خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت - صادرات غیرنفتی در شرایطی یکی از مهمترین مسیرهای تأمین ارز، حفظ ظرفیت تولید و توسعه بازارهای خارجی برای اقتصاد ایران محسوب میشود که تولیدکنندگان ایرانی برای حضور در بازارهای منطقه با مجموعهای از موانع داخلی و خارجی مواجهاند. در این میان، کیفیت و استاندارد کالا یکی از مهمترین مؤلفههایی است که میتواند سرنوشت یک محصول را در بازار مقصد تعیین کند. هرگونه ضعف در نظام نظارت، صدور گواهی، کنترل کیفیت یا تطبیق کالا با استانداردهای مورد انتظار کشورهای مقصد، نهتنها اعتبار یک تولیدکننده، بلکه اعتبار برند صادراتی ایران را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.

رضا قیدر / حمید مرادی، دبیر انجمن سیم و کابل ایران، با اشاره به مشکلات تولیدکنندگان در مسیر صادرات به کشورهای منطقه، نسبت به ضعف نظارت سازمان استاندارد بر صادرات کالاهای استاندارد هشدار داده است. به گفته او، تولیدکنندگان با مشکلات جدی در صادرات به کشورهای منطقه مواجهاند و ضعف نظارت کافی بر صادرات کالاهای استاندارد، باعث از دست رفتن بخشی از بازارهای صادراتی شده است. این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که بازارهای منطقهای برای صنایع ایرانی از اهمیت ویژهای برخوردارند. نزدیکی جغرافیایی، هزینه پایینتر حملونقل نسبت به بازارهای دوردست، اشتراکات تجاری و نیاز بسیاری از کشورهای منطقه به کالاهای صنعتی و ساختمانی، فرصت مهمی برای توسعه صادرات ایران ایجاد کرده است. با این حال، بهرهبرداری از این فرصت تنها زمانی امکانپذیر است که تولیدکننده ایرانی بتواند کالای خود را با کیفیت ثابت، استاندارد مشخص و فرآیند صادراتی قابل اعتماد به بازار هدف برساند. مسئله استاندارد در تجارت خارجی تنها یک موضوع فنی نیست؛ بلکه بخشی از اعتبار اقتصادی کشور است. زمانی که یک محصول ایرانی به بازار خارجی میرود، خریدار خارجی تنها تولیدکننده را ارزیابی نمیکند، بلکه کیفیت کالا را با نام کشور تولیدکننده نیز پیوند میدهد. بنابراین هرگونه ضعف در کنترل استاندارد میتواند اثر خود را فراتر از یک محموله یا یک شرکت نشان دهد.
بازارهای منطقهای؛ فرصتهایی که نباید از دست بروند
بازارهای کشورهای همسایه و منطقه برای ایران یک مزیت طبیعی به شمار میروند. در بسیاری از این بازارها، محصولات ایرانی به دلیل نزدیکی جغرافیایی، قیمت رقابتی و امکان دسترسی سریع، ظرفیت حضور مناسبی دارند. صنعت سیم و کابل نیز یکی از صنایعی است که میتواند از این ظرفیت بهره ببرد، چرا که توسعه ساختوساز، شبکههای برق، پروژههای عمرانی و زیرساختی در کشورهای منطقه، تقاضای قابل توجهی برای محصولات این صنعت ایجاد میکند. اما بازار صادراتی یک بازار تضمینشده نیست. خریدار خارجی در نهایت میان چند تأمینکننده انتخاب میکند و کوچکترین تردید درباره کیفیت، استاندارد یا استمرار تأمین میتواند مسیر خرید را به سمت رقیب تغییر دهد. در چنین فضایی، حتی اگر محصول ایرانی از نظر قیمت مزیت داشته باشد، ضعف در فرآیندهای نظارتی میتواند این مزیت را از بین ببرد. مرادی معتقد است تولیدکنندگان برای صادرات با مشکلات جدی روبهرو هستند و ضعف نظارت سازمان استاندارد بر صادرات کالاهای استاندارد، یکی از عواملی است که به از دست رفتن بازارهای صادراتی منجر شده است. این مسئله نشان میدهد که سیاست حمایت از صادرات نباید تنها به مشوقهای مالی، تسهیلات بانکی یا کاهش موانع گمرکی محدود شود. کیفیت و استاندارد نیز باید در مرکز سیاست صادراتی کشور قرار گیرد. در تجارت جهانی، استاندارد میتواند همزمان یک ابزار برای تضمین کیفیت و یک شرط ورود به بازار باشد. کشورهای مقصد ممکن است الزامات فنی متفاوتی داشته باشند و صادرکننده باید بتواند نشان دهد که کالای او مطابق استانداردهای مورد نیاز تولید شده است. هرچه فرآیند تأیید و کنترل استاندارد منظمتر و شفافتر باشد، اعتماد خریدار نیز افزایش مییابد. از سوی دیگر، اگر کالاهای فاقد کیفیت یا محصولات دارای مشکل استاندارد از مسیر صادرات خارج شوند، ممکن است در کوتاهمدت درآمدی ایجاد کنند، اما در بلندمدت به اعتبار صادرکنندگان ایرانی ضربه خواهند زد. بنابراین نظارت استاندارد باید همزمان دو هدف را دنبال کند: جلوگیری از خروج کالاهای نامنطبق و تسهیل صادرات تولیدکنندگان معتبر.
