی معامله جستوجو شود. اگر قرار است قیمت روی تابلو مبنای تحلیل بازار قرار گیرد، باید مشخص باشد خریدار در نهایت برای تحویل کالا چه میزان هزینه پرداخت میکند. تفاوت میان «قیمت پایه یا کشفشده» و «قیمت تمامشده تحویل به کارخانه» باید بهطور روشن برای همه طرفها قابل مشاهده باشد.شفافیت زمانی معنا پیدا میکند که فعال اقتصادی بتواند پیش از خرید، هزینه واقعی محصول را محاسبه کند. اگر قیمت اولیه ۸۵ هزار تومان اعلام شود اما تولیدکننده نداند هزینه نهایی تا زمان تحویل به ۱۰۵ یا ۱۱۰ هزار تومان خواهد رسید، امکان برنامهریزی دقیق برای او وجود ندارد. چنین شرایطی ریسک تولید را بالا میبرد.در واقع، تولیدکننده بیش از هر چیز به «قیمت قابل پیشبینی» نیاز دارد. حتی اگر قیمت مواد اولیه بالا باشد، زمانی که مسیر تعیین قیمت شفاف و قابل محاسبه باشد، بنگاه میتواند بر اساس آن تصمیم بگیرد. مشکل زمانی ایجاد میشود که قیمت اسمی با قیمت واقعی فاصله داشته باشد و این فاصله در هر مرحله از زنجیره افزایش پیدا کند.از سوی دیگر، سیاستگذار باید مراقب باشد که برای کاهش قیمت ظاهری مواد اولیه، هزینههای واقعی را از دید محاسبات حذف نکند. قیمت پایین روی کاغذ لزوماً به معنای هزینه پایین تولید نیست. اگر تولیدکننده در عمل مجبور به پرداخت ۱۰۵ تا ۱۱۰ هزار تومان برای ماده اولیه باشد، سیاست صنعتی باید همین عدد را مبنای تحلیل قرار دهد، نه صرفاً نرخ اولیه روی تابلوی معاملات.این موضوع در شرایط تورمی اهمیت دوچندان دارد. افزایش هزینههای حملونقل، مالیات، انرژی، دستمزد و سایر هزینههای تولید، حاشیه سود صنایع را تحت فشار قرار داده است. اگر در کنار این عوامل، مواد اولیه نیز با هزینهای بالاتر از نرخ اعلامی به کارخانه برسد، فشار مضاعفی بر تولید ایجاد خواهد شد.در نهایت، آنچه صنعت فولاد و صنایع پاییندست به آن نیاز دارند، نه صرفاً یک عدد زیبا روی تابلوی بورس، بلکه تصویری واقعی از هزینه تمامشده است. اگر قیمت واقعی ورق گرم برای تولیدکننده ۱۰۵ تا ۱۱۰ هزار تومان است، باید ساختار هزینهای به شکلی شفاف نمایش داده شود که فعال اقتصادی بتواند این رقم را از ابتدا در محاسبات خود لحاظ کند.فاصله میان قیمت اعلامی و قیمت پرداختی، هرچقدر هم که از منظر مقررات قابل توضیح باشد، از منظر تولیدکننده یک هزینه واقعی است. تولیدکننده با عدد روی تابلو تولید نمیکند؛ با کالایی تولید میکند که باید آن را تحویل بگیرد، حمل کند، وارد خط تولید کند و در نهایت محصولی رقابتی به بازار ارائه دهد.بنابراین، اگر هدف سیاستگذار حمایت از تولید و افزایش شفافیت بازار است، باید نگاه از «قیمت روی تابلو» به «هزینه واقعی تأمین» تغییر کند. تا زمانی که این دو عدد فاصله قابلتوجهی داشته باشند، نمیتوان انتظار داشت صنایع پاییندست فولاد تصویر دقیقی از هزینه تولید، سودآوری و آینده سرمایهگذاری خود داشته باشند. در چنین شرایطی، شفافیت واقعی نه با یک قیمت اعلامشده، بلکه با نشان دادن تمام هزینههایی معنا پیدا میکند که از بورس تا کارخانه بر دوش تولیدکننده قرار میگیرد.
