خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- ایران با برخورداری از سواحل گسترده در شمال و جنوب، دسترسی به آبهای آزاد، تنوع اقلیمی، منابع دریایی و ظرفیتهای قابل توجه آبزیپروری، یکی از کشورهایی است که میتواند صنعت شیلات را به یکی از پایههای مهم اقتصاد غیرنفتی تبدیل کند. با این حال، ظرفیتهای موجود در این بخش هنوز فاصله قابل توجهی با عملکرد واقعی آن دارد و یکی از مهمترین دلایل این فاصله را باید در نبود یک برنامه جامع، منسجم و بلندمدت برای توسعه شیلات جستوجو کرد. شیلات تنها به صید ماهی از دریا محدود نمیشود. این صنعت زنجیرهای گسترده از صید و آبزیپروری تا تکثیر، تولید خوراک، فرآوری، بستهبندی، حملونقل، صادرات، صنایع تبدیلی و حتی گردشگری دریایی را دربرمیگیرد. بنابراین هرگونه ضعف در یکی از حلقههای این زنجیره میتواند بر کل صنعت اثر بگذارد.

حسین جلیلی بال / در شرایطی که اقتصاد کشور با محدودیت منابع ارزی، ضرورت ایجاد اشتغال پایدار، کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و نیاز به توسعه صادرات غیرنفتی مواجه است، بیتوجهی به ظرفیت شیلات میتواند به معنای از دست دادن یک فرصت مهم اقتصادی باشد. صنعت شیلات در صورت برخورداری از سیاستگذاری مناسب، میتواند هم به تأمین امنیت غذایی کمک کند و هم به ایجاد درآمد ارزی و اشتغال در مناطق ساحلی و کمبرخوردار منجر شود.مشکل اما اینجاست که توسعه این بخش هنوز از یک نقشه راه جامع که اهداف کمی و کیفی، منابع مالی، اولویتهای سرمایهگذاری، سیاستهای صید، توسعه آبزیپروری، حفاظت از ذخایر و مسیر صادرات را در یک چارچوب مشخص قرار دهد، فاصله دارد.
ظرفیت دریا بیشتر از برنامهریزی است
یکی از مهمترین چالشهای صنعت شیلات، فاصله میان ظرفیتهای طبیعی کشور و میزان بهرهبرداری اقتصادی از آنهاست. ایران در شمال و جنوب به منابع آبی متنوع دسترسی دارد و در حوزه آبزیپروری نیز ظرفیتهای متعددی در استانهای مختلف کشور وجود دارد. با این حال، نبود سیاستگذاری یکپارچه موجب شده بخشی از این ظرفیتها یا بلااستفاده بمانند یا به صورت پراکنده و بدون پیوند با یک زنجیره اقتصادی بزرگتر مورد استفاده قرار گیرند.در بسیاری از مناطق ساحلی، شیلات یکی از معدود فعالیتهایی است که میتواند به شکل مستقیم برای مردم محلی اشتغال ایجاد کند. صیادان، فعالان آبزیپروری، کارگران صنایع فرآوری، رانندگان، فروشندگان و صادرکنندگان، همگی بخشی از زنجیره اقتصادی شیلات هستند. بنابراین هرگونه برنامهریزی برای این صنعت باید به جای تمرکز صرف بر میزان صید، تمام این زنجیره را در نظر بگیرد.از سوی دیگر، افزایش هزینه تجهیزات، تور، قایق، سوخت، خوراک آبزیان و نگهداری شناورها، فعالیت اقتصادی صیادان و پرورشدهندگان را دشوار کرده است. اگر برنامهای برای کاهش هزینه تولید و نوسازی تجهیزات وجود نداشته باشد، فعالان کوچک و متوسط این حوزه به تدریج توان رقابت خود را از دست خواهند داد.در بخش آبزیپروری نیز موضوع دسترسی به آب، تأمین خوراک، بچهماهی، تجهیزات، فناوری و بازار فروش اهمیت زیادی دارد. توسعه این بخش بدون توجه به زنجیره تأمین میتواند به افزایش هزینه تولید و کاهش سودآوری منجر شود.از طرف دیگر، سیاستهای صید باید میان منافع کوتاهمدت و حفظ ذخایر بلندمدت تعادل ایجاد کند. صید بیرویه شاید در کوتاهمدت درآمد ایجاد کند، اما کاهش ذخایر آبزیان در نهایت مستقیماً معیشت صیادان را تهدید خواهد کرد. بنابراین توسعه شیلات بدون برنامه حفاظت از منابع دریایی، توسعهای پایدار نخواهد بود.