تولیدکننده میان تحریم و بروکراسی گرفتار شده است
تولیدکنندگان ایرانی در سالهای اخیر با مشکلات متعددی از جمله نوسان نرخ ارز، افزایش هزینه مواد اولیه، مشکلات نقلوانتقال پول، هزینههای حملونقل، محدودیتهای بانکی و دشواری دسترسی به بازارهای خارجی مواجه بودهاند. اضافه شدن مشکلات اداری و نظارتی به این مجموعه، هزینه و ریسک صادرات را بیشتر میکند. اگر تولیدکنندهای کالای خود را مطابق استاندارد تولید کرده باشد، اما در مسیر صادرات با فرآیندهای طولانی یا ضعف در هماهنگی نهادهای نظارتی مواجه شود، زمان تحویل کالا افزایش پیدا میکند. در بازارهای رقابتی، تأخیر میتواند به اندازه افزایش قیمت برای خریدار اهمیت داشته باشد. مشتری خارجی معمولاً به دنبال تأمینکنندهای است که بتواند محصول استاندارد را در زمان مشخص و با کیفیت ثابت تحویل دهد. مرادی میگوید درخواستهایی از سازمان استاندارد برای انجام وظایف نظارتی مطرح شده، اما تاکنون پاسخ مثبتی دریافت نشده است. در صورت تداوم این روند، به گفته او، برخی تولیدکنندگان ممکن است مجبور به توقف فعالیت شوند و مطالبهگری برای حمایت بیشتر نیز تشدید خواهد شد. این هشدار را باید جدی گرفت، زیرا توقف یک واحد تولیدی صرفاً به معنای حذف یک کارخانه از چرخه اقتصاد نیست. هر واحد تولیدی مجموعهای از نیروی انسانی، تأمینکنندگان، پیمانکاران و شبکه توزیع را درگیر میکند. کاهش تولید در یک صنعت میتواند بر سایر حلقههای زنجیره نیز اثر بگذارد و در نهایت ظرفیت صادراتی کشور را کاهش دهد. از سوی دیگر، از دست رفتن یک بازار خارجی به آسانی قابل جبران نیست. صادرکننده برای ورود به بازار جدید باید هزینه بازاریابی، ایجاد شبکه فروش، شناخت مشتری، اخذ مجوزها و ایجاد اعتماد را پرداخت کند. وقتی یک شرکت پس از سالها تلاش موفق به ایجاد بازار میشود، از دست دادن آن به دلیل مشکلاتی که میتوان با مدیریت و نظارت صحیح برطرف کرد، هزینهای سنگین برای اقتصاد خواهد داشت. مسئله دیگر، رقابت منطقهای است. کشورهای مختلف تلاش میکنند سهم بیشتری از بازارهای همسایه ایران را به دست آورند. اگر تولیدکننده ایرانی با موانع داخلی مواجه شود، رقبای خارجی آمادهاند جای خالی او را پر کنند. پس از ورود یک رقیب جدید، بازگرداندن مشتری قبلی بسیار دشوارتر خواهد بود.
استاندارد؛ حلقه مفقوده توسعه صادرات
توسعه صادرات نیازمند یک زنجیره کامل است؛ تولید رقابتی، کیفیت پایدار، استاندارد معتبر، حملونقل مناسب، فرآیند گمرکی روان، نظام مالی کارآمد و دیپلماسی اقتصادی همگی باید در کنار یکدیگر قرار گیرند. اگر یکی از این حلقهها دچار اختلال شود، نتیجه نهایی تحت تأثیر قرار میگیرد. در این میان، سازمان استاندارد میتواند نقش مهمی در افزایش اعتبار محصولات ایرانی در بازارهای خارجی داشته باشد. نظارت دقیق و حرفهای، در صورتی که با سرعت و شفافیت همراه باشد، نه مانع صادرات بلکه تسهیلکننده آن خواهد بود. تولیدکننده باید بداند چه استانداردهایی برای محصولش لازم است، چگونه باید آنها را رعایت کند و فرآیند دریافت تأییدیه با چه زمانبندی و هزینهای انجام میشود. از سوی دیگر، نظارت باید میان تولیدکننده متخلف و تولیدکننده استاندارد تفاوت قائل شود. برخورد یکسان با همه واحدها میتواند انگیزه تولیدکنندگان متعهد را کاهش دهد. واحدی که برای ارتقای کیفیت سرمایهگذاری کرده است باید از یک فرآیند نظارتی سریعتر و قابل پیشبینی برخوردار باشد، در حالی که تولیدکننده متخلف باید پاسخگوی عملکرد خود باشد. یکی از مهمترین نیازهای صنعت صادراتی، پیشبینیپذیری است. تولیدکننده باید بتواند برای شش ماه یا یک سال آینده برنامه تولید و صادرات تنظیم کند. اگر الزامات استاندارد، فرآیندهای اداری یا نحوه نظارت دائماً تغییر کند، برنامهریزی دشوار میشود و هزینه صادرات افزایش مییابد. همچنین لازم است میان دستگاههای مرتبط با صادرات هماهنگی بیشتری ایجاد شود. تولیدکننده نباید برای یک محموله صادراتی با مجموعهای از فرآیندهای موازی و تکراری مواجه شود. هرچه اطلاعات و فرآیندها یکپارچهتر شوند، امکان کاهش زمان و هزینه صادرات بیشتر خواهد شد. از منظر کلان نیز حفظ بازارهای صادراتی اهمیت زیادی برای اقتصاد ایران دارد. صادرات فقط منبع درآمد ارزی نیست؛ بلکه به تولیدکننده اجازه میدهد ظرفیت کارخانه خود را افزایش دهد، نیروی کار بیشتری جذب کند و سرمایهگذاری جدید انجام دهد. بنابراین هر بازاری که از دست میرود، میتواند به معنای از دست رفتن بخشی از ظرفیت تولید و اشتغال کشور باشد. اکنون هشدار فعالان صنعت سیم و کابل را میتوان به عنوان نشانهای از یک مسئله بزرگتر در سیاست صادراتی کشور دید. اگر تولیدکننده ایرانی از یک سو با تحریم و محدودیتهای خارجی و از سوی دیگر با ضعف هماهنگی و نظارت داخلی مواجه باشد، توان رقابت او بهشدت کاهش پیدا میکند. حمایت از صادرات نباید فقط در زمان افتتاح یک واحد تولیدی یا اعلام آمار صادراتی دیده شود. حمایت واقعی زمانی اتفاق میافتد که تولیدکننده بتواند محصول خود را با کمترین ریسک، در کوتاهترین زمان و با استاندارد مورد پذیرش بازار هدف صادر کند. بازارهای منطقهای برای ایران فرصتی هستند که در صورت از دست رفتن، به آسانی بازنمیگردند. استاندارد معتبر میتواند پاسپورت کالای ایرانی برای ورود به بازارهای خارجی باشد؛ اما ضعف در اجرای وظایف نظارتی میتواند همین پاسپورت را بیاعتبار کند. اگر هشدارهای صنعتگران درباره از دست رفتن بازارهای صادراتی جدی گرفته نشود، ممکن است بخشی از بازارهایی که سالها برای به دست آوردن آنها تلاش شده، به رقبای منطقهای واگذار شود. راهکار، تقابل میان تولیدکننده و نهاد نظارتی نیست؛ راهکار، ایجاد یک نظام استاندارد کارآمد، شفاف و تسهیلکننده است که هم از مصرفکننده خارجی و اعتبار کالای ایرانی حفاظت کند و هم مسیر فعالیت تولیدکننده متعهد را هموار سازد. در شرایطی که اقتصاد ایران به ارز صادراتی و توسعه بازارهای خارجی نیاز دارد، از دست دادن هر بازار به دلیل ضعفهای قابل اصلاح داخلی، هزینهای است که نباید به اقتصاد تحمیل شود.