از صید سنتی تا زنجیره ارزش صادراتی
یکی از ضعفهای مهم صنعت شیلات ایران، پایین بودن سهم فرآوری و ارزش افزوده در مقایسه با ظرفیت تولید است. بخش قابل توجهی از محصولات دریایی میتوانند پس از فرآوری، بستهبندی و ایجاد برند، با ارزش بسیار بالاتری در بازارهای داخلی و خارجی عرضه شوند.در بسیاری از کشورهای موفق، صنعت شیلات تنها به فروش ماهی تازه محدود نمیشود. انواع محصولات منجمد، کنسروی، فیله، غذاهای آماده، محصولات فرآوریشده و حتی مکملهای غذایی از آبزیان تولید میشود. این محصولات علاوه بر افزایش ارزش اقتصادی، امکان صادرات به بازارهای دورتر را نیز فراهم میکنند.ایران نیز میتواند با توسعه صنایع تبدیلی و فرآوری در مناطق ساحلی، ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند. این اقدام همچنین موجب کاهش ضایعات خواهد شد. محصولی که در نبود امکانات سردخانهای یا بستهبندی مناسب بخشی از ارزش خود را از دست میدهد، میتواند با ایجاد زنجیره سرد و فرآوری مدرن به محصولی صادراتی تبدیل شود.در این میان، موضوع بازارهای خارجی اهمیت ویژهای دارد. کشورهای منطقه، آسیای مرکزی و حتی بازارهای دورتر میتوانند مقصد محصولات شیلاتی ایران باشند. اما حضور در این بازارها نیازمند استانداردسازی، بستهبندی مناسب، استمرار عرضه، کنترل کیفیت و شناخت دقیق سلیقه مصرفکنندگان است.نبود برنامه جامع باعث میشود توسعه صادرات نیز در بسیاری از مواقع به صورت مقطعی دنبال شود. در حالی که صادرات پایدار نیازمند قراردادهای بلندمدت، تولید مستمر، زیرساخت لجستیکی و برنامه بازاریابی است.یکی دیگر از موضوعات مهم، توسعه فناوری است. استفاده از سیستمهای هوشمند در آبزیپروری، بهبود روشهای تکثیر، افزایش بهرهوری خوراک، مدیریت بیماریها، کنترل کیفیت آب و استفاده از فناوریهای جدید فرآوری میتواند هزینه تولید را کاهش دهد.اگر سرمایهگذاری در فناوری به شکل هدفمند انجام شود، شیلات میتواند از یک فعالیت سنتی به یک صنعت مدرن تبدیل شود؛ صنعتی که نهتنها تولید میکند، بلکه دانش، فناوری، خدمات و محصولات با ارزش افزوده بالا صادر میکند.
شیلات نیازمند نقشه راه ملی است
توسعه شیلات بدون یک برنامه جامع، خطر تداوم تصمیمهای مقطعی و جزیرهای را افزایش میدهد. در چنین شرایطی ممکن است یک دستگاه بر افزایش تولید تمرکز کند، دستگاهی دیگر بر حفاظت از منابع تأکید داشته باشد و فعال اقتصادی نیز با مقرراتی مواجه شود که مسیر سرمایهگذاری را دشوار میکند.یک برنامه جامع باید مشخص کند ایران در یک دوره پنج تا دهساله چه جایگاهی را برای صنعت شیلات در نظر گرفته است. چه میزان تولید، صادرات، اشتغال و سرمایهگذاری هدفگذاری شده؟ چه میزان از توسعه باید به صید اختصاص پیدا کند و چه میزان به آبزیپروری؟ کدام گونهها باید در اولویت قرار گیرند؟ چه زیرساختهایی باید ساخته شوند و منابع مالی آنها از کجا تأمین خواهد شد؟همچنین باید برای نوسازی ناوگان صیادی برنامه مشخصی وجود داشته باشد. شناورهای قدیمی علاوه بر افزایش هزینه فعالیت، میتوانند ایمنی صیادان را نیز تحت تأثیر قرار دهند. نوسازی شناورها، توسعه تجهیزات ناوبری، بهبود سیستمهای ذخیرهسازی و افزایش بهرهوری صید میتواند هم درآمد صیادان را افزایش دهد و هم فشار بر منابع دریایی را کاهش دهد.در بخش آبزیپروری نیز باید توسعه واحدهای کوچک و متوسط مورد توجه قرار گیرد. سرمایهگذاریهای بزرگ بدون تقویت فعالان محلی نمیتواند تمام ظرفیت اشتغال این بخش را فعال کند. ایجاد تعاونیها، حمایت مالی، آموزش تخصصی و دسترسی به فناوری میتواند مشارکت جوامع محلی را افزایش دهد.از سوی دیگر، توسعه شیلات باید با برنامه حفاظت از محیط زیست همراه باشد. آلودگی دریا، تخریب زیستگاهها، صید غیرمجاز و تغییرات اقلیمی از عواملی هستند که آینده این صنعت را تهدید میکنند. بنابراین توسعه اقتصادی و حفاظت محیط زیست نباید در مقابل یکدیگر قرار گیرند؛ بلکه باید در یک برنامه واحد دیده شوند.صنعت شیلات برای تبدیل شدن به یک بخش پیشران اقتصاد، به ثبات مقررات و سرمایهگذاری بلندمدت نیاز دارد. فعال اقتصادی زمانی حاضر به سرمایهگذاری در یک مزرعه آبزیپروری، کارخانه فرآوری یا ناوگان صیادی خواهد بود که چشمانداز چند سال آینده را روشن ببیند.نبود برنامه جامع توسعه شیلات، به معنای نبود ظرفیت نیست؛ بلکه نشان میدهد ظرفیت موجود هنوز به یک استراتژی اقتصادی منسجم تبدیل نشده است. ایران میتواند از دریا و منابع آبزی خود ارزش افزوده بسیار بیشتری ایجاد کند، اما این امر نیازمند عبور از نگاه سنتی به شیلات است.شیلات باید از یک فعالیت صرفاً صیادی به یک زنجیره کامل اقتصادی تبدیل شود؛ زنجیرهای که از تولید و صید آغاز شود و تا فرآوری، برندینگ، صادرات، فناوری و خدمات ادامه پیدا کند. اگر چنین رویکردی در قالب یک برنامه جامع و قابل اجرا دنبال شود، سواحل ایران میتوانند نه فقط محل فعالیت صیادان، بلکه یکی از موتورهای اشتغال، صادرات و رشد اقتصادی کشور باشند.

